8. chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitam

Adhikarana atha CardihRudrogatRuShNAcikitsitannAmAShTamo~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ ഛര്ദിഹൃദ്രോഗതൃഷ്ണാചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

ക്രമപ്രാപ്തം ഛര്ദ്യാദികസ്യ ചികിത്സാപ്രദര്ശനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ||൧||

Adhikarana la~gghanam (2) · Śloka 2

ആമാശയോത്ക്ലേശഭവാഃ പ്രായശ്ഛര്ദ്യോ ഹിതം യതഃ| ലങ്ഘനം പ്രാഗൃതേ വായോഃ .....................||൨||

സര്വാസു ഛര്ദിഷു പ്രഥമം സര്വം ലങ്ഘനമിഷ്യതേ| വായുപ്രഭവാം ഛര്ദിം വര്ജയിത്വാ| യതഃ പ്രായേണ ഛര്ദയ ആമാശയേ യോ ദോഷാണാമുത്ക്ലേശഃ തത്പ്രാഭവാഃ||൨||

Adhikarana Sodhanam (3) · Śloka 3

.........................വമനം തത്ര യോജയേത്| ബലിനോ ബഹുദോഷസ്യ ലഭതഃ പ്രതതം ബഹു| തതോ വിരേകം ക്രമശോ ഹൃദ്യം മദ്യം ഫലാമ്ബുഭിഃ| ക്ഷീരൈര്വാ സഹ സ ഹ്യൂര്ധ്വം ഗതം ദോഷം നയത്യധഃ| ശമനം ചൌഷധം രൂക്ഷദുര്ബലസ്യ തദേവ തു||൩||

വമനം തത്രേത്യാദിനാऽവസ്ഥാവിശേഷേഷു ലങ്ഘനവിശേഷാ ഉച്യന്തേ| തത ഇതി വമനേ യോജിതേ| സ ഹീതി വിരേകൈഃ| രൂക്ഷദുര്ബലസ്യ തദേവ ശമനമേവ| ന തു ബലിന ഉക്തം ശോധനമ്| ബലവതസ്തു||൩||

Adhikarana annam (4) · Śloka 4

പരിശുഷ്കം പ്രിയം സാത്മ്യമന്നം ലഘു ച ശസ്യതേ| ഉപവാസസ്തഥാ യൂഷാ രസാഃ കാമ്ബലികാഃ ഖഡാഃ| ശാകാനി ലേഹാ ഭോജ്യാനി രാഗഷാഡവപാനകാഃ| ഭക്ഷ്യാഃ ശുഷ്കാഃ വിചിത്രാശ്ച ഫലാനി സ്നാനഘര്ഷണമ്| ഗന്ധാഃ സുഗന്ധയോ ഗന്ധഫലപുഷ്പാന്നപാനജാഃ| ഭുക്തമാത്രസ്യ സഹസാ മുഖേ ശീതാമ്ബുസേചനമ്||൪||

പരിശുഷ്കം ദ്രവരഹിതമ്| രസാദീനാം ലക്ഷണം കൃതാന്ന ഉക്തമ്| ഘര്ഷണം യേന ചൂര്ണേനാങ്ഗമുദ്ഘൃഷ്യതേ| ഗന്ധാഃ സുഗന്ധയഃ സുരഭയ ഏവ ഗന്ധാദിജാഃ| ഗന്ധശബ്ദേന ഗന്ധദ്രവ്യാണ്യുച്യന്തേ||൪||

Adhikarana vAtajAyAM CardyAm (5) · Śloka 5

ഹന്തി മാരുതജാം ഛര്ദിം സര്പിഃ പീതം സസൈന്ധവമ്| കിഞ്ചിദുഷ്ണം വിശേഷേണ സകാസഹൃദയദ്രവാമ്| വ്യോഷം ത്രിലവണാഢ്യം വാ സിദ്ധം വാ ദാഡിമാമ്ബുനാ| സശുണ്ഠീദധിധാന്യേന പീതം തുല്യാമ്ബു വാ പയഃ| വ്യക്തസൈന്ധവസര്പിര്വാ ഫലാമ്ലോ വൈഷ്കിരോ രസഃ| സ്നിഗ്ധം ച ഭോജനം ശുണ്ഠീദധിദാഡിമസാധിതമ്| കോഷ്ണം സലവണം ചാത്ര ഹിതം സ്നേഹവിരേചനമ്||൫||

വാതജാം ഛര്ദിം സസൈന്ധവം സര്പിര്ഹന്തി| തദ്ധി സകാസാദികാം ഛര്ദിം വിശേഷേണ ഹന്തി| ദാഡിമക്വാഥേന സശുണ്ഠ്യാദികേന സര്പിഃ| തുല്യാമ്ബു വാ പയഃ പീതം മാരുതജാം ഛര്ദിം ഹന്തി| വ്യക്തം പ്രഭൂതം സൈന്ധവം സര്പിശ്ച യസ്മിന് വൈഷ്കിരേ രസേ| കോഷ്ണം സലവണം ചേതി ഭോജനവിശേഷണമ്| അത്ര ച വാതജായാം ഛര്ദ്യാം സ്നേഹവിരേചനം ഹിതമ്||൫||

Adhikarana pittajAyAM CardyAm (6) · Śloka 6

പിത്തജായാം വിരേകാര്ഥഃ ദ്രാക്ഷേക്ഷുസ്വരസൈസ്ത്രിവൃത്| സര്പിര്വാ തൈല്വകം യോജ്യം വൃദ്ധഞ്ച ശ്ലേഷ്മധാമഗമ്| ഊര്ധ്വമേവ ഹരേത്പിത്തം സ്വാദുതിക്തൈര്വിശുദ്ധിമാന്| പിബേന്മന്ഥം യവാഗൂം വാ ലാജൈഃ സമധുശര്കരൈഃ| മുദ്ഗജാങ്ഗലജൈരദ്യാദ്വ്യഞ്ജനൈഃ ശാലിഷഷ്ടികമ്||൬||

പിത്തജായാം സുബോധമ്| വൃദ്ധം ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാശ്രിതം സ്വാദുഭിസ്തിക്തൈശ്ചൌഷധൈഃ പിത്തമൂര്ധ്വമേവ ഹരേദ്വാമയേദേവ ന തു വിരേചയേത്| യശ്ചൈവം വിശുദ്ധഃ സ തദഹര്ലാജൈഃ സമധുശര്കരൈര്മന്ഥം യവാഗൂം വാ പിബേത്| സുബോധമ്||൬||

Adhikarana pittajAyAM pAnaviSeShaH (7) · Śloka 7

മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടപ്രഭവം സുശീതം സലിലം പിബേത്| മുദ്ഗോശീരകണാധാന്യൈഃ സഹ വാ സംസ്ഥിതം നിശാമ്| ദ്രാക്ഷാരസം രസം ചേക്ഷോഗുഡൂച്യമ്ബു പയോऽപി വാ||൭||

തപ്തമൃല്ലോഷ്ടൈസ്താപയിത്വാ ശീതീകൃതമ്| മുദ്ഗാദിഭിര്വാ സഹ നിശാം സ്ഥിതം സലിലം ദ്വിതീയോऽഹ്നി പേയമ്||൭||

Adhikarana jambvAmrAdikaShAyaH (8) · Śloka 8

ജമ്ബ്വാമ്ര്പല്ലവോശീരബടാശ്വത്ഥാങ്കുരോദ്ഭവഃ| ക്വാഥഃ ക്ഷൌദ്രയുതഃ പീതഃ ശീതോ വാ വിനിയച്ഛതി| ഛര്ദിം ജ്വരമതീസാരം മൂര്ച്ഛാം തൃഷ്ണാം ച ദുര്ജയാമ്||൮||

ജമ്ബ്വാമ്രാദിഭിശ്ച ക്വാഥോ വാ ശീതകഷായോ വാ പീതഃ ഛര്ദ്യാദീന് വിനിയച്ഛതി നാശയതി||൮||

Adhikarana mudgadalAmbupAnam (9) · Śloka 9

ധാത്രീരസേന ശീതം വാ പിബേന്മുദ്ഗദലാമ്ബു വാ||൯||

Adhikarana kolAdilehAH (10) · Śloka 10

കോലമജ്ജാസിതാലാജമാക്ഷികാവിട്കണാഞ്ജനമ്| കോലാസ്ഥിമജ്ജാസ്രോതോജലാജോത്പലരജാംസി വാ| ലിഹ്യാത്ക്ഷൌദ്രേണ പഥ്യാം വാ ദ്രാക്ഷാം വാ ബദരാണി വാ||൧൦||

Adhikarana SItAmbunA peyam (11) · Śloka 11

പിബേച്ഛീതാമ്ബുനാ ശാലിസ്വര്ണഗൈരികജം രജഃ| പിഷ്ടം വാ ചന്ദനം ദ്രാക്ഷാമാംസീ സേവ്യാമ്ബുഗൈരികമ്||൧൧||

ഏകോऽപി പ്രയോഗഃ ക്ഷൌദ്രേണ ദ്വിതീയേऽപി| സുബോധമ്| ചന്ദനാദികം പിഷ്ടം ശീതാമ്ബുനാ പിബേത്||൧൧||

Adhikarana madhUkAdipeyAni (12) · Śloka 12

ശാലിതണ്ഡുലതോയേന പിബേദ്വാ സസിതാമധു| മധൂകമധുകദ്രാക്ഷാകമലാമലകാമ്ബുദമ്| സശാരിവാപരൂഷാക്ഷം മൂര്വാം വാ മക്ഷികാന്വിതാമ്| മധുകം സാത്മഗുപ്തം വാ ശീതം ധാത്രീരസേന വാ||൧൨||

മധൂകാദികം സസിതാമധു ശാലിതണ്ഡുലപ്രക്ഷാലനാമ്ബുനാ മൂര്വായാഃ സമാക്ഷികഃ പ്രയോഗഃ| മധുകം സാത്മഗുപ്തം മക്ഷികാന്വിതാമ്| ശീതം ചന്ദനം ധാത്രീഫലരസേന||൧൨||

Adhikarana kaPajAyAM vamanopavAsau (13) · Śloka 13

കഫജായാം വമേന്നിമ്ബകൃഷ്ണാപിണ്ഡീതസര്ഷപൈഃ| യുക്തേന കോഷ്ണതോയേന ദുര്ബലം ചോപവാസയേത്||൧൩||

നിമ്ബാദിരസയുക്തേന കോഷ്ണതോയേന കഫജായാം ഛര്ദാം വമേത്| ദുര്ബലസ്യോപവാസോ ന വമനമ്||൧൩||

Adhikarana sauShadhamannam (14) · Śloka 14

ആരഗ്വധാദേര്നിര്യൂഹം ശീതം ക്ഷൌദ്രയുതം പിബേത്| ത്രിഫലാഗണചവ്യാദ്വാ പേയാം പത്രൈഃ കരഞ്ജജൈഃ| മന്ഥാന്യവൈര്വാ ബഹുശശ്ഛര്ദിഘ്നൌഷധഭാവിതൈഃ| കഫഘ്നമന്നം ഹൃദ്യഞ്ച രാഗാഃ സാര്ജകഭൂസ്തൃണാഃ||൧൪||

ആരഗ്വധാദേര്നിര്യൂഹഃ കഷായഃ സുശീതഃ| ത്രിഫലാദികാനാം നിര്യൂഹഃ| കരഞ്ജപത്രൈഃ പേയാ ഛാര്ദിഘ്നാന്യൌഷധാനി| ജാലാമ്ലബദരദാഡിമയവഷഷ്ടികമാതുലുങ്ഗസേവ്യാനി| ജബ്വാമ്രപല്ലവാനി ച വമിനിഗ്രഹണാനി മൃത്സ്നാ ച| ഏഷാം ക്വാഥേന യവാഃ ശുഷ്കാഃ ശുഷ്കാഃ ഭാവയന്തേ| തൈഃ സക്തവഃ ക്രിയന്തേ| ആര്ജകം കുഠേരകമ്| സൂക്ഷ്മൈഃ പത്രൈര്ഭൂസ്തൃണമ്||൧൪||

Adhikarana vividhAH lehAH (15) · Śloka 15

ലീഢം മനഃശിലാകൃഷ്ണമരിചം ബീജപൂരകാത്| സ്വരസേന കപിത്ഥാച്ച സക്ഷൌദ്രേണ വമിം ജയേത്| സമുസ്താം മധുനാ ശൃങ്ഗം കോലാമ്ലം വാ സജാമ്ബവമ്| തദ്വദ്വിഡങ്ഗത്രിഫലാക്രിമിഘ്നപരിപേലവമ്| തദ്വദ്ദുരാലഭാം ഖാദേത് കപിത്ഥം ത്ര്യൂഷണേന വാ||൧൫||

മനഃശിലാദികം കപിത്ഥബീജപൂരസ്വരസമാക്ഷികൈഃ| കോലാമ്ലം സജാമ്ബവം മധുനാ| തദ്വദിതി മധുനാ വിഡങ്ഗം ത്രിഫലാ ചൈകഃ പ്രയോഗഃ| ദ്വിതീയോ വിഡങ്ഗഃ പരിവേലവാഭ്യാമ്| ദുരാലഭാം തദ്വദിതി മധുനാ| ത്ര്യൂഷണേന സഹ കപിത്ഥം ഖാദേത്||൧൫||

Adhikarana dviShTArthajA krimijA ca CardiH (16) · Śloka 16

അനുകൂലോപചാരേണ യാതി ദ്വിഷ്ടാര്ഥജാ ശമമ്| ക്രിമിജാ ക്രിമിഹൃദ്രോഗഗദിതൈശ്ച ഭിഷഗ്ജിതൈഃ||൧൬||

സുബോധമ്||൧൬||

Adhikarana pariSiShTASCardayaH (17) · Śloka 17

യഥാസ്വം പരിശിഷ്ടാശ്ച തത്കൃതാശ്ച തഥാമയാഃ||൧൭||

പരിശേഷാഃ ഛര്ദയസ്തൃഷ്ണാമദൌര്ഹൃദജാസ്താ യഥാസ്വം വാതാദ്യൌഷധേന ച ശമം യാന്തി| തത്കൃതാസ്തൃഷ്ണാ ഛര്ദ്യാദികൃതാ ആമയാ യഥാസ്വമൌഷധൈഃ ശമം യാന്തി||൧൭||

Adhikarana CardistvarayA jeyA (18) · Śloka 18

ത്വരമാണോ ജയേച്ഛര്ദി പ്രസക്താമനുബന്ധിനീമ്| കോഷ്ഠാശ്രയമഹാമര്മപീഡകരതരാ ഹി സാ||൧൮||

പ്രസക്താം ഗൃഹീതാനുബന്ധാം ഛര്ദിം ത്വരമാണോ ജയേദ്യതഃ സാ ച്ഛര്ദിര്മഹാമര്മണോ ഹൃദയസ്യ കോഷ്ഠാശ്രയത്വാത് പീഡാകരതരാ ഭവതി||൧൮||

Adhikarana ativamathau shIghramupakramAH (19) · Śloka 19

ന ചാന്നേന വിനാ കായസ്തന്മയോ വര്തതേऽപി ച| ധാതുക്ഷയോऽതിവമഥൌ സമീരണസമീരണാത്| നിയതം ജായതേ തസ്മാദ്ദ്രുതം തത്ര പ്രയോജയേത്| പ്രച്ഛര്ദനാതിയോഗോക്തം ക്രമസ്തമ്ഭനബൃംഹണമ്| സര്പിര്ഗുഡാന്രസാന് ക്ഷീരം ഘൃതം കല്യാണജീവനമ്| ധാന്വന്തരം ത്ര്യൂഷണം വാ ദോഷദേഹാനുരോധതഃ||൧൯||

അന്നസ്യ ച വമനാത്തന്മയഃ കായോ ന ച വര്തതേ| അപി ചേതി സമുച്ചയേ| സുബോധമ്| തത്ര വമഥൌ വമനാതിയോഗോക്തം ക്രമം ദൃതം ശീഘ്രം യോജയേത്| സുബോധമ്||൧൯||

Adhikarana hRudrogacikitsitam tatra vAtaje tailam (20) · Śloka 20

ഹൃദ്രോഗം വാതജേ തൈലം മസ്തുസൌവീരതക്രവത്| പിബേത്സുഖോഷ്ണം സബിഡം ഗുല്മാനാഹാര്തിജിച്ച തത്| തൈലം ച ലവണൈഃ സിദ്ധം സമൂത്രാമ്ലം തഥാഗുണമ്||൨൦||

ഹൃദ്രോഗ ഇത്യാദിനാ ഹൃദ്രോഗചികിത്സാ| വാതജേ മസ്ത്വാദിയുക്തം തൈലം പിബേത്| തച്ച ഗുല്മാദിജിദ്ഭവതി| ഗോമൂത്രേണാമ്ലേന ച കാഞ്ജികാദിനാ സര്വൈശ്ച ലവണൈഃ പക്വം പൂര്വഗുണമ്| പൃഥക്സേഹസമം കുര്യാത്| പഞ്ചപ്രഭൃതി തു ദ്രവമ്||൨൦||

Adhikarana bilvAdi tailam (21) · Śloka 21

ബില്വം രാസ്നാം യവാന് കോലം ദേവദാരൂ പുനര്നവമ്| കുലത്ഥാന് പഞ്ചമൂലഞ്ച പക്ത്വാ തസ്മിഞ്ജലേ പചേത്| തൈലം തന്നാവനേ പാനേ ബസ്തൌ ച വിനിയോജയേത്||൨൧||

ബില്വാദീനാം ക്വാഥേ തൈലചതുര്ഗുണേ സിദ്ധം തൈലം ഹൃദ്രോഗവതോ നാവനാദിഷു പ്രയോജയേത്||൨൧||

Adhikarana shuNThyAdighRutam (22) · Śloka 22

ശുണ്ഠീവയസ്ഥാലവണകായസ്ഥാഹിങ്ഗുപൌഷ്കരൈഃ| പഥ്യയാ ച ശൃതം പാര്ശ്വഹൃദ്രുജാ ഗുല്മജിദ്ഘൃതമ്||൨൨||

ശുണ്ഠ്യാദിനാം കല്കേനാനുക്തേനാപി ജലേന സ്നേഹസമേന പക്വം ഘൃതം പാര്ശ്വഹൃദ്രുജാ ഗുല്മജിത്||൨൨||

Adhikarana sauvarcalAdighRutam (23) · Śloka 23

സൌവര്ചലസ്യ ദ്വിപലേ പഥ്യാ പഞ്ചാശദന്വിതേ| ഘൃതസ്യ സാധിതഃ പ്രസ്ഥോ ഹൃദ്രോഗശ്വാസഗുല്മനുത്||൨൩||

Adhikarana dADimAdicUrNam (24) · Śloka 24

ദാഡിമം കൃഷ്ണലവണം ഹിങ്ഗുശുണ്ഠ്യമ്ലവേതസമ്| അപതന്ത്രകഹൃദ്രോഗശ്വാസഘ്നം ചൂര്ണമുത്തമമ്||൨൪||

സുബോധമ്||൨൪||

Adhikarana puShkarAdikalkaH (25) · Śloka 25

പുഷ്കരാഹ്വശഠീശുണ്ഠീബീജപൂരജടാഭയാഃ| പീതാഃ കല്കീകൃതാഃ ക്ഷാരഘൃതാമ്ലലവണൈര്യുതാഃ| വികര്തികാഃ ശൂലഹരാഃ .......................||൨൫||

പുഷ്കരമൂലാദീനാം കല്കഃ ക്ഷാരാദിയുതോ വികര്തികാ ശൂലഹരഃ| വികര്തികാ വികര്തനമിവ ജഠരേ||൨൫||

Adhikarana yavAnyAdikvAthaH (26) · Śloka 26

.....................ക്വാഥഃ കോഷ്ണശ്ച തദ്ഗുണഃ| യവാനീലവണക്ഷാരവചാജാജ്യൌഷധൈഃ കൃതഃ| സപിതദാരൂബീജാഹ്വപലാശശഠിപൌഷ്കരൈഃ||൨൬||

യവാന്യാദീനാം പൌഷ്കരാന്താനാം ക്വാഥഃ കോഷ്ണസ്തദ്ഗുണാഃ||൨൬||

Adhikarana pa~jcakolAdikalkaH (27) · Śloka 27

പഞ്ചകോലശഠീപഥ്യാഗുഡബീജാഹ്വപൌഷ്കരമ്| വാരുണീകല്കിതം ഭൃഷ്ടം യമകേ ലവണാചിതമ്| ഹൃത്പാര്ശ്വയോനിശൂലേഷു ഖാദേത് ഗുല്മോദരേഷു ച||൨൭||

Adhikarana upakramAntaram (28) · Śloka 28

സ്നിഗ്ധാശ്ചേഹ ഹിതാഃ സ്വേദാഃ സംസ്കൃതാനി ഘൃതാനി ച| ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന ശുണ്ഠ്യാ വാ സാധിതം ജലമ്| വാരുണീദധിമണ്ഡം വാ ധാന്യാമ്ലം വാ പിബേത്തൃഷി| സായാമസ്തമ്ഭശൂലാഭേ ഹൃദി മാരുതദൂഷിതേ| ക്രിയൈഷാ.................................||൨൮||

Adhikarana hRuddravAyAmapramohe viSeShaH (29) · Śloka 29

............സദ്രവായാമപ്രമോഹേ തു ഹിതാ രസഃ| സ്നേഹാഢ്യാസ്തിത്തിരിക്രൌഞ്ചശിഖിവര്തകദക്ഷജാഃ| ബലാത്തൈലം സഹൃദ്രോഗീ പിബേദ്വാ സുകുമാരകമ്| യഷ്ട്യാഹ്വശതപാകം വാ മഹാസ്നേഹം തഥോത്തമമ്| രാസ്നാജീവകജീവന്തീബലാവ്യാഘ്രീപുനര്നവൈഃ| ഭാര്ങ്ഗീസ്ഥിരാവചാവ്യോഷൈര്മഹാസ്നേഹം വിപാചയേത്| ദധിപാദം തഥാമ്ലൈശ്ച ലാഭതഃ സ നിഷേവിതഃ| തര്പണോ ബൃംഹണോ ബല്യോ വാതഹൃദ്രോഗനാശനഃ||൨൯||

സുബോധമ്||൨൯||

Adhikarana tryUShaNAdighRutam (30) · Śloka 30

ത്ര്യൂഷണത്രിഫലാപാഠാമധൂകം മധുകം ത്രുടീ| പഞ്ചമൂലം ലഘു ബലേ മേദേ ഋദ്ധിഃ ശതാവരീ| കണ്ഡൂകരീതാമലകീജീവകം ചാക്ഷസമ്മിതൈഃ| തൈര്പചേത്സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥം ദധ്നഃ പ്രഥേന മാഹിഷാത്| യുക്തം സിദ്ധം ച മധുനാ തന്നിഹന്തി നിഷേവിതമ്| ഹൃത്പാണ്ഡുഗ്രഹണീദോഷകാസശ്വാസഹലീമകാന്||൩൦||

ത്ര്യൂഷണാദികം സുബോധമ്| തച്ച സിദ്ധം തന്മധുനാ യോജ്യതേ||൩൦||

Adhikarana avasthAviSeShe pathyApathyaviSeShaH (31) · Śloka 31

ദീപ്തേऽഗ്നൌ സദ്രവായാമേ ഹൃദ്രോഗേ വാതികേ ഹിതമ്| ക്ഷീരം ദധി ഗുഡഃ സര്പിരൌദകാനൂപമാമിഷമ്| ഏതാന്യേവ ച വര്ജ്യാനി ഹൃദ്രോഗേഷു ചതുര്ഷ്വപി| ശേഷേഷു സ്തമ്ഭജാഡ്യാമസംയുക്തേऽപി ച വാതികേ| കഫാനുബന്ധേ തസ്മിംസ്തു രൂക്ഷോഷ്ണാമാചരേത്ക്രിയാമ്||൩൧||

Adhikarana paitte Sodhanam (32) · Śloka 32

പൈത്തേ ദ്രാക്ഷേക്ഷുനിര്യാസസിതാക്ഷൌദ്രപരൂഷകൈഃ| യുക്തോ വിരേകോ ഹൃദ്യഃ സ്യാത്ക്രമഃ ശുദ്ധേ ച പിത്തഹാ| ക്ഷതപിത്തജ്വരോക്തം ച ബാഹ്യന്തഃ പരിമാര്ജനമ്| കട്വീമധുകകല്കം ച പിബേത് സസിതമമ്ഭസാ||൩൨||

പൈത്ത ഇതി ഹൃദ്രോഗേ| വിരേകഃ കല്പേ വക്ഷ്യമാണേ ദ്രാക്ഷാനിര്യാസാദിഭിര്യുക്തോ ഹൃദ്യഃ സ്യാത്| ക്ഷതോക്തം പിത്തജ്വരോക്തം ച| ബാഹ്യപരിമാര്ജനമഭ്യങ്ഗാദി| അന്തഃപരിശോധനം സുബോധമ്||൩൨||

Adhikarana ghRutAni (33) · Śloka 33

ശ്രേയസീശര്കരാദ്രാക്ഷാജീകര്ഷഭകോത്പലൈഃ| ബലാഖര്ജൂരകാകോലീമേദായുഗ്മൈശ്ച സാധിതമ്| സക്ഷീരം മാഹിഷം സര്പിഃ പിത്തഹൃദ്രോഗനാശനമ്| പ്രപൌണ്ഡരീകമധുകബിസഗ്രന്ഥികശേരുകാഃ| സശുണ്ഠീശൈവലാസ്താഭിഃ സക്ഷീരം വിപചേത് ഘൃതമ്| ശീതം സമധു തച്ചേഷ്ടം സ്വാദുവര്ഗകൃതം ച യത്| ബസ്തിം ച ദദ്യാത് സക്ഷൌദ്രം തൈലം മധുകസാധിതമ്||൩൩||

ശ്രേയസ്യാദികല്കം സമമാഹിഷക്ഷീരം മാഹിഷം ഘൃതമ്| സുബോധമ്| സ്വാദുവര്ഗോ മധുരസ്കന്ധഃ| മധുയഷ്ടീകല്കസാധിതം സക്ഷൌദ്രം തൈലം ബസ്തിഃ||൩൩||

Adhikarana kaPaje hRudroge (34) · Śloka 34

കഫോദ്ഭവേ വമേത്സ്വിന്നഃ പിചുമന്ദവചാമ്ഭസാ| കുലത്ഥധന്വോത്ഥരസസ്തീക്ഷ്ണമദ്യയവാശനഃ| പിബേച്ചൂര്ണം വചാഹിങ്ഗുലവണദ്വയനാഗരാത്| സൈലാ യവാനകകണാ യവക്ഷാരാത്സുഖാമ്ബുനാ| ഫലധാന്യാമ്ലകൌലത്ഥയൂഷമാത്രാസവൈസ്തഥാ| പുഷ്കരാഹ്വാഭയാശുണ്ഠീമാദ്രീപീതദ്രുകട്ഫലാത്| ക്വാഥേ തഥാऽഭയാശുണ്ഠീമാദ്രീപീതദ്രുകട്ഫലാത്| ക്വാഥേ രൌഹീതകാശ്വത്ഥ ഖദിരോദുമ്ബരാര്ജുനേ| സപലാശവടേ വ്യോഷത്രിവൃച്ചൂര്ണാന്വിതേ കൃതഃ| സഖോദകാനുപാനഃ സ്യാല്ലേഹഃ കഫവികാരഹാ| ശ്ലേഷ്മഗുല്മോദിതാജ്യാനി ക്ഷാരാംശ്ച വിവിധാന് പിബേത്| പ്രയോജയേച്ഛിലാഹ്വം വാ ബ്രാഹ്യം ചാത്ര രസായനമ്| തഥാമലകലേഹം വാപ്രാശം വാऽഗസ്ത്യനിര്മിതമ്||൩൪||

കഫോദ്ഭവേതു ഹൃദ്രോഗേ സ്വിന്നഃ സന് വചാദീനാം ചൂര്ണം സുഖാമ്ബുഫലധാന്യാദീനാമന്യതമേന പിബേത്| ഏകഃ പുഷ്കരാദീനാം ക്വാഥോ ദ്വിതീയോऽഭയാദീനാമ്| മാദ്രീ അതിവിഷാ| രൌഹീതകാദിക്വാഥേ ത്രികടുത്രിവൃച്ചൂര്ണാന്വിതേ കൃതോ ലേഹഃ സഖോദകാനുപാനസ്യ സതഃ ശ്ലേഷ്മവികാരഹാ| സുബോധമ്| ശിലാഹ്വബ്രാഹ്മൌ രസായനവിധീ വക്ഷ്യേതേ| ആമലകലേഹശ്ച്യവനപ്രാശഃ||൩൪||

Adhikarana AvasthikaM cikitsitam (35) · Śloka 35

സ്യാച്ഛൂലം യസ്യ ഭുക്തേऽപി ജീര്യത്യല്പം ജരാം ഗതേ| ശാമ്യേത് സകുഷ്ഠകൃമിജില്ലവണദ്വയതില്വകൈഃ| സദേവദാര്വതിവിഷൈശ്ചൂര്ണമുഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്| യസ്യ ജീര്ണേऽധികം സ്നേഹൈഃ സഃ വിരേച്യഃ ഫലൈഃ പുനഃ| ജീര്യത്യന്നേ തഥാ മൂലൈസ്തീക്ഷ്ണൈഃ ശൂലേ സദാധികേ| പ്രായോऽനിലോ രുദ്ധഗതിഃ കുപ്യത്യാമാശയേ യതഃ| തസ്യാനുലോമനം കാര്യം ശുദ്ധിലങ്ഘനപാചനൈഃ| കൃമിഘ്നമൌഷധം സര്വം കൃമിജേ ഹൃദയാമയേ||൩൫||

യസ്യ ഭുക്തേऽപി ശൂലം ജീര്യത്യന്നേ മന്ദീഭവതി ജരാം ഗതേ ശാമ്യതി സ പുരുഷഃ കുഷ്ഠാദിഭിശ്ചൂര്ണമുഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്| യസ്യ ജീര്ണേ ശൂലമധികം സഃ സ്നേഹൈരേരണ്ഡാദിഭിഃ| ജീര്യത്യന്തേऽധികേ ശൂലേ ഹരീതക്യാദിഭിര്വിരേച്യഃ| സദാധികേ ശൂലേ തീക്ഷ്ണൈര്മൂലൈര്വിരേച്യഃ||൩൫||

Adhikarana tRuShNAcikitsitam tatrAdau cikitsAkramaH (36) · Śloka 36

തൃഷ്ണാസു വാതപിത്തഘ്നോ വിധിഃ പ്രായേണ ശസ്യതേ| സര്വാസു ശീതോ ബാഹ്യന്തസ്തഥാ ശമനശോധനഃ||൩൬||

തൃഷ്ണാസ്വിത്യാദി സുബോധമ്||൩൬||

Adhikarana siddhajalAni (pAnArthe) (37) · Śloka 37

ദിവ്യാമ്ബു ശീതം സക്ഷൌദ്രം തദ്വദ്ഭൌമം ച തദ്ഗുണമ്| നിര്വാപിതം തപ്തലോഷ്ടകപാലസികതാദിഭിഃ| സശര്കരം വാ ക്വഥിതം പഞ്ചമൂലേന വാ ജലമ്||൩൭||

തപ്തലോഷ്ടാദിഭിര്നിര്വാപിതം യത്ര തേ മഗ്നാഃ| ദര്ഭപൂര്വേണ പഞ്ചമൂലേന ക്വഥിതം സശര്കരമ്||൩൭||

Adhikarana manthayavAgvAdiBojanam (38) · Śloka 38

ദര്ഭപൂര്വേണ മന്ഥശ്ച പ്രശസ്തോ ലാജസക്തുഭിഃ| വാട്യശ്ചാമയവൈഃ ശീതഃ ശര്കരാമാക്ഷികാന്വിതഃ| യവാഗൂഃ ശാലിഭിസ്തദ്വത് കോദ്രവൈശ്ച ചിരന്തനൈഃ| ശീതേന ശീതവീര്യൈശ്ച ദ്രവ്യൈഃ സിദ്ധേന ഭോജനമ്| ഹിമാമ്ബുപരിഷിക്തസ്യ പയസാ സസിതാമധു| രസൈശ്ചാനമ്ലലവണൈര്ജാങ്ഗലൈര്ഘൃതഭര്ജിതൈഃ| മുദ്ഗാദീനാം തഥാ യൂഷൈര്ജീവനീയരസാന്വിതൈഃ||൩൮||

വാട്യോ യവൌദനഃ| ശീതേനേത്യാദി പയസോ വിശേഷണമ്| ഹിമാമ്ബുപരിഷിക്തസ്യ പുരുഷസ്യ സസിതാ മധു ഭോജനമ്||൩൮||

Adhikarana nasyam (39) · Śloka 39

നസ്യം ക്ഷീരഘൃതം സിദ്ധം ശീതൈരിക്ഷോസ്തഥാ രസഃ| നാരീക്ഷീരേണ വാ ഘൃഷ്ടമുഷ്ട്രാസ്ഥി മസിതം ഹിതമ്||൩൯||

ശീതൈരൌഷധൈഃ സിദ്ധം ക്ഷീരോദ്ഭവം ഘൃതം നസ്യമ്| ഇക്ഷുരസഃ കേവലഃ ഏകഃ| സുബോധമ്||൩൯||

Adhikarana gaNDUShAdyanye upacArAH (40) · Śloka 40

നിര്വാപണാശ്ച ഗണ്ഡൂഷാഃ സൂത്രസ്ഥാനോദിതാ ഹിതാഃ| ദാഹജ്വരോക്താ ലേപാദ്യാ നിരീഹത്വം മനോരതിഃ| മഹാസരിദ്ധൃദാദീനാം ദര്ശനസ്മരണാദി ച||൪൦||

നിര്വാപണാഃ സംശമനാഃ| ജ്വരഘ്നാ ലേപസേകാദയഃ| നിരീഹത്വമാസ്യാസുഖമ്||൪൦||

Adhikarana vAtajatRuShNAyAm (41) · Śloka 41

തൃഷ്ണായാം പവനോത്ഥായാം സഗുഡം ദധി ശസ്യതേ| രസാശ്ച ബൃംഹണാഃ ശീതാ വിദാര്യാദിഗണാമ്ബു ച||൪൧||

സുബോധമ്||൪൧||

Adhikarana pittajatRuShNAyAm (42) · Śloka 42

പിത്തജായാം സിതായുക്തഃ പക്വോദുമ്ബരജോ രസഃ| തത്ക്വാഥോവാ ഹിമസ്തദ്വച്ഛാരിവാദിഗണാമ്ബു വാ| തദ്വിധൈശ്ച ഗണൈഃ ശീതകഷായാന് സസിതാമധൂന്| മധുരൈരൌഷധൈസ്തദ്വത് ക്ഷീരിവൃക്ഷൈശ്ച കല്പിതാന്| ബീജപൂരകമൃദ്വീകാവടവേതസപല്ലവാന്| മൂലാനി കുശകാശാനാം യഷ്ട്യാഹ്വഞ്ച ജലേ ശൃതമ്| അപാകശര്കരാച്ഛിന്നരൂഹാലോധാഞ്ജനാമ്ബു വാ| കാര്പാസീഫലകല്കം വാ സസിതക്ഷീരഭോജനഃ| ജ്വരോദിതം വാ ദ്രാക്ഷാദി പഞ്ചസാരാമ്ബു വാ പിബേത്||൪൨||

തദിത്യുദുമ്ബരപരാമര്ശഃ| തദ്വിധാ ഗണാഃ സാരിവാദിസമാഃ ദാഹാദിശമനാഃ| മധുരൈരൌഷധൈസ്തദ്വദിതി ശീതകഷായാന് സസിതാമധൂന്| ക്ഷീരവൃക്ഷൈഃ വടാദിഭിഃ| ബീജപൂരപല്ലവാദീനാം ക്വാഥഃ| സുബോധമ്| അപാകശര്കരാഃ കുമ്ഭകാരചുല്ലീഷത്പക്വലോഷത്പക്വലോഷ്ടാനി| ബാലിശാ ശര്കരേത്യന്യേ| ജ്വരോദിതോ ദ്രാക്ഷാദിഃ ശീതകഷായഃ| പഞ്ചസാരാമ്ബു മധുഖര്ജൂരാദിരക്തപിത്തപഠിതമ്||൪൨||

Adhikarana kaPajatRuShNAyAm (43) · Śloka 43

കഫോദ്ഭവായാം വമനം നിമ്ബപ്രസവവാരിണാ| ബില്വാഢകീപഞ്ചകോലദര്ഭപഞ്ചകസാധിതമ്| ജലം പിബേദ്രജന്യാ വാ സിദ്ധം സക്ഷൌദ്രശര്കരമ്| മുദ്ഗയൂഷം ച സവ്യോഷപടോലീനിമ്ബപല്ലവമ്| യവാമം തീക്ഷ്ണകവലനസ്യലേഹാംശ്ച ശീലയേത്||൪൩||

കഫോദ്ഭവായാമിത്യാദി സുബോധമ്| ബില്വാദിസാധിതം ജലം പിബേത്| ആഢകീ തുവരീ||൪൩||

Adhikarana sannipAtajA kriyA (2) · Śloka 2

സര്വൈരാമാച്ച തദ്ധന്ത്രീ ക്രിയേഷ്ടാ വമനം തഥാ| ത്ര്യൂഷണാരുഷ്കരവചാഫലാമ്ലോഷ്ണാമ്ബുമസ്തുഭിഃ||൨||

Adhikarana annAtyayajAyAm (1) · Śloka 1

അന്നാത്യയാന്മണ്ഡമുഷ്ണം ഹിമം മന്ഥം ച കാലവിത്||൧||

Adhikarana SramajAyAm (2) · Śloka 2

തൃഷി ശ്രമാന്മാംസരസം മന്ഥം യവകോലജസക്തുഭിഃ| സര്വണ്യങ്ഗാനി ലിമ്പേച്ച തിലപിണ്യാകകാഞ്ജികൈഃ||൨||

Adhikarana SItasnAnajAyAm (1) · Śloka 1

ശീതസ്നാനാച്ച മധ്വാമ്ബു പിബേത്തൃഡ്വാന് ഗുഡാമ്ബു വാ||൧||

Adhikarana madyajAyAm (44) · Śloka 44

മദ്യാദര്ധജലം മദ്യം സ്നാതോऽമ്ലലവണൈര്യുതമ്||൪൪||

സര്വൈഃ സന്നിപാതേന ആമാച്ച യാ തൃഷ്ണാ തസ്യാം തദ്ധന്ത്രീ സന്നിപാതഘ്ന്യാമഘ്നീ ച ക്രിയാ ഹിതാ| ത്ര്യൂഷണാദികം ഫലാമ്ലാദ്യന്യതമേന വമനമ്| അന്നാത്യയാദന്നസ്യാഭാവാത്തൃഷ്ണാ| കാലവിദിതി ഗ്രീഷ്മാദികേ പിത്തകഫാദികേ വാ| സര്വം പഞ്ചമ്യന്തം തത്ര ഹേതുര്വിജ്ഞേയഃ| സുബോധമ്||൪൪||

Adhikarana tRuShNAntarAsu kramaH (45) · Śloka 45

സ്നേഹതീക്ഷ്ണതരാഗ്നിസ്തു സ്വഭാവശിശിരം ജലമ്| സ്നേഹാദുഷ്ണാമ്ബ്വജീര്ണാത്തു ജീര്ണന്മണ്ഡം പിപാസിതഃ| പിബേത് സ്നിഗ്ധാന്നതൃഷിതോ ഹിമസ്പര്ധി ഗുഡോദകമ്| ഗുര്വാദ്യന്നേന തൃഷിതഃ പീത്വോഷ്ണാമ്ബു തദുല്ലിഖേത്| ക്ഷയജായാം ക്ഷയഹിതം സര്വം ബൃംഹണമൌഷധമ്| കൃശദുര്ബലരൂക്ഷാണാം ക്ഷീരം ഛാഗോ രസോऽഥവാ| ക്ഷീരം ച സൌര്ധ്വവാതായാം ക്ഷയകാസഹരൈഃ ശൃതമ്||൪൫||

സ്നേഹേത്യാദിനാ സ്നേഹാദിസംസ്കൃതസ്യ തൃഷ്യുക്തമ്| അജീര്ണാത് സ്നേഹാത് പിപാസിത ഉണാമ്ബു പിബേത്| ജീര്ണാന്മണ്ഡമ്| സ്നിഗ്ധാന്നം മാംസാന്ന-ക്ഷീരപേയാദി| തദിതി ഗുര്വാദ്യന്നമ്| ഉല്ലിഖേദ്വമേത്||൪൫||

Adhikarana rogopasargajAyAM tRuShNAyAm (46) · Śloka 46

രോഗോപസര്ഗജാതായാം ധാന്യാമ്ബു സസിതാമധു| പാനേ പ്രശസ്തം സര്വാ ച ക്രിയാ രോഗാദ്യപേക്ഷയാ||൪൬||

രോഗോപസര്ഗജാതായാം സസിതാമധുധാന്യാമ്ബുപാനം സുബോധമ്||൪൬||

Adhikarana tRuShNA tvarayA jeyA (47-8) · Śloka 8

തൃഷ്ണക്പൂര്വാമയക്ഷീണോ ന ലഭേത ജലം യദി| മരണം ദീര്ഘരോഗം വാ പ്രാപ്നുയാത്ത്വരിതം തതഃ| സാത്മ്യാന്നപാനഭൈഷജ്യൈസ്തൃഷ്ണാം തസ്യ ജയേത്പുരഃ| തസ്യാഞ്ജിതായാമന്യോऽപി വ്യാധിഃ ശക്യശ്ചികിത്സിതുമ്||൪൭|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ഛര്ദിഹൃദ്രോഗതൃഷ്ണാചികിത്സിതന്നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||

തത്ര ഹ്യുപസര്ഗജാതായാം തൃഷ്ണഗതിതൃട് സന് പൂര്വാമയേന ക്ഷീണോ യദുപസര്ഗാത്തൃഡുത്പന്നാ സ യദി ജലം ന പ്രാപ്നുയാത് അവശ്യം മരണം ദീര്ഘരോഗം വാऽപ്നുയാത്| അതസ്തസ്യ താം തൃഷം ശീഘ്രമേവ സാത്മ്യൈരന്നപാനാദിഭിര്ജയേത്| സുബോധമ്||൪൭|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ അഷ്ടമോऽധ്യായഃ