Adhikarana atha CardihRudrogatRuShNAcikitsitannAmAShTamo~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptaṁ chardyādikasya cikitsāpradarśanārthamadhyāyārambhaḥ||1||
Adhikarana la~gghanam (2) · Śloka 2
āmāśayōtklēśabhavāḥ prāyaśchardyō hitaṁ yataḥ| laṅghanaṁ prāgr̥tē vāyōḥ .....................||2||
आमाशयोत्क्लेशभवाः प्रायश्छर्द्यो हितं यतः| लङ्घनं प्रागृते वायोः .....................||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāsu chardiṣu prathamaṁ sarvaṁ laṅghanamiṣyatē| vāyuprabhavāṁ chardiṁ varjayitvā| yataḥ prāyēṇa chardaya āmāśayē yō dōṣāṇāmutklēśaḥ tatprābhavāḥ||2||
Adhikarana Sodhanam (3) · Śloka 3
.........................vamanaṁ tatra yōjayēt| balinō bahudōṣasya labhataḥ pratataṁ bahu| tatō virēkaṁ kramaśō hr̥dyaṁ madyaṁ phalāmbubhiḥ| kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṁ gataṁ dōṣaṁ nayatyadhaḥ| śamanaṁ cauṣadhaṁ rūkṣadurbalasya tadēva tu||3||
.........................वमनं तत्र योजयेत्| बलिनो बहुदोषस्य लभतः प्रततं बहु| ततो विरेकं क्रमशो हृद्यं मद्यं फलाम्बुभिः| क्षीरैर्वा सह स ह्यूर्ध्वं गतं दोषं नयत्यधः| शमनं चौषधं रूक्षदुर्बलस्य तदेव तु||३||
🔊 Audio coming soon
vamanaṁ tatrētyādinā'vasthāviśēṣēṣu laṅghanaviśēṣā ucyantē| tata iti vamanē yōjitē| sa hīti virēkaiḥ| rūkṣadurbalasya tadēva śamanamēva| na tu balina uktaṁ śōdhanam| balavatastu||3||
Adhikarana annam (4) · Śloka 4
pariśuṣkaṁ priyaṁ sātmyamannaṁ laghu ca śasyatē| upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khaḍāḥ| śākāni lēhā bhōjyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ| bhakṣyāḥ śuṣkāḥ vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam| gandhāḥ sugandhayō gandhaphalapuṣpānnapānajāḥ| bhuktamātrasya sahasā mukhē śītāmbusēcanam||4||
परिशुष्कं प्रियं सात्म्यमन्नं लघु च शस्यते| उपवासस्तथा यूषा रसाः काम्बलिकाः खडाः| शाकानि लेहा भोज्यानि रागषाडवपानकाः| भक्ष्याः शुष्काः विचित्राश्च फलानि स्नानघर्षणम्| गन्धाः सुगन्धयो गन्धफलपुष्पान्नपानजाः| भुक्तमात्रस्य सहसा मुखे शीताम्बुसेचनम्||४||
🔊 Audio coming soon
pariśuṣkaṁ dravarahitam| rasādīnāṁ lakṣaṇaṁ kr̥tānna uktam| gharṣaṇaṁ yēna cūrṇēnāṅgamudghr̥ṣyatē| gandhāḥ sugandhayaḥ surabhaya ēva gandhādijāḥ| gandhaśabdēna gandhadravyāṇyucyantē||4||
Adhikarana vAtajAyAM CardyAm (5) · Śloka 5
hanti mārutajāṁ chardiṁ sarpiḥ pītaṁ sasaindhavam| kiñciduṣṇaṁ viśēṣēṇa sakāsahr̥dayadravām| vyōṣaṁ trilavaṇāḍhyaṁ vā siddhaṁ vā dāḍimāmbunā| saśuṇṭhīdadhidhānyēna pītaṁ tulyāmbu vā payaḥ| vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlō vaiṣkirō rasaḥ| snigdhaṁ ca bhōjanaṁ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam| kōṣṇaṁ salavaṇaṁ cātra hitaṁ snēhavirēcanam||5||
हन्ति मारुतजां छर्दिं सर्पिः पीतं ससैन्धवम्| किञ्चिदुष्णं विशेषेण सकासहृदयद्रवाम्| व्योषं त्रिलवणाढ्यं वा सिद्धं वा दाडिमाम्बुना| सशुण्ठीदधिधान्येन पीतं तुल्याम्बु वा पयः| व्यक्तसैन्धवसर्पिर्वा फलाम्लो वैष्किरो रसः| स्निग्धं च भोजनं शुण्ठीदधिदाडिमसाधितम्| कोष्णं सलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम्||५||
🔊 Audio coming soon
vātajāṁ chardiṁ sasaindhavaṁ sarpirhanti| taddhi sakāsādikāṁ chardiṁ viśēṣēṇa hanti| dāḍimakvāthēna saśuṇṭhyādikēna sarpiḥ| tulyāmbu vā payaḥ pītaṁ mārutajāṁ chardiṁ hanti| vyaktaṁ prabhūtaṁ saindhavaṁ sarpiśca yasmin vaiṣkirē rasē| kōṣṇaṁ salavaṇaṁ cēti bhōjanaviśēṣaṇam| atra ca vātajāyāṁ chardyāṁ snēhavirēcanaṁ hitam||5||
Adhikarana pittajAyAM CardyAm (6) · Śloka 6
pittajāyāṁ virēkārthaḥ drākṣēkṣusvarasaistrivr̥t| sarpirvā tailvakaṁ yōjyaṁ vr̥ddhañca ślēṣmadhāmagam| ūrdhvamēva harētpittaṁ svādutiktairviśuddhimān| pibēnmanthaṁ yavāgūṁ vā lājaiḥ samadhuśarkaraiḥ| mudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam||6||
पित्तजायां विरेकार्थः द्राक्षेक्षुस्वरसैस्त्रिवृत्| सर्पिर्वा तैल्वकं योज्यं वृद्धञ्च श्लेष्मधामगम्| ऊर्ध्वमेव हरेत्पित्तं स्वादुतिक्तैर्विशुद्धिमान्| पिबेन्मन्थं यवागूं वा लाजैः समधुशर्करैः| मुद्गजाङ्गलजैरद्याद्व्यञ्जनैः शालिषष्टिकम्||६||
🔊 Audio coming soon
pittajāyāṁ subōdham| vr̥ddhaṁ ślēṣmasthānāśritaṁ svādubhistiktaiścauṣadhaiḥ pittamūrdhvamēva harēdvāmayēdēva na tu virēcayēt| yaścaivaṁ viśuddhaḥ sa tadaharlājaiḥ samadhuśarkarairmanthaṁ yavāgūṁ vā pibēt| subōdham||6||
Adhikarana pittajAyAM pAnaviSeShaH (7) · Śloka 7
mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭaprabhavaṁ suśītaṁ salilaṁ pibēt| mudgōśīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṁsthitaṁ niśām| drākṣārasaṁ rasaṁ cēkṣōguḍūcyambu payō'pi vā||7||
मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं सुशीतं सलिलं पिबेत्| मुद्गोशीरकणाधान्यैः सह वा संस्थितं निशाम्| द्राक्षारसं रसं चेक्षोगुडूच्यम्बु पयोऽपि वा||७||
🔊 Audio coming soon
taptamr̥llōṣṭaistāpayitvā śītīkr̥tam| mudgādibhirvā saha niśāṁ sthitaṁ salilaṁ dvitīyō'hni pēyam||7||
Adhikarana jambvAmrAdikaShAyaH (8) · Śloka 8
jambvāmrpallavōśīrabaṭāśvatthāṅkurōdbhavaḥ| kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śītō vā viniyacchati| chardiṁ jvaramatīsāraṁ mūrcchāṁ tr̥ṣṇāṁ ca durjayām||8||
जम्ब्वाम्र्पल्लवोशीरबटाश्वत्थाङ्कुरोद्भवः| क्वाथः क्षौद्रयुतः पीतः शीतो वा विनियच्छति| छर्दिं ज्वरमतीसारं मूर्च्छां तृष्णां च दुर्जयाम्||८||
🔊 Audio coming soon
jambvāmrādibhiśca kvāthō vā śītakaṣāyō vā pītaḥ chardyādīn viniyacchati nāśayati||8||
Adhikarana mudgadalAmbupAnam (9) · Śloka 9
dhātrīrasēna śītaṁ vā pibēnmudgadalāmbu vā||9||
धात्रीरसेन शीतं वा पिबेन्मुद्गदलाम्बु वा||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kolAdilehAH (10) · Śloka 10
kōlamajjāsitālājamākṣikāviṭkaṇāñjanam| kōlāsthimajjāsrōtōjalājōtpalarajāṁsi vā| lihyātkṣaudrēṇa pathyāṁ vā drākṣāṁ vā badarāṇi vā||10||
कोलमज्जासितालाजमाक्षिकाविट्कणाञ्जनम्| कोलास्थिमज्जास्रोतोजलाजोत्पलरजांसि वा| लिह्यात्क्षौद्रेण पथ्यां वा द्राक्षां वा बदराणि वा||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SItAmbunA peyam (11) · Śloka 11
pibēcchītāmbunā śālisvarṇagairikajaṁ rajaḥ| piṣṭaṁ vā candanaṁ drākṣāmāṁsī sēvyāmbugairikam||11||
पिबेच्छीताम्बुना शालिस्वर्णगैरिकजं रजः| पिष्टं वा चन्दनं द्राक्षामांसी सेव्याम्बुगैरिकम्||११||
🔊 Audio coming soon
ēkō'pi prayōgaḥ kṣaudrēṇa dvitīyē'pi| subōdham| candanādikaṁ piṣṭaṁ śītāmbunā pibēt||11||
Adhikarana madhUkAdipeyAni (12) · Śloka 12
śālitaṇḍulatōyēna pibēdvā sasitāmadhu| madhūkamadhukadrākṣākamalāmalakāmbudam| saśārivāparūṣākṣaṁ mūrvāṁ vā makṣikānvitām| madhukaṁ sātmaguptaṁ vā śītaṁ dhātrīrasēna vā||12||
शालितण्डुलतोयेन पिबेद्वा ससितामधु| मधूकमधुकद्राक्षाकमलामलकाम्बुदम्| सशारिवापरूषाक्षं मूर्वां वा मक्षिकान्विताम्| मधुकं सात्मगुप्तं वा शीतं धात्रीरसेन वा||१२||
🔊 Audio coming soon
madhūkādikaṁ sasitāmadhu śālitaṇḍulaprakṣālanāmbunā mūrvāyāḥ samākṣikaḥ prayōgaḥ| madhukaṁ sātmaguptaṁ makṣikānvitām| śītaṁ candanaṁ dhātrīphalarasēna||12||
Adhikarana kaPajAyAM vamanopavAsau (13) · Śloka 13
kaphajāyāṁ vamēnnimbakr̥ṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ| yuktēna kōṣṇatōyēna durbalaṁ cōpavāsayēt||13||
कफजायां वमेन्निम्बकृष्णापिण्डीतसर्षपैः| युक्तेन कोष्णतोयेन दुर्बलं चोपवासयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
nimbādirasayuktēna kōṣṇatōyēna kaphajāyāṁ chardāṁ vamēt| durbalasyōpavāsō na vamanam||13||
Adhikarana sauShadhamannam (14) · Śloka 14
āragvadhādērniryūhaṁ śītaṁ kṣaudrayutaṁ pibēt| triphalāgaṇacavyādvā pēyāṁ patraiḥ karañjajaiḥ| manthānyavairvā bahuśaśchardighnauṣadhabhāvitaiḥ| kaphaghnamannaṁ hr̥dyañca rāgāḥ sārjakabhūstr̥ṇāḥ||14||
आरग्वधादेर्निर्यूहं शीतं क्षौद्रयुतं पिबेत्| त्रिफलागणचव्याद्वा पेयां पत्रैः करञ्जजैः| मन्थान्यवैर्वा बहुशश्छर्दिघ्नौषधभावितैः| कफघ्नमन्नं हृद्यञ्च रागाः सार्जकभूस्तृणाः||१४||
🔊 Audio coming soon
āragvadhādērniryūhaḥ kaṣāyaḥ suśītaḥ| triphalādikānāṁ niryūhaḥ| karañjapatraiḥ pēyā chārdighnānyauṣadhāni| jālāmlabadaradāḍimayavaṣaṣṭikamātuluṅgasēvyāni| jabvāmrapallavāni ca vaminigrahaṇāni mr̥tsnā ca| ēṣāṁ kvāthēna yavāḥ śuṣkāḥ śuṣkāḥ bhāvayantē| taiḥ saktavaḥ kriyantē| ārjakaṁ kuṭhērakam| sūkṣmaiḥ patrairbhūstr̥ṇam||14||
Adhikarana vividhAH lehAH (15) · Śloka 15
līḍhaṁ manaḥśilākr̥ṣṇamaricaṁ bījapūrakāt| svarasēna kapitthācca sakṣaudrēṇa vamiṁ jayēt| samustāṁ madhunā śr̥ṅgaṁ kōlāmlaṁ vā sajāmbavam| tadvadviḍaṅgatriphalākrimighnaparipēlavam| tadvaddurālabhāṁ khādēt kapitthaṁ tryūṣaṇēna vā||15||
लीढं मनःशिलाकृष्णमरिचं बीजपूरकात्| स्वरसेन कपित्थाच्च सक्षौद्रेण वमिं जयेत्| समुस्तां मधुना शृङ्गं कोलाम्लं वा सजाम्बवम्| तद्वद्विडङ्गत्रिफलाक्रिमिघ्नपरिपेलवम्| तद्वद्दुरालभां खादेत् कपित्थं त्र्यूषणेन वा||१५||
🔊 Audio coming soon
manaḥśilādikaṁ kapitthabījapūrasvarasamākṣikaiḥ| kōlāmlaṁ sajāmbavaṁ madhunā| tadvaditi madhunā viḍaṅgaṁ triphalā caikaḥ prayōgaḥ| dvitīyō viḍaṅgaḥ parivēlavābhyām| durālabhāṁ tadvaditi madhunā| tryūṣaṇēna saha kapitthaṁ khādēt||15||
Adhikarana dviShTArthajA krimijA ca CardiH (16) · Śloka 16
anukūlōpacārēṇa yāti dviṣṭārthajā śamam| krimijā krimihr̥drōgagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ||16||
अनुकूलोपचारेण याति द्विष्टार्थजा शमम्| क्रिमिजा क्रिमिहृद्रोगगदितैश्च भिषग्जितैः||१६||
🔊 Audio coming soon
subōdham||16||
Adhikarana pariSiShTASCardayaH (17) · Śloka 17
yathāsvaṁ pariśiṣṭāśca tatkr̥tāśca tathāmayāḥ||17||
यथास्वं परिशिष्टाश्च तत्कृताश्च तथामयाः||१७||
🔊 Audio coming soon
pariśēṣāḥ chardayastr̥ṣṇāmadaurhr̥dajāstā yathāsvaṁ vātādyauṣadhēna ca śamaṁ yānti| tatkr̥tāstr̥ṣṇā chardyādikr̥tā āmayā yathāsvamauṣadhaiḥ śamaṁ yānti||17||
Adhikarana CardistvarayA jeyA (18) · Śloka 18
tvaramāṇō jayēcchardi prasaktāmanubandhinīm| kōṣṭhāśrayamahāmarmapīḍakaratarā hi sā||18||
त्वरमाणो जयेच्छर्दि प्रसक्तामनुबन्धिनीम्| कोष्ठाश्रयमहामर्मपीडकरतरा हि सा||१८||
🔊 Audio coming soon
prasaktāṁ gr̥hītānubandhāṁ chardiṁ tvaramāṇō jayēdyataḥ sā cchardirmahāmarmaṇō hr̥dayasya kōṣṭhāśrayatvāt pīḍākaratarā bhavati||18||
Adhikarana ativamathau shIghramupakramAH (19) · Śloka 19
na cānnēna vinā kāyastanmayō vartatē'pi ca| dhātukṣayō'tivamathau samīraṇasamīraṇāt| niyataṁ jāyatē tasmāddrutaṁ tatra prayōjayēt| pracchardanātiyōgōktaṁ kramastambhanabr̥ṁhaṇam| sarpirguḍānrasān kṣīraṁ ghr̥taṁ kalyāṇajīvanam| dhānvantaraṁ tryūṣaṇaṁ vā dōṣadēhānurōdhataḥ||19||
न चान्नेन विना कायस्तन्मयो वर्ततेऽपि च| धातुक्षयोऽतिवमथौ समीरणसमीरणात्| नियतं जायते तस्माद्द्रुतं तत्र प्रयोजयेत्| प्रच्छर्दनातियोगोक्तं क्रमस्तम्भनबृंहणम्| सर्पिर्गुडान्रसान् क्षीरं घृतं कल्याणजीवनम्| धान्वन्तरं त्र्यूषणं वा दोषदेहानुरोधतः||१९||
🔊 Audio coming soon
annasya ca vamanāttanmayaḥ kāyō na ca vartatē| api cēti samuccayē| subōdham| tatra vamathau vamanātiyōgōktaṁ kramaṁ dr̥taṁ śīghraṁ yōjayēt| subōdham||19||
Adhikarana hRudrogacikitsitam tatra vAtaje tailam (20) · Śloka 20
hr̥drōgaṁ vātajē tailaṁ mastusauvīratakravat| pibētsukhōṣṇaṁ sabiḍaṁ gulmānāhārtijicca tat| tailaṁ ca lavaṇaiḥ siddhaṁ samūtrāmlaṁ tathāguṇam||20||
हृद्रोगं वातजे तैलं मस्तुसौवीरतक्रवत्| पिबेत्सुखोष्णं सबिडं गुल्मानाहार्तिजिच्च तत्| तैलं च लवणैः सिद्धं समूत्राम्लं तथागुणम्||२०||
🔊 Audio coming soon
hr̥drōga ityādinā hr̥drōgacikitsā| vātajē mastvādiyuktaṁ tailaṁ pibēt| tacca gulmādijidbhavati| gōmūtrēṇāmlēna ca kāñjikādinā sarvaiśca lavaṇaiḥ pakvaṁ pūrvaguṇam| pr̥thaksēhasamaṁ kuryāt| pañcaprabhr̥ti tu dravam||20||
Adhikarana bilvAdi tailam (21) · Śloka 21
bilvaṁ rāsnāṁ yavān kōlaṁ dēvadārū punarnavam| kulatthān pañcamūlañca paktvā tasmiñjalē pacēt| tailaṁ tannāvanē pānē bastau ca viniyōjayēt||21||
बिल्वं रास्नां यवान् कोलं देवदारू पुनर्नवम्| कुलत्थान् पञ्चमूलञ्च पक्त्वा तस्मिञ्जले पचेत्| तैलं तन्नावने पाने बस्तौ च विनियोजयेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
bilvādīnāṁ kvāthē tailacaturguṇē siddhaṁ tailaṁ hr̥drōgavatō nāvanādiṣu prayōjayēt||21||
Adhikarana shuNThyAdighRutam (22) · Śloka 22
śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ| pathyayā ca śr̥taṁ pārśvahr̥drujā gulmajidghr̥tam||22||
शुण्ठीवयस्थालवणकायस्थाहिङ्गुपौष्करैः| पथ्यया च शृतं पार्श्वहृद्रुजा गुल्मजिद्घृतम्||२२||
🔊 Audio coming soon
śuṇṭhyādināṁ kalkēnānuktēnāpi jalēna snēhasamēna pakvaṁ ghr̥taṁ pārśvahr̥drujā gulmajit||22||
Adhikarana sauvarcalAdighRutam (23) · Śloka 23
sauvarcalasya dvipalē pathyā pañcāśadanvitē| ghr̥tasya sādhitaḥ prasthō hr̥drōgaśvāsagulmanut||23||
सौवर्चलस्य द्विपले पथ्या पञ्चाशदन्विते| घृतस्य साधितः प्रस्थो हृद्रोगश्वासगुल्मनुत्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dADimAdicUrNam (24) · Śloka 24
dāḍimaṁ kr̥ṣṇalavaṇaṁ hiṅguśuṇṭhyamlavētasam| apatantrakahr̥drōgaśvāsaghnaṁ cūrṇamuttamam||24||
दाडिमं कृष्णलवणं हिङ्गुशुण्ठ्यम्लवेतसम्| अपतन्त्रकहृद्रोगश्वासघ्नं चूर्णमुत्तमम्||२४||
🔊 Audio coming soon
subōdham||24||
Adhikarana puShkarAdikalkaH (25) · Śloka 25
puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ| pītāḥ kalkīkr̥tāḥ kṣāraghr̥tāmlalavaṇairyutāḥ| vikartikāḥ śūlaharāḥ .......................||25||
पुष्कराह्वशठीशुण्ठीबीजपूरजटाभयाः| पीताः कल्कीकृताः क्षारघृताम्ललवणैर्युताः| विकर्तिकाः शूलहराः .......................||२५||
🔊 Audio coming soon
puṣkaramūlādīnāṁ kalkaḥ kṣārādiyutō vikartikā śūlaharaḥ| vikartikā vikartanamiva jaṭharē||25||
Adhikarana yavAnyAdikvAthaH (26) · Śloka 26
.....................kvāthaḥ kōṣṇaśca tadguṇaḥ| yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kr̥taḥ| sapitadārūbījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||26||
.....................क्वाथः कोष्णश्च तद्गुणः| यवानीलवणक्षारवचाजाज्यौषधैः कृतः| सपितदारूबीजाह्वपलाशशठिपौष्करैः||२६||
🔊 Audio coming soon
yavānyādīnāṁ pauṣkarāntānāṁ kvāthaḥ kōṣṇastadguṇāḥ||26||
Adhikarana pa~jcakolAdikalkaH (27) · Śloka 27
pañcakōlaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram| vāruṇīkalkitaṁ bhr̥ṣṭaṁ yamakē lavaṇācitam| hr̥tpārśvayōniśūlēṣu khādēt gulmōdarēṣu ca||27||
पञ्चकोलशठीपथ्यागुडबीजाह्वपौष्करम्| वारुणीकल्कितं भृष्टं यमके लवणाचितम्| हृत्पार्श्वयोनिशूलेषु खादेत् गुल्मोदरेषु च||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upakramAntaram (28) · Śloka 28
snigdhāścēha hitāḥ svēdāḥ saṁskr̥tāni ghr̥tāni ca| laghunā pañcamūlēna śuṇṭhyā vā sādhitaṁ jalam| vāruṇīdadhimaṇḍaṁ vā dhānyāmlaṁ vā pibēttr̥ṣi| sāyāmastambhaśūlābhē hr̥di mārutadūṣitē| kriyaiṣā.................................||28||
स्निग्धाश्चेह हिताः स्वेदाः संस्कृतानि घृतानि च| लघुना पञ्चमूलेन शुण्ठ्या वा साधितं जलम्| वारुणीदधिमण्डं वा धान्याम्लं वा पिबेत्तृषि| सायामस्तम्भशूलाभे हृदि मारुतदूषिते| क्रियैषा.................................||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hRuddravAyAmapramohe viSeShaH (29) · Śloka 29
............sadravāyāmapramōhē tu hitā rasaḥ| snēhāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ| balāttailaṁ sahr̥drōgī pibēdvā sukumārakam| yaṣṭyāhvaśatapākaṁ vā mahāsnēhaṁ tathōttamam| rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ| bhārṅgīsthirāvacāvyōṣairmahāsnēhaṁ vipācayēt| dadhipādaṁ tathāmlaiśca lābhataḥ sa niṣēvitaḥ| tarpaṇō br̥ṁhaṇō balyō vātahr̥drōganāśanaḥ||29||
............सद्रवायामप्रमोहे तु हिता रसः| स्नेहाढ्यास्तित्तिरिक्रौञ्चशिखिवर्तकदक्षजाः| बलात्तैलं सहृद्रोगी पिबेद्वा सुकुमारकम्| यष्ट्याह्वशतपाकं वा महास्नेहं तथोत्तमम्| रास्नाजीवकजीवन्तीबलाव्याघ्रीपुनर्नवैः| भार्ङ्गीस्थिरावचाव्योषैर्महास्नेहं विपाचयेत्| दधिपादं तथाम्लैश्च लाभतः स निषेवितः| तर्पणो बृंहणो बल्यो वातहृद्रोगनाशनः||२९||
🔊 Audio coming soon
subōdham||29||
Adhikarana tryUShaNAdighRutam (30) · Śloka 30
tryūṣaṇatriphalāpāṭhāmadhūkaṁ madhukaṁ truṭī| pañcamūlaṁ laghu balē mēdē r̥ddhiḥ śatāvarī| kaṇḍūkarītāmalakījīvakaṁ cākṣasammitaiḥ| tairpacētsarpiṣaḥ prasthaṁ dadhnaḥ prathēna māhiṣāt| yuktaṁ siddhaṁ ca madhunā tannihanti niṣēvitam| hr̥tpāṇḍugrahaṇīdōṣakāsaśvāsahalīmakān||30||
त्र्यूषणत्रिफलापाठामधूकं मधुकं त्रुटी| पञ्चमूलं लघु बले मेदे ऋद्धिः शतावरी| कण्डूकरीतामलकीजीवकं चाक्षसम्मितैः| तैर्पचेत्सर्पिषः प्रस्थं दध्नः प्रथेन माहिषात्| युक्तं सिद्धं च मधुना तन्निहन्ति निषेवितम्| हृत्पाण्डुग्रहणीदोषकासश्वासहलीमकान्||३०||
🔊 Audio coming soon
tryūṣaṇādikaṁ subōdham| tacca siddhaṁ tanmadhunā yōjyatē||30||
Adhikarana avasthAviSeShe pathyApathyaviSeShaH (31) · Śloka 31
dīptē'gnau sadravāyāmē hr̥drōgē vātikē hitam| kṣīraṁ dadhi guḍaḥ sarpiraudakānūpamāmiṣam| ētānyēva ca varjyāni hr̥drōgēṣu caturṣvapi| śēṣēṣu stambhajāḍyāmasaṁyuktē'pi ca vātikē| kaphānubandhē tasmiṁstu rūkṣōṣṇāmācarētkriyām||31||
दीप्तेऽग्नौ सद्रवायामे हृद्रोगे वातिके हितम्| क्षीरं दधि गुडः सर्पिरौदकानूपमामिषम्| एतान्येव च वर्ज्यानि हृद्रोगेषु चतुर्ष्वपि| शेषेषु स्तम्भजाड्यामसंयुक्तेऽपि च वातिके| कफानुबन्धे तस्मिंस्तु रूक्षोष्णामाचरेत्क्रियाम्||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paitte Sodhanam (32) · Śloka 32
paittē drākṣēkṣuniryāsasitākṣaudraparūṣakaiḥ| yuktō virēkō hr̥dyaḥ syātkramaḥ śuddhē ca pittahā| kṣatapittajvarōktaṁ ca bāhyantaḥ parimārjanam| kaṭvīmadhukakalkaṁ ca pibēt sasitamambhasā||32||
पैत्ते द्राक्षेक्षुनिर्याससिताक्षौद्रपरूषकैः| युक्तो विरेको हृद्यः स्यात्क्रमः शुद्धे च पित्तहा| क्षतपित्तज्वरोक्तं च बाह्यन्तः परिमार्जनम्| कट्वीमधुककल्कं च पिबेत् ससितमम्भसा||३२||
🔊 Audio coming soon
paitta iti hr̥drōgē| virēkaḥ kalpē vakṣyamāṇē drākṣāniryāsādibhiryuktō hr̥dyaḥ syāt| kṣatōktaṁ pittajvarōktaṁ ca| bāhyaparimārjanamabhyaṅgādi| antaḥpariśōdhanaṁ subōdham||32||
Adhikarana ghRutAni (33) · Śloka 33
śrēyasīśarkarādrākṣājīkarṣabhakōtpalaiḥ| balākharjūrakākōlīmēdāyugmaiśca sādhitam| sakṣīraṁ māhiṣaṁ sarpiḥ pittahr̥drōganāśanam| prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikaśērukāḥ| saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṁ vipacēt ghr̥tam| śītaṁ samadhu taccēṣṭaṁ svāduvargakr̥taṁ ca yat| bastiṁ ca dadyāt sakṣaudraṁ tailaṁ madhukasādhitam||33||
श्रेयसीशर्कराद्राक्षाजीकर्षभकोत्पलैः| बलाखर्जूरकाकोलीमेदायुग्मैश्च साधितम्| सक्षीरं माहिषं सर्पिः पित्तहृद्रोगनाशनम्| प्रपौण्डरीकमधुकबिसग्रन्थिकशेरुकाः| सशुण्ठीशैवलास्ताभिः सक्षीरं विपचेत् घृतम्| शीतं समधु तच्चेष्टं स्वादुवर्गकृतं च यत्| बस्तिं च दद्यात् सक्षौद्रं तैलं मधुकसाधितम्||३३||
🔊 Audio coming soon
śrēyasyādikalkaṁ samamāhiṣakṣīraṁ māhiṣaṁ ghr̥tam| subōdham| svāduvargō madhuraskandhaḥ| madhuyaṣṭīkalkasādhitaṁ sakṣaudraṁ tailaṁ bastiḥ||33||
Adhikarana kaPaje hRudroge (34) · Śloka 34
kaphōdbhavē vamētsvinnaḥ picumandavacāmbhasā| kulatthadhanvōttharasastīkṣṇamadyayavāśanaḥ| pibēccūrṇaṁ vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt| sailā yavānakakaṇā yavakṣārātsukhāmbunā| phaladhānyāmlakaulatthayūṣamātrāsavaistathā| puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt| kvāthē tathā'bhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt| kvāthē rauhītakāśvattha khadirōdumbarārjunē| sapalāśavaṭē vyōṣatrivr̥ccūrṇānvitē kr̥taḥ| sakhōdakānupānaḥ syāllēhaḥ kaphavikārahā| ślēṣmagulmōditājyāni kṣārāṁśca vividhān pibēt| prayōjayēcchilāhvaṁ vā brāhyaṁ cātra rasāyanam| tathāmalakalēhaṁ vāprāśaṁ vā'gastyanirmitam||34||
कफोद्भवे वमेत्स्विन्नः पिचुमन्दवचाम्भसा| कुलत्थधन्वोत्थरसस्तीक्ष्णमद्ययवाशनः| पिबेच्चूर्णं वचाहिङ्गुलवणद्वयनागरात्| सैला यवानककणा यवक्षारात्सुखाम्बुना| फलधान्याम्लकौलत्थयूषमात्रासवैस्तथा| पुष्कराह्वाभयाशुण्ठीमाद्रीपीतद्रुकट्फलात्| क्वाथे तथाऽभयाशुण्ठीमाद्रीपीतद्रुकट्फलात्| क्वाथे रौहीतकाश्वत्थ खदिरोदुम्बरार्जुने| सपलाशवटे व्योषत्रिवृच्चूर्णान्विते कृतः| सखोदकानुपानः स्याल्लेहः कफविकारहा| श्लेष्मगुल्मोदिताज्यानि क्षारांश्च विविधान् पिबेत्| प्रयोजयेच्छिलाह्वं वा ब्राह्यं चात्र रसायनम्| तथामलकलेहं वाप्राशं वाऽगस्त्यनिर्मितम्||३४||
🔊 Audio coming soon
kaphōdbhavētu hr̥drōgē svinnaḥ san vacādīnāṁ cūrṇaṁ sukhāmbuphaladhānyādīnāmanyatamēna pibēt| ēkaḥ puṣkarādīnāṁ kvāthō dvitīyō'bhayādīnām| mādrī ativiṣā| rauhītakādikvāthē trikaṭutrivr̥ccūrṇānvitē kr̥tō lēhaḥ sakhōdakānupānasya sataḥ ślēṣmavikārahā| subōdham| śilāhvabrāhmau rasāyanavidhī vakṣyētē| āmalakalēhaścyavanaprāśaḥ||34||
Adhikarana AvasthikaM cikitsitam (35) · Śloka 35
syācchūlaṁ yasya bhuktē'pi jīryatyalpaṁ jarāṁ gatē| śāmyēt sakuṣṭhakr̥mijillavaṇadvayatilvakaiḥ| sadēvadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibēt| yasya jīrṇē'dhikaṁ snēhaiḥ saḥ virēcyaḥ phalaiḥ punaḥ| jīryatyannē tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūlē sadādhikē| prāyō'nilō ruddhagatiḥ kupyatyāmāśayē yataḥ| tasyānulōmanaṁ kāryaṁ śuddhilaṅghanapācanaiḥ| kr̥mighnamauṣadhaṁ sarvaṁ kr̥mijē hr̥dayāmayē||35||
स्याच्छूलं यस्य भुक्तेऽपि जीर्यत्यल्पं जरां गते| शाम्येत् सकुष्ठकृमिजिल्लवणद्वयतिल्वकैः| सदेवदार्वतिविषैश्चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्| यस्य जीर्णेऽधिकं स्नेहैः सः विरेच्यः फलैः पुनः| जीर्यत्यन्ने तथा मूलैस्तीक्ष्णैः शूले सदाधिके| प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः कुप्यत्यामाशये यतः| तस्यानुलोमनं कार्यं शुद्धिलङ्घनपाचनैः| कृमिघ्नमौषधं सर्वं कृमिजे हृदयामये||३५||
🔊 Audio coming soon
yasya bhuktē'pi śūlaṁ jīryatyannē mandībhavati jarāṁ gatē śāmyati sa puruṣaḥ kuṣṭhādibhiścūrṇamuṣṇāmbunā pibēt| yasya jīrṇē śūlamadhikaṁ saḥ snēhairēraṇḍādibhiḥ| jīryatyantē'dhikē śūlē harītakyādibhirvirēcyaḥ| sadādhikē śūlē tīkṣṇairmūlairvirēcyaḥ||35||
Adhikarana tRuShNAcikitsitam tatrAdau cikitsAkramaH (36) · Śloka 36
tr̥ṣṇāsu vātapittaghnō vidhiḥ prāyēṇa śasyatē| sarvāsu śītō bāhyantastathā śamanaśōdhanaḥ||36||
तृष्णासु वातपित्तघ्नो विधिः प्रायेण शस्यते| सर्वासु शीतो बाह्यन्तस्तथा शमनशोधनः||३६||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣṇāsvityādi subōdham||36||
Adhikarana siddhajalAni (pAnArthe) (37) · Śloka 37
divyāmbu śītaṁ sakṣaudraṁ tadvadbhaumaṁ ca tadguṇam| nirvāpitaṁ taptalōṣṭakapālasikatādibhiḥ| saśarkaraṁ vā kvathitaṁ pañcamūlēna vā jalam||37||
दिव्याम्बु शीतं सक्षौद्रं तद्वद्भौमं च तद्गुणम्| निर्वापितं तप्तलोष्टकपालसिकतादिभिः| सशर्करं वा क्वथितं पञ्चमूलेन वा जलम्||३७||
🔊 Audio coming soon
taptalōṣṭādibhirnirvāpitaṁ yatra tē magnāḥ| darbhapūrvēṇa pañcamūlēna kvathitaṁ saśarkaram||37||
Adhikarana manthayavAgvAdiBojanam (38) · Śloka 38
darbhapūrvēṇa manthaśca praśastō lājasaktubhiḥ| vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| yavāgūḥ śālibhistadvat kōdravaiśca cirantanaiḥ| śītēna śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhēna bhōjanam| himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu| rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghr̥tabharjitaiḥ| mudgādīnāṁ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ||38||
दर्भपूर्वेण मन्थश्च प्रशस्तो लाजसक्तुभिः| वाट्यश्चामयवैः शीतः शर्करामाक्षिकान्वितः| यवागूः शालिभिस्तद्वत् कोद्रवैश्च चिरन्तनैः| शीतेन शीतवीर्यैश्च द्रव्यैः सिद्धेन भोजनम्| हिमाम्बुपरिषिक्तस्य पयसा ससितामधु| रसैश्चानम्ललवणैर्जाङ्गलैर्घृतभर्जितैः| मुद्गादीनां तथा यूषैर्जीवनीयरसान्वितैः||३८||
🔊 Audio coming soon
vāṭyō yavaudanaḥ| śītēnētyādi payasō viśēṣaṇam| himāmbupariṣiktasya puruṣasya sasitā madhu bhōjanam||38||
Adhikarana nasyam (39) · Śloka 39
nasyaṁ kṣīraghr̥taṁ siddhaṁ śītairikṣōstathā rasaḥ| nārīkṣīrēṇa vā ghr̥ṣṭamuṣṭrāsthi masitaṁ hitam||39||
नस्यं क्षीरघृतं सिद्धं शीतैरिक्षोस्तथा रसः| नारीक्षीरेण वा घृष्टमुष्ट्रास्थि मसितं हितम्||३९||
🔊 Audio coming soon
śītairauṣadhaiḥ siddhaṁ kṣīrōdbhavaṁ ghr̥taṁ nasyam| ikṣurasaḥ kēvalaḥ ēkaḥ| subōdham||39||
Adhikarana gaNDUShAdyanye upacArAH (40) · Śloka 40
nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ sūtrasthānōditā hitāḥ| dāhajvarōktā lēpādyā nirīhatvaṁ manōratiḥ| mahāsariddhr̥dādīnāṁ darśanasmaraṇādi ca||40||
निर्वापणाश्च गण्डूषाः सूत्रस्थानोदिता हिताः| दाहज्वरोक्ता लेपाद्या निरीहत्वं मनोरतिः| महासरिद्धृदादीनां दर्शनस्मरणादि च||४०||
🔊 Audio coming soon
nirvāpaṇāḥ saṁśamanāḥ| jvaraghnā lēpasēkādayaḥ| nirīhatvamāsyāsukham||40||
Adhikarana vAtajatRuShNAyAm (41) · Śloka 41
tr̥ṣṇāyāṁ pavanōtthāyāṁ saguḍaṁ dadhi śasyatē| rasāśca br̥ṁhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu ca||41||
तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते| रसाश्च बृंहणाः शीता विदार्यादिगणाम्बु च||४१||
🔊 Audio coming soon
subōdham||41||
Adhikarana pittajatRuShNAyAm (42) · Śloka 42
pittajāyāṁ sitāyuktaḥ pakvōdumbarajō rasaḥ| tatkvāthōvā himastadvacchārivādigaṇāmbu vā| tadvidhaiśca gaṇaiḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn| madhurairauṣadhaistadvat kṣīrivr̥kṣaiśca kalpitān| bījapūrakamr̥dvīkāvaṭavētasapallavān| mūlāni kuśakāśānāṁ yaṣṭyāhvañca jalē śr̥tam| apākaśarkarācchinnarūhālōdhāñjanāmbu vā| kārpāsīphalakalkaṁ vā sasitakṣīrabhōjanaḥ| jvarōditaṁ vā drākṣādi pañcasārāmbu vā pibēt||42||
पित्तजायां सितायुक्तः पक्वोदुम्बरजो रसः| तत्क्वाथोवा हिमस्तद्वच्छारिवादिगणाम्बु वा| तद्विधैश्च गणैः शीतकषायान् ससितामधून्| मधुरैरौषधैस्तद्वत् क्षीरिवृक्षैश्च कल्पितान्| बीजपूरकमृद्वीकावटवेतसपल्लवान्| मूलानि कुशकाशानां यष्ट्याह्वञ्च जले शृतम्| अपाकशर्कराच्छिन्नरूहालोधाञ्जनाम्बु वा| कार्पासीफलकल्कं वा ससितक्षीरभोजनः| ज्वरोदितं वा द्राक्षादि पञ्चसाराम्बु वा पिबेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
tadityudumbaraparāmarśaḥ| tadvidhā gaṇāḥ sārivādisamāḥ dāhādiśamanāḥ| madhurairauṣadhaistadvaditi śītakaṣāyān sasitāmadhūn| kṣīravr̥kṣaiḥ vaṭādibhiḥ| bījapūrapallavādīnāṁ kvāthaḥ| subōdham| apākaśarkarāḥ kumbhakāracullīṣatpakvalōṣatpakvalōṣṭāni| bāliśā śarkarētyanyē| jvarōditō drākṣādiḥ śītakaṣāyaḥ| pañcasārāmbu madhukharjūrādiraktapittapaṭhitam||42||
Adhikarana kaPajatRuShNAyAm (43) · Śloka 43
kaphōdbhavāyāṁ vamanaṁ nimbaprasavavāriṇā| bilvāḍhakīpañcakōladarbhapañcakasādhitam| jalaṁ pibēdrajanyā vā siddhaṁ sakṣaudraśarkaram| mudgayūṣaṁ ca savyōṣapaṭōlīnimbapallavam| yavāmaṁ tīkṣṇakavalanasyalēhāṁśca śīlayēt||43||
कफोद्भवायां वमनं निम्बप्रसववारिणा| बिल्वाढकीपञ्चकोलदर्भपञ्चकसाधितम्| जलं पिबेद्रजन्या वा सिद्धं सक्षौद्रशर्करम्| मुद्गयूषं च सव्योषपटोलीनिम्बपल्लवम्| यवामं तीक्ष्णकवलनस्यलेहांश्च शीलयेत्||४३||
🔊 Audio coming soon
kaphōdbhavāyāmityādi subōdham| bilvādisādhitaṁ jalaṁ pibēt| āḍhakī tuvarī||43||
Adhikarana sannipAtajA kriyA (2) · Śloka 2
sarvairāmācca taddhantrī kriyēṣṭā vamanaṁ tathā| tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmlōṣṇāmbumastubhiḥ||2||
सर्वैरामाच्च तद्धन्त्री क्रियेष्टा वमनं तथा| त्र्यूषणारुष्करवचाफलाम्लोष्णाम्बुमस्तुभिः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annAtyayajAyAm (1) · Śloka 1
annātyayānmaṇḍamuṣṇaṁ himaṁ manthaṁ ca kālavit||1||
अन्नात्ययान्मण्डमुष्णं हिमं मन्थं च कालवित्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SramajAyAm (2) · Śloka 2
tr̥ṣi śramānmāṁsarasaṁ manthaṁ yavakōlajasaktubhiḥ| sarvaṇyaṅgāni limpēcca tilapiṇyākakāñjikaiḥ||2||
तृषि श्रमान्मांसरसं मन्थं यवकोलजसक्तुभिः| सर्वण्यङ्गानि लिम्पेच्च तिलपिण्याककाञ्जिकैः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SItasnAnajAyAm (1) · Śloka 1
śītasnānācca madhvāmbu pibēttr̥ḍvān guḍāmbu vā||1||
शीतस्नानाच्च मध्वाम्बु पिबेत्तृड्वान् गुडाम्बु वा||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyajAyAm (44) · Śloka 44
madyādardhajalaṁ madyaṁ snātō'mlalavaṇairyutam||44||
मद्यादर्धजलं मद्यं स्नातोऽम्ललवणैर्युतम्||४४||
🔊 Audio coming soon
sarvaiḥ sannipātēna āmācca yā tr̥ṣṇā tasyāṁ taddhantrī sannipātaghnyāmaghnī ca kriyā hitā| tryūṣaṇādikaṁ phalāmlādyanyatamēna vamanam| annātyayādannasyābhāvāttr̥ṣṇā| kālaviditi grīṣmādikē pittakaphādikē vā| sarvaṁ pañcamyantaṁ tatra hēturvijñēyaḥ| subōdham||44||
Adhikarana tRuShNAntarAsu kramaH (45) · Śloka 45
snēhatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṁ jalam| snēhāduṣṇāmbvajīrṇāttu jīrṇanmaṇḍaṁ pipāsitaḥ| pibēt snigdhānnatr̥ṣitō himaspardhi guḍōdakam| gurvādyannēna tr̥ṣitaḥ pītvōṣṇāmbu tadullikhēt| kṣayajāyāṁ kṣayahitaṁ sarvaṁ br̥ṁhaṇamauṣadham| kr̥śadurbalarūkṣāṇāṁ kṣīraṁ chāgō rasō'thavā| kṣīraṁ ca saurdhvavātāyāṁ kṣayakāsaharaiḥ śr̥tam||45||
स्नेहतीक्ष्णतराग्निस्तु स्वभावशिशिरं जलम्| स्नेहादुष्णाम्ब्वजीर्णात्तु जीर्णन्मण्डं पिपासितः| पिबेत् स्निग्धान्नतृषितो हिमस्पर्धि गुडोदकम्| गुर्वाद्यन्नेन तृषितः पीत्वोष्णाम्बु तदुल्लिख़ेत्| क्षयजायां क्षयहितं सर्वं बृंहणमौषधम्| कृशदुर्बलरूक्षाणां क्षीरं छागो रसोऽथवा| क्षीरं च सौर्ध्ववातायां क्षयकासहरैः शृतम्||४५||
🔊 Audio coming soon
snēhētyādinā snēhādisaṁskr̥tasya tr̥ṣyuktam| ajīrṇāt snēhāt pipāsita uṇāmbu pibēt| jīrṇānmaṇḍam| snigdhānnaṁ māṁsānna-kṣīrapēyādi| taditi gurvādyannam| ullikhēdvamēt||45||
Adhikarana rogopasargajAyAM tRuShNAyAm (46) · Śloka 46
rōgōpasargajātāyāṁ dhānyāmbu sasitāmadhu| pānē praśastaṁ sarvā ca kriyā rōgādyapēkṣayā||46||
रोगोपसर्गजातायां धान्याम्बु ससितामधु| पाने प्रशस्तं सर्वा च क्रिया रोगाद्यपेक्षया||४६||
🔊 Audio coming soon
rōgōpasargajātāyāṁ sasitāmadhudhānyāmbupānaṁ subōdham||46||
Adhikarana tRuShNA tvarayA jeyA (47-8) · Śloka 8
tr̥ṣṇakpūrvāmayakṣīṇō na labhēta jalaṁ yadi| maraṇaṁ dīrgharōgaṁ vā prāpnuyāttvaritaṁ tataḥ| sātmyānnapānabhaiṣajyaistr̥ṣṇāṁ tasya jayētpuraḥ| tasyāñjitāyāmanyō'pi vyādhiḥ śakyaścikitsitum||47|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitannāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||
तृष्णक्पूर्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि| मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात्त्वरितं ततः| सात्म्यान्नपानभैषज्यैस्तृष्णां तस्य जयेत्पुरः| तस्याञ्जितायामन्योऽपि व्याधिः शक्यश्चिकित्सितुम्||४७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितन्नामाष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
tatra hyupasargajātāyāṁ tr̥ṣṇagatitr̥ṭ san pūrvāmayēna kṣīṇō yadupasargāttr̥ḍutpannā sa yadi jalaṁ na prāpnuyāt avaśyaṁ maraṇaṁ dīrgharōgaṁ vā'pnuyāt| atastasya tāṁ tr̥ṣaṁ śīghramēva sātmyairannapānādibhirjayēt| subōdham||47|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyam aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē aṣṭamō'dhyāyaḥ