8. chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitam

Adhikarana atha CardihRudrogatRuShNAcikitsitannAmAShTamo~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

क्रमप्राप्तं छर्द्यादिकस्य चिकित्साप्रदर्शनार्थमध्यायारम्भः||१||

Adhikarana la~gghanam (2) · Śloka 2

आमाशयोत्क्लेशभवाः प्रायश्छर्द्यो हितं यतः| लङ्घनं प्रागृते वायोः .....................||२||

सर्वासु छर्दिषु प्रथमं सर्वं लङ्घनमिष्यते| वायुप्रभवां छर्दिं वर्जयित्वा| यतः प्रायेण छर्दय आमाशये यो दोषाणामुत्क्लेशः तत्प्राभवाः||२||

Adhikarana Sodhanam (3) · Śloka 3

.........................वमनं तत्र योजयेत्| बलिनो बहुदोषस्य लभतः प्रततं बहु| ततो विरेकं क्रमशो हृद्यं मद्यं फलाम्बुभिः| क्षीरैर्वा सह स ह्यूर्ध्वं गतं दोषं नयत्यधः| शमनं चौषधं रूक्षदुर्बलस्य तदेव तु||३||

वमनं तत्रेत्यादिनाऽवस्थाविशेषेषु लङ्घनविशेषा उच्यन्ते| तत इति वमने योजिते| स हीति विरेकैः| रूक्षदुर्बलस्य तदेव शमनमेव| न तु बलिन उक्तं शोधनम्| बलवतस्तु||३||

Adhikarana annam (4) · Śloka 4

परिशुष्कं प्रियं सात्म्यमन्नं लघु च शस्यते| उपवासस्तथा यूषा रसाः काम्बलिकाः खडाः| शाकानि लेहा भोज्यानि रागषाडवपानकाः| भक्ष्याः शुष्काः विचित्राश्च फलानि स्नानघर्षणम्| गन्धाः सुगन्धयो गन्धफलपुष्पान्नपानजाः| भुक्तमात्रस्य सहसा मुखे शीताम्बुसेचनम्||४||

परिशुष्कं द्रवरहितम्| रसादीनां लक्षणं कृतान्न उक्तम्| घर्षणं येन चूर्णेनाङ्गमुद्घृष्यते| गन्धाः सुगन्धयः सुरभय एव गन्धादिजाः| गन्धशब्देन गन्धद्रव्याण्युच्यन्ते||४||

Adhikarana vAtajAyAM CardyAm (5) · Śloka 5

हन्ति मारुतजां छर्दिं सर्पिः पीतं ससैन्धवम्| किञ्चिदुष्णं विशेषेण सकासहृदयद्रवाम्| व्योषं त्रिलवणाढ्यं वा सिद्धं वा दाडिमाम्बुना| सशुण्ठीदधिधान्येन पीतं तुल्याम्बु वा पयः| व्यक्तसैन्धवसर्पिर्वा फलाम्लो वैष्किरो रसः| स्निग्धं च भोजनं शुण्ठीदधिदाडिमसाधितम्| कोष्णं सलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम्||५||

वातजां छर्दिं ससैन्धवं सर्पिर्हन्ति| तद्धि सकासादिकां छर्दिं विशेषेण हन्ति| दाडिमक्वाथेन सशुण्ठ्यादिकेन सर्पिः| तुल्याम्बु वा पयः पीतं मारुतजां छर्दिं हन्ति| व्यक्तं प्रभूतं सैन्धवं सर्पिश्च यस्मिन् वैष्किरे रसे| कोष्णं सलवणं चेति भोजनविशेषणम्| अत्र च वातजायां छर्द्यां स्नेहविरेचनं हितम्||५||

Adhikarana pittajAyAM CardyAm (6) · Śloka 6

पित्तजायां विरेकार्थः द्राक्षेक्षुस्वरसैस्त्रिवृत्| सर्पिर्वा तैल्वकं योज्यं वृद्धञ्च श्लेष्मधामगम्| ऊर्ध्वमेव हरेत्पित्तं स्वादुतिक्तैर्विशुद्धिमान्| पिबेन्मन्थं यवागूं वा लाजैः समधुशर्करैः| मुद्गजाङ्गलजैरद्याद्व्यञ्जनैः शालिषष्टिकम्||६||

पित्तजायां सुबोधम्| वृद्धं श्लेष्मस्थानाश्रितं स्वादुभिस्तिक्तैश्चौषधैः पित्तमूर्ध्वमेव हरेद्वामयेदेव न तु विरेचयेत्| यश्चैवं विशुद्धः स तदहर्लाजैः समधुशर्करैर्मन्थं यवागूं वा पिबेत्| सुबोधम्||६||

Adhikarana pittajAyAM pAnaviSeShaH (7) · Śloka 7

मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं सुशीतं सलिलं पिबेत्| मुद्गोशीरकणाधान्यैः सह वा संस्थितं निशाम्| द्राक्षारसं रसं चेक्षोगुडूच्यम्बु पयोऽपि वा||७||

तप्तमृल्लोष्टैस्तापयित्वा शीतीकृतम्| मुद्गादिभिर्वा सह निशां स्थितं सलिलं द्वितीयोऽह्नि पेयम्||७||

Adhikarana jambvAmrAdikaShAyaH (8) · Śloka 8

जम्ब्वाम्र्पल्लवोशीरबटाश्वत्थाङ्कुरोद्भवः| क्वाथः क्षौद्रयुतः पीतः शीतो वा विनियच्छति| छर्दिं ज्वरमतीसारं मूर्च्छां तृष्णां च दुर्जयाम्||८||

जम्ब्वाम्रादिभिश्च क्वाथो वा शीतकषायो वा पीतः छर्द्यादीन् विनियच्छति नाशयति||८||

Adhikarana mudgadalAmbupAnam (9) · Śloka 9

धात्रीरसेन शीतं वा पिबेन्मुद्गदलाम्बु वा||९||

Adhikarana kolAdilehAH (10) · Śloka 10

कोलमज्जासितालाजमाक्षिकाविट्कणाञ्जनम्| कोलास्थिमज्जास्रोतोजलाजोत्पलरजांसि वा| लिह्यात्क्षौद्रेण पथ्यां वा द्राक्षां वा बदराणि वा||१०||

Adhikarana SItAmbunA peyam (11) · Śloka 11

पिबेच्छीताम्बुना शालिस्वर्णगैरिकजं रजः| पिष्टं वा चन्दनं द्राक्षामांसी सेव्याम्बुगैरिकम्||११||

एकोऽपि प्रयोगः क्षौद्रेण द्वितीयेऽपि| सुबोधम्| चन्दनादिकं पिष्टं शीताम्बुना पिबेत्||११||

Adhikarana madhUkAdipeyAni (12) · Śloka 12

शालितण्डुलतोयेन पिबेद्वा ससितामधु| मधूकमधुकद्राक्षाकमलामलकाम्बुदम्| सशारिवापरूषाक्षं मूर्वां वा मक्षिकान्विताम्| मधुकं सात्मगुप्तं वा शीतं धात्रीरसेन वा||१२||

मधूकादिकं ससितामधु शालितण्डुलप्रक्षालनाम्बुना मूर्वायाः समाक्षिकः प्रयोगः| मधुकं सात्मगुप्तं मक्षिकान्विताम्| शीतं चन्दनं धात्रीफलरसेन||१२||

Adhikarana kaPajAyAM vamanopavAsau (13) · Śloka 13

कफजायां वमेन्निम्बकृष्णापिण्डीतसर्षपैः| युक्तेन कोष्णतोयेन दुर्बलं चोपवासयेत्||१३||

निम्बादिरसयुक्तेन कोष्णतोयेन कफजायां छर्दां वमेत्| दुर्बलस्योपवासो न वमनम्||१३||

Adhikarana sauShadhamannam (14) · Śloka 14

आरग्वधादेर्निर्यूहं शीतं क्षौद्रयुतं पिबेत्| त्रिफलागणचव्याद्वा पेयां पत्रैः करञ्जजैः| मन्थान्यवैर्वा बहुशश्छर्दिघ्नौषधभावितैः| कफघ्नमन्नं हृद्यञ्च रागाः सार्जकभूस्तृणाः||१४||

आरग्वधादेर्निर्यूहः कषायः सुशीतः| त्रिफलादिकानां निर्यूहः| करञ्जपत्रैः पेया छार्दिघ्नान्यौषधानि| जालाम्लबदरदाडिमयवषष्टिकमातुलुङ्गसेव्यानि| जब्वाम्रपल्लवानि च वमिनिग्रहणानि मृत्स्ना च| एषां क्वाथेन यवाः शुष्काः शुष्काः भावयन्ते| तैः सक्तवः क्रियन्ते| आर्जकं कुठेरकम्| सूक्ष्मैः पत्रैर्भूस्तृणम्||१४||

Adhikarana vividhAH lehAH (15) · Śloka 15

लीढं मनःशिलाकृष्णमरिचं बीजपूरकात्| स्वरसेन कपित्थाच्च सक्षौद्रेण वमिं जयेत्| समुस्तां मधुना शृङ्गं कोलाम्लं वा सजाम्बवम्| तद्वद्विडङ्गत्रिफलाक्रिमिघ्नपरिपेलवम्| तद्वद्दुरालभां खादेत् कपित्थं त्र्यूषणेन वा||१५||

मनःशिलादिकं कपित्थबीजपूरस्वरसमाक्षिकैः| कोलाम्लं सजाम्बवं मधुना| तद्वदिति मधुना विडङ्गं त्रिफला चैकः प्रयोगः| द्वितीयो विडङ्गः परिवेलवाभ्याम्| दुरालभां तद्वदिति मधुना| त्र्यूषणेन सह कपित्थं खादेत्||१५||

Adhikarana dviShTArthajA krimijA ca CardiH (16) · Śloka 16

अनुकूलोपचारेण याति द्विष्टार्थजा शमम्| क्रिमिजा क्रिमिहृद्रोगगदितैश्च भिषग्जितैः||१६||

सुबोधम्||१६||

Adhikarana pariSiShTASCardayaH (17) · Śloka 17

यथास्वं परिशिष्टाश्च तत्कृताश्च तथामयाः||१७||

परिशेषाः छर्दयस्तृष्णामदौर्हृदजास्ता यथास्वं वाताद्यौषधेन च शमं यान्ति| तत्कृतास्तृष्णा छर्द्यादिकृता आमया यथास्वमौषधैः शमं यान्ति||१७||

Adhikarana CardistvarayA jeyA (18) · Śloka 18

त्वरमाणो जयेच्छर्दि प्रसक्तामनुबन्धिनीम्| कोष्ठाश्रयमहामर्मपीडकरतरा हि सा||१८||

प्रसक्तां गृहीतानुबन्धां छर्दिं त्वरमाणो जयेद्यतः सा च्छर्दिर्महामर्मणो हृदयस्य कोष्ठाश्रयत्वात् पीडाकरतरा भवति||१८||

Adhikarana ativamathau shIghramupakramAH (19) · Śloka 19

न चान्नेन विना कायस्तन्मयो वर्ततेऽपि च| धातुक्षयोऽतिवमथौ समीरणसमीरणात्| नियतं जायते तस्माद्द्रुतं तत्र प्रयोजयेत्| प्रच्छर्दनातियोगोक्तं क्रमस्तम्भनबृंहणम्| सर्पिर्गुडान्रसान् क्षीरं घृतं कल्याणजीवनम्| धान्वन्तरं त्र्यूषणं वा दोषदेहानुरोधतः||१९||

अन्नस्य च वमनात्तन्मयः कायो न च वर्तते| अपि चेति समुच्चये| सुबोधम्| तत्र वमथौ वमनातियोगोक्तं क्रमं दृतं शीघ्रं योजयेत्| सुबोधम्||१९||

Adhikarana hRudrogacikitsitam tatra vAtaje tailam (20) · Śloka 20

हृद्रोगं वातजे तैलं मस्तुसौवीरतक्रवत्| पिबेत्सुखोष्णं सबिडं गुल्मानाहार्तिजिच्च तत्| तैलं च लवणैः सिद्धं समूत्राम्लं तथागुणम्||२०||

हृद्रोग इत्यादिना हृद्रोगचिकित्सा| वातजे मस्त्वादियुक्तं तैलं पिबेत्| तच्च गुल्मादिजिद्भवति| गोमूत्रेणाम्लेन च काञ्जिकादिना सर्वैश्च लवणैः पक्वं पूर्वगुणम्| पृथक्सेहसमं कुर्यात्| पञ्चप्रभृति तु द्रवम्||२०||

Adhikarana bilvAdi tailam (21) · Śloka 21

बिल्वं रास्नां यवान् कोलं देवदारू पुनर्नवम्| कुलत्थान् पञ्चमूलञ्च पक्त्वा तस्मिञ्जले पचेत्| तैलं तन्नावने पाने बस्तौ च विनियोजयेत्||२१||

बिल्वादीनां क्वाथे तैलचतुर्गुणे सिद्धं तैलं हृद्रोगवतो नावनादिषु प्रयोजयेत्||२१||

Adhikarana shuNThyAdighRutam (22) · Śloka 22

शुण्ठीवयस्थालवणकायस्थाहिङ्गुपौष्करैः| पथ्यया च शृतं पार्श्वहृद्रुजा गुल्मजिद्घृतम्||२२||

शुण्ठ्यादिनां कल्केनानुक्तेनापि जलेन स्नेहसमेन पक्वं घृतं पार्श्वहृद्रुजा गुल्मजित्||२२||

Adhikarana sauvarcalAdighRutam (23) · Śloka 23

सौवर्चलस्य द्विपले पथ्या पञ्चाशदन्विते| घृतस्य साधितः प्रस्थो हृद्रोगश्वासगुल्मनुत्||२३||

Adhikarana dADimAdicUrNam (24) · Śloka 24

दाडिमं कृष्णलवणं हिङ्गुशुण्ठ्यम्लवेतसम्| अपतन्त्रकहृद्रोगश्वासघ्नं चूर्णमुत्तमम्||२४||

सुबोधम्||२४||

Adhikarana puShkarAdikalkaH (25) · Śloka 25

पुष्कराह्वशठीशुण्ठीबीजपूरजटाभयाः| पीताः कल्कीकृताः क्षारघृताम्ललवणैर्युताः| विकर्तिकाः शूलहराः .......................||२५||

पुष्करमूलादीनां कल्कः क्षारादियुतो विकर्तिका शूलहरः| विकर्तिका विकर्तनमिव जठरे||२५||

Adhikarana yavAnyAdikvAthaH (26) · Śloka 26

.....................क्वाथः कोष्णश्च तद्गुणः| यवानीलवणक्षारवचाजाज्यौषधैः कृतः| सपितदारूबीजाह्वपलाशशठिपौष्करैः||२६||

यवान्यादीनां पौष्करान्तानां क्वाथः कोष्णस्तद्गुणाः||२६||

Adhikarana pa~jcakolAdikalkaH (27) · Śloka 27

पञ्चकोलशठीपथ्यागुडबीजाह्वपौष्करम्| वारुणीकल्कितं भृष्टं यमके लवणाचितम्| हृत्पार्श्वयोनिशूलेषु खादेत् गुल्मोदरेषु च||२७||

Adhikarana upakramAntaram (28) · Śloka 28

स्निग्धाश्चेह हिताः स्वेदाः संस्कृतानि घृतानि च| लघुना पञ्चमूलेन शुण्ठ्या वा साधितं जलम्| वारुणीदधिमण्डं वा धान्याम्लं वा पिबेत्तृषि| सायामस्तम्भशूलाभे हृदि मारुतदूषिते| क्रियैषा.................................||२८||

Adhikarana hRuddravAyAmapramohe viSeShaH (29) · Śloka 29

............सद्रवायामप्रमोहे तु हिता रसः| स्नेहाढ्यास्तित्तिरिक्रौञ्चशिखिवर्तकदक्षजाः| बलात्तैलं सहृद्रोगी पिबेद्वा सुकुमारकम्| यष्ट्याह्वशतपाकं वा महास्नेहं तथोत्तमम्| रास्नाजीवकजीवन्तीबलाव्याघ्रीपुनर्नवैः| भार्ङ्गीस्थिरावचाव्योषैर्महास्नेहं विपाचयेत्| दधिपादं तथाम्लैश्च लाभतः स निषेवितः| तर्पणो बृंहणो बल्यो वातहृद्रोगनाशनः||२९||

सुबोधम्||२९||

Adhikarana tryUShaNAdighRutam (30) · Śloka 30

त्र्यूषणत्रिफलापाठामधूकं मधुकं त्रुटी| पञ्चमूलं लघु बले मेदे ऋद्धिः शतावरी| कण्डूकरीतामलकीजीवकं चाक्षसम्मितैः| तैर्पचेत्सर्पिषः प्रस्थं दध्नः प्रथेन माहिषात्| युक्तं सिद्धं च मधुना तन्निहन्ति निषेवितम्| हृत्पाण्डुग्रहणीदोषकासश्वासहलीमकान्||३०||

त्र्यूषणादिकं सुबोधम्| तच्च सिद्धं तन्मधुना योज्यते||३०||

Adhikarana avasthAviSeShe pathyApathyaviSeShaH (31) · Śloka 31

दीप्तेऽग्नौ सद्रवायामे हृद्रोगे वातिके हितम्| क्षीरं दधि गुडः सर्पिरौदकानूपमामिषम्| एतान्येव च वर्ज्यानि हृद्रोगेषु चतुर्ष्वपि| शेषेषु स्तम्भजाड्यामसंयुक्तेऽपि च वातिके| कफानुबन्धे तस्मिंस्तु रूक्षोष्णामाचरेत्क्रियाम्||३१||

Adhikarana paitte Sodhanam (32) · Śloka 32

पैत्ते द्राक्षेक्षुनिर्याससिताक्षौद्रपरूषकैः| युक्तो विरेको हृद्यः स्यात्क्रमः शुद्धे च पित्तहा| क्षतपित्तज्वरोक्तं च बाह्यन्तः परिमार्जनम्| कट्वीमधुककल्कं च पिबेत् ससितमम्भसा||३२||

पैत्त इति हृद्रोगे| विरेकः कल्पे वक्ष्यमाणे द्राक्षानिर्यासादिभिर्युक्तो हृद्यः स्यात्| क्षतोक्तं पित्तज्वरोक्तं च| बाह्यपरिमार्जनमभ्यङ्गादि| अन्तःपरिशोधनं सुबोधम्||३२||

Adhikarana ghRutAni (33) · Śloka 33

श्रेयसीशर्कराद्राक्षाजीकर्षभकोत्पलैः| बलाखर्जूरकाकोलीमेदायुग्मैश्च साधितम्| सक्षीरं माहिषं सर्पिः पित्तहृद्रोगनाशनम्| प्रपौण्डरीकमधुकबिसग्रन्थिकशेरुकाः| सशुण्ठीशैवलास्ताभिः सक्षीरं विपचेत् घृतम्| शीतं समधु तच्चेष्टं स्वादुवर्गकृतं च यत्| बस्तिं च दद्यात् सक्षौद्रं तैलं मधुकसाधितम्||३३||

श्रेयस्यादिकल्कं सममाहिषक्षीरं माहिषं घृतम्| सुबोधम्| स्वादुवर्गो मधुरस्कन्धः| मधुयष्टीकल्कसाधितं सक्षौद्रं तैलं बस्तिः||३३||

Adhikarana kaPaje hRudroge (34) · Śloka 34

कफोद्भवे वमेत्स्विन्नः पिचुमन्दवचाम्भसा| कुलत्थधन्वोत्थरसस्तीक्ष्णमद्ययवाशनः| पिबेच्चूर्णं वचाहिङ्गुलवणद्वयनागरात्| सैला यवानककणा यवक्षारात्सुखाम्बुना| फलधान्याम्लकौलत्थयूषमात्रासवैस्तथा| पुष्कराह्वाभयाशुण्ठीमाद्रीपीतद्रुकट्फलात्| क्वाथे तथाऽभयाशुण्ठीमाद्रीपीतद्रुकट्फलात्| क्वाथे रौहीतकाश्वत्थ खदिरोदुम्बरार्जुने| सपलाशवटे व्योषत्रिवृच्चूर्णान्विते कृतः| सखोदकानुपानः स्याल्लेहः कफविकारहा| श्लेष्मगुल्मोदिताज्यानि क्षारांश्च विविधान् पिबेत्| प्रयोजयेच्छिलाह्वं वा ब्राह्यं चात्र रसायनम्| तथामलकलेहं वाप्राशं वाऽगस्त्यनिर्मितम्||३४||

कफोद्भवेतु हृद्रोगे स्विन्नः सन् वचादीनां चूर्णं सुखाम्बुफलधान्यादीनामन्यतमेन पिबेत्| एकः पुष्करादीनां क्वाथो द्वितीयोऽभयादीनाम्| माद्री अतिविषा| रौहीतकादिक्वाथे त्रिकटुत्रिवृच्चूर्णान्विते कृतो लेहः सखोदकानुपानस्य सतः श्लेष्मविकारहा| सुबोधम्| शिलाह्वब्राह्मौ रसायनविधी वक्ष्येते| आमलकलेहश्च्यवनप्राशः||३४||

Adhikarana AvasthikaM cikitsitam (35) · Śloka 35

स्याच्छूलं यस्य भुक्तेऽपि जीर्यत्यल्पं जरां गते| शाम्येत् सकुष्ठकृमिजिल्लवणद्वयतिल्वकैः| सदेवदार्वतिविषैश्चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्| यस्य जीर्णेऽधिकं स्नेहैः सः विरेच्यः फलैः पुनः| जीर्यत्यन्ने तथा मूलैस्तीक्ष्णैः शूले सदाधिके| प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः कुप्यत्यामाशये यतः| तस्यानुलोमनं कार्यं शुद्धिलङ्घनपाचनैः| कृमिघ्नमौषधं सर्वं कृमिजे हृदयामये||३५||

यस्य भुक्तेऽपि शूलं जीर्यत्यन्ने मन्दीभवति जरां गते शाम्यति स पुरुषः कुष्ठादिभिश्चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्| यस्य जीर्णे शूलमधिकं सः स्नेहैरेरण्डादिभिः| जीर्यत्यन्तेऽधिके शूले हरीतक्यादिभिर्विरेच्यः| सदाधिके शूले तीक्ष्णैर्मूलैर्विरेच्यः||३५||

Adhikarana tRuShNAcikitsitam tatrAdau cikitsAkramaH (36) · Śloka 36

तृष्णासु वातपित्तघ्नो विधिः प्रायेण शस्यते| सर्वासु शीतो बाह्यन्तस्तथा शमनशोधनः||३६||

तृष्णास्वित्यादि सुबोधम्||३६||

Adhikarana siddhajalAni (pAnArthe) (37) · Śloka 37

दिव्याम्बु शीतं सक्षौद्रं तद्वद्भौमं च तद्गुणम्| निर्वापितं तप्तलोष्टकपालसिकतादिभिः| सशर्करं वा क्वथितं पञ्चमूलेन वा जलम्||३७||

तप्तलोष्टादिभिर्निर्वापितं यत्र ते मग्नाः| दर्भपूर्वेण पञ्चमूलेन क्वथितं सशर्करम्||३७||

Adhikarana manthayavAgvAdiBojanam (38) · Śloka 38

दर्भपूर्वेण मन्थश्च प्रशस्तो लाजसक्तुभिः| वाट्यश्चामयवैः शीतः शर्करामाक्षिकान्वितः| यवागूः शालिभिस्तद्वत् कोद्रवैश्च चिरन्तनैः| शीतेन शीतवीर्यैश्च द्रव्यैः सिद्धेन भोजनम्| हिमाम्बुपरिषिक्तस्य पयसा ससितामधु| रसैश्चानम्ललवणैर्जाङ्गलैर्घृतभर्जितैः| मुद्गादीनां तथा यूषैर्जीवनीयरसान्वितैः||३८||

वाट्यो यवौदनः| शीतेनेत्यादि पयसो विशेषणम्| हिमाम्बुपरिषिक्तस्य पुरुषस्य ससिता मधु भोजनम्||३८||

Adhikarana nasyam (39) · Śloka 39

नस्यं क्षीरघृतं सिद्धं शीतैरिक्षोस्तथा रसः| नारीक्षीरेण वा घृष्टमुष्ट्रास्थि मसितं हितम्||३९||

शीतैरौषधैः सिद्धं क्षीरोद्भवं घृतं नस्यम्| इक्षुरसः केवलः एकः| सुबोधम्||३९||

Adhikarana gaNDUShAdyanye upacArAH (40) · Śloka 40

निर्वापणाश्च गण्डूषाः सूत्रस्थानोदिता हिताः| दाहज्वरोक्ता लेपाद्या निरीहत्वं मनोरतिः| महासरिद्धृदादीनां दर्शनस्मरणादि च||४०||

निर्वापणाः संशमनाः| ज्वरघ्ना लेपसेकादयः| निरीहत्वमास्यासुखम्||४०||

Adhikarana vAtajatRuShNAyAm (41) · Śloka 41

तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते| रसाश्च बृंहणाः शीता विदार्यादिगणाम्बु च||४१||

सुबोधम्||४१||

Adhikarana pittajatRuShNAyAm (42) · Śloka 42

पित्तजायां सितायुक्तः पक्वोदुम्बरजो रसः| तत्क्वाथोवा हिमस्तद्वच्छारिवादिगणाम्बु वा| तद्विधैश्च गणैः शीतकषायान् ससितामधून्| मधुरैरौषधैस्तद्वत् क्षीरिवृक्षैश्च कल्पितान्| बीजपूरकमृद्वीकावटवेतसपल्लवान्| मूलानि कुशकाशानां यष्ट्याह्वञ्च जले शृतम्| अपाकशर्कराच्छिन्नरूहालोधाञ्जनाम्बु वा| कार्पासीफलकल्कं वा ससितक्षीरभोजनः| ज्वरोदितं वा द्राक्षादि पञ्चसाराम्बु वा पिबेत्||४२||

तदित्युदुम्बरपरामर्शः| तद्विधा गणाः सारिवादिसमाः दाहादिशमनाः| मधुरैरौषधैस्तद्वदिति शीतकषायान् ससितामधून्| क्षीरवृक्षैः वटादिभिः| बीजपूरपल्लवादीनां क्वाथः| सुबोधम्| अपाकशर्कराः कुम्भकारचुल्लीषत्पक्वलोषत्पक्वलोष्टानि| बालिशा शर्करेत्यन्ये| ज्वरोदितो द्राक्षादिः शीतकषायः| पञ्चसाराम्बु मधुख़र्जूरादिरक्तपित्तपठितम्||४२||

Adhikarana kaPajatRuShNAyAm (43) · Śloka 43

कफोद्भवायां वमनं निम्बप्रसववारिणा| बिल्वाढकीपञ्चकोलदर्भपञ्चकसाधितम्| जलं पिबेद्रजन्या वा सिद्धं सक्षौद्रशर्करम्| मुद्गयूषं च सव्योषपटोलीनिम्बपल्लवम्| यवामं तीक्ष्णकवलनस्यलेहांश्च शीलयेत्||४३||

कफोद्भवायामित्यादि सुबोधम्| बिल्वादिसाधितं जलं पिबेत्| आढकी तुवरी||४३||

Adhikarana sannipAtajA kriyA (2) · Śloka 2

सर्वैरामाच्च तद्धन्त्री क्रियेष्टा वमनं तथा| त्र्यूषणारुष्करवचाफलाम्लोष्णाम्बुमस्तुभिः||२||

Adhikarana annAtyayajAyAm (1) · Śloka 1

अन्नात्ययान्मण्डमुष्णं हिमं मन्थं च कालवित्||१||

Adhikarana SramajAyAm (2) · Śloka 2

तृषि श्रमान्मांसरसं मन्थं यवकोलजसक्तुभिः| सर्वण्यङ्गानि लिम्पेच्च तिलपिण्याककाञ्जिकैः||२||

Adhikarana SItasnAnajAyAm (1) · Śloka 1

शीतस्नानाच्च मध्वाम्बु पिबेत्तृड्वान् गुडाम्बु वा||१||

Adhikarana madyajAyAm (44) · Śloka 44

मद्यादर्धजलं मद्यं स्नातोऽम्ललवणैर्युतम्||४४||

सर्वैः सन्निपातेन आमाच्च या तृष्णा तस्यां तद्धन्त्री सन्निपातग़्न्यामग़्नी च क्रिया हिता| त्र्यूषणादिकं फलाम्लाद्यन्यतमेन वमनम्| अन्नात्ययादन्नस्याभावात्तृष्णा| कालविदिति ग्रीष्मादिके पित्तकफादिके वा| सर्वं पञ्चम्यन्तं तत्र हेतुर्विज्ञेयः| सुबोधम्||४४||

Adhikarana tRuShNAntarAsu kramaH (45) · Śloka 45

स्नेहतीक्ष्णतराग्निस्तु स्वभावशिशिरं जलम्| स्नेहादुष्णाम्ब्वजीर्णात्तु जीर्णन्मण्डं पिपासितः| पिबेत् स्निग्धान्नतृषितो हिमस्पर्धि गुडोदकम्| गुर्वाद्यन्नेन तृषितः पीत्वोष्णाम्बु तदुल्लिख़ेत्| क्षयजायां क्षयहितं सर्वं बृंहणमौषधम्| कृशदुर्बलरूक्षाणां क्षीरं छागो रसोऽथवा| क्षीरं च सौर्ध्ववातायां क्षयकासहरैः शृतम्||४५||

स्नेहेत्यादिना स्नेहादिसंस्कृतस्य तृष्युक्तम्| अजीर्णात् स्नेहात् पिपासित उणाम्बु पिबेत्| जीर्णान्मण्डम्| स्निग्धान्नं मांसान्न-क्षीरपेयादि| तदिति गुर्वाद्यन्नम्| उल्लिख़ेद्वमेत्||४५||

Adhikarana rogopasargajAyAM tRuShNAyAm (46) · Śloka 46

रोगोपसर्गजातायां धान्याम्बु ससितामधु| पाने प्रशस्तं सर्वा च क्रिया रोगाद्यपेक्षया||४६||

रोगोपसर्गजातायां ससितामधुधान्याम्बुपानं सुबोधम्||४६||

Adhikarana tRuShNA tvarayA jeyA (47-8) · Śloka 8

तृष्णक्पूर्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि| मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात्त्वरितं ततः| सात्म्यान्नपानभैषज्यैस्तृष्णां तस्य जयेत्पुरः| तस्याञ्जितायामन्योऽपि व्याधिः शक्यश्चिकित्सितुम्||४७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितन्नामाष्टमोऽध्यायः||८||

तत्र ह्युपसर्गजातायां तृष्णगतितृट् सन् पूर्वामयेन क्षीणो यदुपसर्गात्तृडुत्पन्ना स यदि जलं न प्राप्नुयात् अवश्यं मरणं दीर्घरोगं वाऽप्नुयात्| अतस्तस्य तां तृषं शीघ्रमेव सात्म्यैरन्नपानादिभिर्जयेत्| सुबोधम्||४७|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां चिकित्सितस्थाने अष्टमोऽध्यायः