4. kāsacikitsitam

Adhikarana adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ કાસચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તસ્ય કાસસ્ય ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે|

Adhikarana vAtajakAsacikitsA tatrAdau kiryAkramaH (2) · Śloka 2

કેવલાનિલજં કાસં સ્નેહૈરાદાવુપાચરેત્| વાતઘ્નસિદ્ધૈઃ સ્નિગ્ધૈશ્ચ પેયાયૂષરસાદિભિઃ| લેહૈર્ધૂમૈસ્તથાભ્યઙ્ગસ્વેદસેકાવગાહનૈઃ| બસ્તિભિર્બદ્ધવિડ્વાતં સપિત્તં ત્વૌર્ધ્વભક્તિકૈઃ| ઘૃતૈઃ ક્ષીરૈશ્ચ સકફં જયેત્ સ્નેહવિરેચનૈઃ||૨||

નિદાનોક્તક્રમસ્યાશ્રયણાત્ પ્રથમં કેવલેત્યાદિના વાતકાસચિકિત્સોચ્યતે| સ્નેહૈઃ ઘૃતાદિભિર્યથાયોગ્યમ્| વાતઘ્નાનિ શોધનાદિગણપઠિતાનિ ભદ્રદારૂનતકુષ્ઠાદીનિ| પેયાદિભિરવગાહાન્તૈર્ઘૃતાદિરયોગાત્ સ્નિગ્ધૈઃ| અભ્યઙ્ગસ્યાવિષયપ્રદર્શનાર્થં વિશેષણમ્| વિડ્બદ્ધા કઠિના| વાતો વિબદ્ધ અસમ્યગ્વાહી| ઘૃતૈરેવૌર્ધ્વભક્તિકૈઃ ક્ષીરૈરિતિ સામાન્યેન| સપિત્તં સકફં ચેત્યનિલજકાસવિશેષણમ્||

Adhikarana guDUcyAdighRutam (3) · Śloka 3

ગુડૂચીકણ્ટકારીભ્યાં પૃથક્ ત્રિંશત્પલાદ્રસે| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતકાસનુદ્વિહ્નિદીપનઃ||૩||

ગુડૂચીકણ્ટકાર્યોઃ ષષ્ટિઃ પલાનિ તતો નિષ્પીડિતો રસો યથાસમ્ભવં તસ્યાલાભે ક્વાથકલ્પનયા ક્વાથઃ|| ૩||

Adhikarana kShAraghRutam (4) · Śloka 4

ક્ષારરાસ્નાવચાહિઙ્ગુપાઠાયષ્ટ્યાહ્વધાન્યકૈઃ| દ્વિશણૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં પઞ્ચકોલયુતૈઃ પચેત્| દશમૂલસ્ય નિર્યૂહે પીતો મણ્ડાનુપાયિના| સકાસશ્વાસહૃત્પાર્શ્વગ્રહણીરોગગુલ્મનુત્||૪||

ક્ષારાદીનાં પઞ્ચકોલાનાં પ્રત્યેકમર્ધકર્ષઃ| દશમૂલક્વાથે ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણઃ| સહ શ્વાસેન વર્તતે યઃ કાસઃ સ તથોક્તઃ|| ૪||

Adhikarana kAshmaryAdighRutam (5) · Śloka 5

કાશ્મર્યત્રિફલાવ્યોષશઠીદ્રાક્ષાપરૂષકમ્| દ્વે પાઠે દેવદાર્વર્દ્ધિસ્વગુપ્તાગ્નિકગોક્ષુરમ્| વ્યાઘ્રીતામલકીમેદાકાકનાસાશતાવરીઃ| વિદારી ચ ઘૃતપ્રસ્થઃ કર્ષાંશૈસ્તૈર્વિપાચિતઃ| ક્ષીરેણ ચ જયત્યાશુ જ્વરકાસહલીમકાન્| ગુલ્મારુચિયકૃત્પ્લીહશિરોહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ| કામિલાર્શોનિલાષ્ઠીલાક્ષતશોફક્ષયાંશ્ચ સઃ||૫||

કાશ્મર્યાદિભિઃ કર્ષાશૈર્ઘૃતપ્રસ્થં તદ્વત્ સમેન ક્ષીરેણ યુક્તં પચેત્| અત્ર ઘૃતસમં જલમિચ્છન્તિ| અગ્નિકઃ ચિત્રકઃ| તામલકી તાલી| કાકનાસા કાકતુણ્ડફલા| શોષો માંસક્ષયઃ| ક્ષયો રાજયક્ષ્મા|| ૫||

Adhikarana rAsnAdighRutam (6) · Śloka 6

દ્રોણેઽપાં સાધયેદ્રાસ્નાદશમૂલશતાવરીઃ| પલોન્મિતા દ્વિકુડવં કુલત્થં બદરં યવમ્| તુલાર્ધં ચાજમાંસસ્ય તેન સાધ્યં ઘૃતાઢકમ્| સમક્ષીરં પલાશૈશ્ચ જીવનીયૈઃ સમીક્ષ્ય તત્| પ્રયુક્તં વાતરોગેષુ પાનનાવનબસ્તિભિઃ| પઞ્ચકાસાન્ શિરઃ કમ્પં યોનિવંક્ષણવેદનામ્| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ સપ્લીહોર્ધ્વાનિલાઞ્જયેત્||૬||

રાસ્નાદીનાં દ્વાદશપલાણિ કુલત્થાદીનાં પ્રત્યેકમષ્ટૌ પલાનિ આજમાંસસ્ય પલાનિ પઞ્ચાશદિતિ પાનીયપલશતપઞ્ચકેન સદ્વાદશપલેન સાધયેત્| તેનેતિ સિદ્ધેન સાધિતપ્રયોગાત્ માંસવત્ માંસપાકાવિધિરસ્ય સિદ્ધતા| ચરકે તુ પઠિતં-પાદશેષેણ તેન ચેતિ| જીવનીયા ઉક્તાઃ| તૈઃ પલાંશૈઃ સમેન ક્ષીરેણ યુક્તં ઘૃતાઢકં પચેત્| સમીક્ષ્યેતિ બૃંહણીયત્વં સમ્યગ્વિકલ્ય સર્વાઙ્ગરોગા નાનાવિધા વાતવ્યાધયઃ| ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તોઽનિલ ઊર્ધ્વાનિલઃ| સહશબ્દેન તાવપિ જયેદિત્યુક્તમ્|| ૬||

Adhikarana vidAryAdighRutam (7) · Śloka 7

વિદાર્યાદિગણક્વાથકલ્કસિદ્ધં ચ કાસજિત્||૭||

વિદાર્યાદિગણસ્ય ક્વાથઃ સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણઃ કલ્કશ્ચતુર્થાશઃ| ઇદં ચ ઘૃતં વાતપિત્તકાસે વિધેયમ્|| ૭||

Adhikarana ashokabIjAdighRutam (8) · Śloka 8

અશોકબીજક્ષવકજન્તુઘ્નાઞ્જનપદ્મકૈઃ| સવિડૈશ્ચ ઘૃતં સિદ્ધં તચ્ચૂર્ણં વા ઘૃતાદ્યુતમ્| લિહ્યાત્પયશ્ચાનુ પિબેદાજં કાસાભિપીડિતઃ||૮||

અશોકબીજાદીનિ ઘૃતાચ્ચતુર્થાંશાનિ| પાનીયં ચાત્ર ઘૃતસમમિચ્છન્તિ| તદિત્યશોકબીજાદિપરામર્શઃ|| ૮||

Adhikarana viDa~ggAdicUrNam (9) · Śloka 9

વિડઙ્ગં નાગરં રાસ્ના પિપ્પલી હિઙ્ગુસૈન્ધવમ્| ભાર્ઙ્ગીક્ષારશ્ચ તચ્ચૂર્ણં પિબેદ્વા ઘૃતમાત્રયા| સકફેઽનિલજે કાસે શ્વાસહિધ્માહતાગ્નિષુ||૯||

વિડઙ્ગાદિચૂર્ણોપયોગે ઘૃતે માત્રાશબ્દઃ સ્તોકપર્યાયઃ| તચ્ચ વિડઙ્ગાદિચૂર્ણં વાતકાસે સશ્લેષ્મણિ હિતં શ્વાસાદિષુ ચ|| ૯||

Adhikarana avalehacUrNAdikam (10) · Śloka 10

દુરાલભાં શૃઙ્ગિવેરં શઠી રાસ્ના સિતોપલામ્| લિહ્યાત્કર્કટશૃઙ્ગઞ્ચ કાસે તૈલેન વાતજે| દુઃસ્પર્શાં પિપ્પલીં મુસ્તં ભાર્ઙ્ગી કર્કટકીં શઠીમ્| પુરાણગુડતૈલાભ્યાં ચૂર્ણિતાન્યવલેહયેત્| તદ્વત્સકૃષ્ણાં શુણ્ઠીં ચ સભાર્ઙ્ગી તદ્વદેવ ચ| પિબેત્કૃષ્ણાઞ્ચ કોષ્ણેન સલિલેન સસૈન્ધવામ્| મસ્તુના સસિતાં શુણ્ઠીં દધ્ના વા કણરેણુકાઃ| પિબેદ્બદરમજ્જ્ઞૌ વા મદિરાદધિમસ્તુભિઃ| અથવા પિપ્પલીકલ્કં ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્||૧૦||

દુરાલભાદીન્ કર્કટશૃઙ્ગીસહિતાંસ્તૈલેન લિહ્યાદિતિ કૃષ્ણાશુણ્ઠ્યોઃ પુરાણગુડતૈલાભ્યાં પ્રયોગઃ| તદ્વદેવ ભાર્ઙ્ગીશુણ્ઠ્યોઃ| સૈન્ધવપિપ્પલ્યોરુષ્ણોદકેન પ્રયોગઃ| સિતાશુણ્ઠ્યોર્મસ્તુના| દધ્ના કણરેણુકાઃ પિપ્પલીબીજાનિ| તથા બદરમજ્જ્ઞૌ રેણુકાઃ મદિરયા વા દધ્ના વ મસ્તુના વ| પિપ્પલીનાં કલ્કો જલપિષ્ટઃ સૈન્ધવયુક્તેનજ્ ઘૃતેન ભૃષ્ટઃ ક્રિયતે|| ૧૦||

Adhikarana dhUmapAnam (11) · Śloka 11

કાસી સપીનસો ધૂમં સ્નૈહિકં વિધિના પિબેત્| હિધ્માશ્વાસોક્તધૂમાંશ્ચ ક્ષીરમાંસરસાશનઃ||૧૧||

સ્નૈહિકં ધૂમવિધાવુક્તમ્| હિધ્માશ્વાસે યે ધૂમા વક્ષ્યન્તે તાન્ સેવેત ક્ષીરમાંસરસાશનઃ સન્|| ૧૧||

Adhikarana saMskRutAH rasAH (12) · Śloka 12

ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈઃ શાલિયવગોધૂમષષ્ટિકાન્| રસૈર્માષાત્મગુપ્તાનાં યૂષૈર્વા ભોજયેદ્ધિતાન્||૧૨||

ગ્રામ્યાદિમાંસકૃતૈઃ રસૈર્માષાત્મગુપ્તાકૃતૈર્વા યૂષૈઃ શાલિયવાદીન્ હિતાન્ પથ્યાન્ ભોજયેત્|| ૧૨||

Adhikarana saMskRutAH peyAH (13) · Śloka 13

યવાનીપિપ્પલીબિલ્વમધ્યનાગરચિત્રકૈઃ| રાસ્નાજાજીપૃથક્પર્ણીપલાશશઠિપૌષ્કરૈઃ| સિદ્ધાં સ્નિગ્ધામ્લલવણાં પેયામનિલજે પિબેત્| કટીહૃત્પાર્શ્વકોષ્ઠાર્તિશ્વાસહિધ્માપ્રણાશિનીમ્| દશમૂલરસે તદ્વત્ પઞ્ચકોલગુડાન્વિતામ્| પિબેત્સમતિલાં પેયાં ક્ષૈરેયીં વા સસૈન્ધવામ્| માત્સ્યકૌક્કુટવારાહૈર્માંસૈર્વા સાજ્યસૈન્ધવામ્|૧૩|

અનિલજે કાસે યવાન્યાદિભિઃ સિદ્ધાં દાડિમાદિભિરમ્લાં ચ પેયાં પિબેત્| દશમૂલરસે પઞ્ચકોલગુડસંયુતાં તદ્વત્ કટીરુગાદિનાશિનીમિત્યર્થઃ| સમશાલિતિલાં સસૈન્ધવામથવા ક્ષૈરેયીમ્| મત્સ્યાદિભિર્માંસૈઃ| પેયા ઘૃતસૈન્ધવયુક્તા|| ૧૩||

Adhikarana pathyam (13) · Śloka 13

વાસ્તુકો વાયસીશાકં કાસઘ્નઃ સુનિષણ્ણકઃ| કણ્ટકાર્યાઃ ફલં પત્રં વાલં શુષ્કં ચ મુલકમ્| સ્નેહાસ્તૈલાદયો ભક્ષ્યાઃ ક્ષીરેક્ષુરસગૌડિકાઃ| દધિમસ્ત્વારનાલામ્મફલામ્બુમદિરાઃ પિબેત્||૧૩||

વાસ્તુકાદિશાકં કાસે પથ્યમ્| સ્નેહાસ્તૈલાદયઃ તૈલપૂર્વાઃ| ભક્ષ્યા નાનાવિધાઃ ક્ષીરાદીનાં પિબેદિત્યનેન સમ્બન્ધઃ| ગુડેન કૃતં ગૌડિકમ્| સુબોધમ્|| ૧૩||

Adhikarana pittajakAsacikitsA vamanam (14) · Śloka 14

પિત્તકાસે તુસકફે ત્રિવૃતાં મધુરૈર્યુતામ્| યુઞ્જ્યાદ્વિરેકાય યુતાં ઘનશ્લેષ્મણિ તિક્તકૈઃ||૧૪||

તનુકફે પિત્તકાસે મધુરૈરૌષધૈર્યુક્તાં ત્રિવૃતામ્| ઘને કફે તુ તિક્તકૈર્યુક્તામ્|| ૧૪||

Adhikarana saMsarjanam (15) · Śloka 15

હતદોષો હિમં સ્નિધં સ્વાદુ સંસર્જનં ભજેત્| ઘને કફે તુ શિશિરં રૂક્ષં તિક્તોપસંહિતમ્||૧૫||

તથા ચ ત્રિવૃતયા હતદોષઃ સન્ શીતાદિગુણં સંસર્જનં પેયાદિકમં ભજેત્| ઘનકફે પિત્તકાસે શીતરૂક્ષાદિકં તિક્તોપસંહિતં મિશ્રિતમ્|| ૧૫||

Adhikarana lehAH (16) · Śloka 16

પિપ્પલીમુસ્તયષ્ટ્યાહ્વદ્રાક્ષામૂર્વામહૌષધમ્| લાજામૃતાફલદ્રાક્ષાત્વક્ક્ષીરીપિપ્પલીસિતાઃ| દુઃસ્પર્શાકર્કટીશુણ્ઠીશઠીદ્રાક્ષાસિતાબલાઃ| નિદિગ્ધકામૂલફલં વટબીજં રસાઞ્જનમ્| ખર્જૂરં પિપ્પલી વાંશી શ્વદંષ્ટ્રા ચેતિ પઞ્ચ તે| ઘૃતક્ષૌદ્રયુતા લેહાઃ શ્લોકાર્ધૈઃ પિત્તકાસિનામ્| પયોઽનુપાનાં શૃઙ્ગીં વા લિહ્યાત્સાજ્યસિતામધુમ્||૧૬||

પિપ્પલીલાજદુઃસ્પર્શાનિદિગ્ધકાખર્જૂરાદિભિઃ પઞ્ચભિરર્ધશ્લોકૈઃ પઞ્ચ ઘૃતક્ષૌદ્રાભ્યાં યુક્તા લેહાઃ પિત્તકાસિનામુક્તાઃ| મહૌષધં શુણ્ઠી| અમૃતાફલમામલકફલમ્| કર્કટી કર્કટશૃઙ્ગી વાંશી તુકાક્ષીરી| શૃઙ્ગ્યા આજ્યસિતા મધુનો દોષાદ્યપેક્ષયા માત્રા|

Adhikarana apare lehAH (17) · Śloka 17

લેહઃ પૈત્તે સિતાધાત્રીક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાહિમોત્પલૈઃ| સકફે સાબ્દમરિચઃ સઘૃતઃ સાનિલે હિતઃ| મૃદ્વીકાર્ધશતં ત્રિંશત્ પિપ્પલીઃ શર્કરાપલમ્| લેહયેન્મધુના ગોર્વા ક્ષીરપસ્ય શકૃદ્રસમ્| ત્વગેલાવ્યોષમૃદ્વીકાપિપ્પલીમૂલપૌષ્કરૈઃ| લાજમુસ્તશઠીરાસ્નાધાત્રીફલબિભીતકૈઃ| શર્કરાક્ષૌદ્રસર્પિભિર્લેહો હૃદ્રોગકાસહા| પિપ્પલ્યામલકદ્રાક્ષાલાજલાક્ષાસિતોપલાઃ| સઞ્ચૂર્ણ્ય પક્ત્વા પયસા લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રાષ્ટભાગિકાઃ||૧૭||

એવં પિત્તકાસે સિતાદિભિર્લેહઃ| સકફે પૈત્તે મુસ્તમરિચાભ્યાં યુક્તઃ સિતાદિભિર્લેહઃ| સાનિલે તુ પૈત્તે અબ્દમરિચાભ્યાં વિના સઘૃતઃ સિતાદિભિર્હિતઃ| મૃદ્વીકાફલાનિ પઞ્ચાશત્ ફલાનાં સંખ્યાશબ્દેન કેવલેન પ્રયોગે ઉક્તમાનં ન નેચ્છન્તિ| પિપ્પલીફલાનિ ત્રિંશત્| શર્કરાયાઃ પલમિત્યેતન્માક્ષિકેણાવલેહયેત્| અથવા પુઙ્ગવસ્ય ક્ષીરવૃત્તેઃ સમ્બન્ધિ યઃ શકૃતો રસઃ તં મધુના લેહયેત્| ત્વગાદીનાં શર્કરાન્તાનાં ક્ષૌદ્રસર્પિભ્યાં લેહો હૃદ્રોગકાસયોર્હન્તા| પિપ્પલ્યાદીનાં ચૂર્ણં ક્ષીરેણ પક્ત્વા આલેહત્વપ્રાપ્તેસ્તતશ્ચાષ્ટભાગં ક્ષૌદ્રં દત્વા લિહ્યાત્|| ૧૭||

Adhikarana vidAryAdInAM pAnam (18) · Śloka 18

વિદારીક્ષુમૃણાલાનાં રસાન્ ક્ષીરં સિતોપલામ્| પિબેત્ ક્ષૌદ્રેણ સંયોજ્ય પિત્તકાસમપોહતિ||૧૮||

વિદાર્યાદીનાં રસાન્ ક્ષીરં સિતોપલાં ચ સમભાગાનિ દોષાદ્યપેક્ષમાત્રેણ ક્ષૌદ્રેણ સંયોજ્ય પિબેત્| તત્ પિત્તકાસમપોહતિ|

Adhikarana pathyam (19) · Śloka 19

મધુરૈર્જાઙ્ગલરસૈર્યવશ્યામાકકોદ્રવાઃ| મુદ્ગાદિયૂષૈઃ શાકૈશ્ચ તિક્તકૈર્માત્રયા હિતાઃ||૧૯||

તત્ર ચ પિત્તકાસે યવાદયો જાઙ્ગલાનાં માંસાનં રસૈર્મધુરૈરમ્લરહિતૈઃ સહમાત્રયા હિતાસ્તથા મુદ્ગાદીનાં યૂષૈઃ શાકૈશ્ચ પટોલાદિભિસ્તિક્તકૈઃ|| ૧૯||

Adhikarana tanukaPayorvisheShaH (20) · Śloka 20

ઘનશ્લેષ્મણિ લેહાશ્ચ તિક્તકા મધુસંયુતાઃ| શાલયઃ સ્યુસ્તનુકફે ષષ્ટિકાશ્ચ રસાદિભિઃ| શર્કરામ્ભોઽનુપાનાર્થં દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસઃ પયઃ||૨૦||

ઘનશ્લેષ્મણિ પિત્તકાસે તિક્તકૈર્દ્રવ્યૈર્મધુસહિતા લેહાશ્ચ હિતાઃ| તનુકફે પૈત્તે શાલયઃ ષષ્ટિકાશ્ચ રસયૂષશાકાદિભિઃ| સુબોધમ્|| ૨૦||

Adhikarana siddharasayUShAdikam (21) · Śloka 21

કાકોલીબૃહતીમેદાદ્વયૈઃ સવૃષનાગરૈઃ| પિત્તકાસે રસક્ષીરપેયાયૂષાન્ પ્રકલ્પયેત્||૨૧||

કાકોલ્યાદીનાં ક્વાથેન પિત્તકાસિનો માંસરસાદીન્ કલ્પયેત્| કલ્પયેદિત્યનેન ચૂર્ણિતૈરપિ સંયુક્તા રસાદય ઇષ્યન્તે|| ૨૧||

Adhikarana drAkShAkShIrAdikam (22) · Śloka 22

દ્રાક્ષાં કણાં પઞ્ચમૂલં તૃણાખ્યં ચ પચેજ્જલે| તેન ક્ષીરં શૃતં શીતં પિબેત્ સમધુશર્કરમ્| સાધિતાં તેન પેયાં વા સુશીતાં મધુનાન્વિતામ્||૨૨||

દ્રાક્ષાદિક્વાથેન સમં ક્ષીરં શૃતં શીતં સન્મધુશર્કરાભ્યાં સહ પિબેત્| તેન વા દ્રાક્ષાદિક્વથિતજલેન સાધિતાં પેયાં કેવલેન મધુનાન્વિતાં પિબેત્|| ૨૨||

Adhikarana saghRutaM siddhajalam (23) · Śloka 23

શઠી હ્નીબેરબૃહતીશર્કરાવિશ્વભેષજમ્| પિષ્ટ્વા રસં પિબેત્પૂતં વસ્ત્રેણ ઘૃતમૂર્ચ્છિતમ્||૨૩||

જલેન શઠ્યાદિકં તદ્રસં વસ્ત્રપૂતં ઘૃતમિશ્રિતં પિબેત્|

Adhikarana pa~jcasamaM sarpiH (24) · Śloka 24

મહિષ્યજાવીગોક્ષીરધાત્રીફલરસૈઃ સમૈઃ| સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેત્ .......................||૨૪||

મહિષ્યાદીનાં ક્ષીરાણિ ધાત્રીફલાનાં ચ રસ ઇતિ પઞ્ચસમાનિ તાવચ્ચ સર્પિર્વિપક્વં સિદ્ધં પિબેત્ પિત્તકાસે|| ૨૪||

Adhikarana madhuragaNasiddhaM sarpiH (25) · Śloka 25

.................................તદ્વન્મધુરેણ ગણેન વા| ક્વાથીકૃતેનેક્ષુરસે ક્ષીરયુક્તેન સાધિતમ્| સશર્કરં પિબેત્પ્રાતર્લિહ્યાદ્વા માક્ષિકાન્વિતમ્||૨૫||

તથા મધુરગણસ્ય ક્વાથેન સ્નેહસમેન ક્ષીરેણ ચ સ્નેહસમેન સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણ ઇક્ષુરસે સર્પિઃ સાધિતં શર્કરયા સહ પ્રાતઃ પિબેત્| મધુરો ગણો રસભેદીયોક્તો મધુરસ્કન્ધઃ| અથવૈતત્ સર્પિઃ સશર્કરમેવ પ્રાતર્માક્ષિકાન્વિતં લિહ્યાત્ સ્ત્યાનં સત્|

Adhikarana kShIrivrukShA~gkuraghRutam (26) · Śloka 26

ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરક્વાથે પક્વં ક્ષીરસમં ઘૃતમ્| પાયયેત્ પિત્તકાસાર્તં મધુના વાઽવલેહયેત્||૨૬||

ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરક્વાથઃ સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણઃ| સર્વસર્પીષિ સ્ત્યાનાનિ લેહ્યયોગીનિ ભવન્તિ|| ૨૬||

Adhikarana medAdisarpiH (27) · Śloka 27

મેદાં વિદારીં કાકોલીં સ્વયંગુપ્તાફલં બલામ્| શર્કરાં જીવકં મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ દુરાલભામ્| કલ્કીકૃત્ય પચેત્સર્પિઃ ક્ષીરેણાષ્ટગુણેન તત્| પાનભોજનલેહેશુ પ્રયુક્તં પિત્તકાસજિત્||૨૭||

મેદાદીનિ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન| જલમૌષધસ્ય વીર્યગ્રહણાય સ્નેહસમમષ્ટગુણેન ક્ષીરેણ સર્પિઃ પચેત્| તત્ પક્વં પાનાદિષુ પ્રયુક્તં પિત્તકાસાનુત્|| ૨૭||

Adhikarana cUrNayogAH kaShAyayogAshca (28) · Śloka 28

લિહ્યાદ્વા ચૂર્ણમેતેષાં કશાયમથવા પિબેત્||૨૮||

એતેષાં વાનન્તરોક્તાનાં ઘૃતદ્રવ્યાણાં ચૂર્ણં લિહ્યાન્મધુનેત્યર્થાલ્લભ્યતે| અથવા યૈરેવ દ્રવ્યૈર્ઘૃતાન્યુક્તાનિ તેશાં કષાયં પિબેદિતિ પિત્તકાસઃ|| ૨૮||

Adhikarana kaPajakAsacikitsA virecanam (29) · Śloka 29

કફકાસી પિબેદાદૌ સુરકાષ્ઠાત્પ્રદીપિતાત્| સ્નેહં પરિસ્રુતં વ્યોષયવક્ષારાવચૂર્ણિતમ્| સ્નિગ્ધં વિરેચયેદૂર્ધ્વમધો મૂર્ધ્નિ ચ યુક્તિતઃ| તીક્ષ્ણૈર્વિરેકૈર્બલિનમ્..........................||૨૯||

કફકાસીત્યાદિ સુબોધમ્| સુરકાષ્ઠં દેવદારુ સ્નિગ્ધમિત્યનેનૈવ સ્નેહેન ત્રિભિર્ભાગૈર્યુક્ત્યા વાતરક્ષદિરૂપયા| વિરેચયેત્ ઊર્ધ્વમિતિ વમનેન| અધ ઇતિ વિરેચને| મૂર્ધ્નીતિ નસ્યેન| તીક્ષ્ણૈઃ પુનદ્રવ્યૈ-સ્ત્રિધાપિ બલિનમેવ વિરેચયેત્| અબલન્તુ મૃદુભિવિરેકૈરિત્યર્થઃ|| ૨૯||

Adhikarana saMsargIkramaH (30) · Śloka 30

.............................સંસર્ગી ચાસ્ય યોજયેત્| યવમુદ્ગકુલત્થાન્નૈરુષ્ણરૂક્ષૈઃ કટૂત્કટૈઃ| કાસમર્દકવાર્તાકવ્યાઘ્undefinedીક્ષારકણાન્વિતૈઃ| ધાન્વબૈલરસૈઃ સ્નેહૈસ્તિલસર્ષપનિમ્બજૈઃ||૩૦||

અસ્ય ચ વિરિક્તસ્ય કાસિનઃ સંસર્ગી પેયાદિક્રમાખ્યાં યોજયેત્| કેનેત્યાહ-યવાદ્યન્નૈઃ| કિમ્ભૂતૈરૂષ્ણૈ રૂક્ષૈશ્ચ તથા કટુભિર્મરિચ્યાદિભિરુત્કટૈઃ કાસમર્દાદિભિર્નાનાવિધેન પ્રકારેણાન્વિતૈસ્તથા ધન્વૈર્જાઙ્ગલૈ રસૈર્બલૈશ્ચ બિલેશયપ્રભાવૈસ્તિલાદિજૈશ્ચ સ્નેહૈઃ|| ૩૦||

Adhikarana pAnIyam (31) · Śloka 31

દશમૂલામ્બુ ધર્મામ્બુ મદ્યં મધ્વમ્બુ વા પિબેત્| મૂલૈઃ પૌષ્કરશમ્યાકપટોલૈરન્વિતં નિશામ્| પિબેદ્વાતિ સહ ક્ષૌદ્રં કાલેષ્વન્નસ્ય વા ત્રિષુ||૩૧||

તૃષિતશ્ચ દશમૂલામ્બ્વાદિકં પિબેત્| ઘર્મામ્બૂષ્ણોદકમ્| પૌષ્કરાદિમૂલૈઃ સકલાં રાત્રિં સમન્વિતં વારિ શ્વોભૂતેષુ ત્રિષુ કાલેષ્વન્નસ્ય પિબેત્| ભોજનસ્યારમ્ભમધ્યપર્યવસાનેષ્વિત્યર્થઃ| પૂર્વપ્રયોગાપેક્ષયા વિકલ્પઃ|| ૩૧||

Adhikarana kaphakAsaghnAH lehAH (32) · Śloka 32

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલં શૃઙ્ગિવેરં બિભીતકમ્| દેવદાર્વભયા મુસ્તં પિપ્પલીવિશ્વભેષજમ્| ગુડૂચી પિપ્પલીભાર્ઙ્ગીશૃર્ઙીકર્કટકસ્ય ચ| વ્યોષદારુવિડઙ્ગાનિ ત્રિફલાશર્કરાવલાઃ| નિદિગ્ધિકાયા મૂલત્વઙ્મરિચૈઃ સહ યોજિતા| શિખિકુક્કુટપિચ્છાનાં મષી ક્ષારો યવોદ્ભવઃ| વિશાલાપિપ્પલીમૂલં ત્રિવૃતા ચ મધુદ્રવાઃ| કફકાસહરા લેહાઃ સપ્તશ્લોકાર્ધયોજિતાઃ| મધુના મરિચં લિહ્યાન્મધુનૈવ ચ જોઙ્ગકમ્| પૃથગ્રસામ્શ્ચ મધુના વ્યાઘ્રીવાર્તાકભૃઙ્ગજાન્| કાસઘ્નસ્યાશ્વશકૃતઃ સુરસસ્યાસિતસ્ય ચ||૩૨||

પિપ્પલીદેવદારુગુડૂચીવ્યોષનિદિગ્ધિકાશિખિપિચ્છવિશાલાદિભિઃ શ્લોકાર્ધૈઃ સપ્ત મક્ષિકદ્રવા લેહાઃ કફકાસહરા ભવન્તિ| મરિચૈઃ ફલૈઃ સહ યોજિતા નિદિગ્ધિકામૂલત્વક્| સુબોધમ્| જોઙ્ગકં કૃષ્ણાગરુ| કાસઘ્નાદીનાં ષષ્ઠ્યન્તાનાં પૃથગ્રસો વિજ્ઞેયઃ કાસઘ્નઃ કાસમર્દઃ| અસિત ઇતિ સુરસવિશેષણમ્|| ૩૨||

Adhikarana vAtAnuge kaPe lehau (33) · Śloka 33

દેવદારુશઠીરાસ્નાકર્કટાખ્યાદુરાલભાઃ| પિપ્પલી નાગરં મુસ્તં પથ્યા ધાત્રી સિતોપલાઃ| મધુતૈલયુતાવેતૌ લેહૌ વાતનુગે કફે||૩૩||

દેવદાર્વાદિભિઃ પિપ્પલ્યાદિભિશ્ચ દ્વૌ તૈલમાક્ષિકયુતૌ લેહૌ વાતાનુગે કફે કફકાસે ભવતઃ|| ૩૩||

Adhikarana viDa~ggAdicUrNalehaH (34) · Śloka 34

વિડઙ્ગં સૈન્ધવં હિઙ્ગુ કુષ્ઠં વ્યોષં મનઃશિલામ્| કાસે શ્વાસે ચ હિધ્માયામ્ લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રઘૃતાદ્યુતમ્||૩૪||

વિડઙ્ગાદિચૂર્ણં ક્ષૌદ્રઘૃતાદ્યુતં કાસાદિકે લિહ્યાત્|| ૩૪||

Adhikarana guDAdicUrNam (35) · Śloka 35

ગુડક્ષારોષણકણાદાડિમં શ્વાસકાસજિત્| ક્રમાત્પલદ્વયાર્ધાક્ષકર્શાર્ધાક્ષપલોન્મિતમ્| દ્વે પલે દાડિમાદષ્ટૌ ગુડદ્વ્યોષાત્ પલત્રયમ્| રોચનં દીપનં સ્વર્યં પીનસશ્વાસકાસજિત્||૩૫||

ગુડાદિકં ક્રમાત્ પલદ્વયાદિરૂપોન્માનમિતં શ્વાસકાસજિત્| ગુડસ્ય પલદ્વયમ્| યવક્ષારસ્યાર્ધકર્ષઃ| મરિચસ્ય કર્ષઃ| પિપ્પલીનામર્ધકર્ષઃ| દાડિમસ્ય પલમિતિ ક્રમાર્થઃ સુબોધમ્|| ૩૫||

Adhikarana pAThAdikaM mustAdika~jca cUrNam (36) · Śloka 36

પાઠાશુણ્ઠીશઠીમુર્વાગવાક્ષીપિપ્પલીઘનમ્| પિષ્ટ્વા ઘર્મામ્બુના હિઙ્ગુસૈન્ધવાભ્યાં યુતં પિબેત્| તદ્વાન્મુસ્તાશઠીશુણ્ઠીનાગરાતિવિષયાઽભયાઃ||૩૬||

Adhikarana pAcanAntarANi (37) · Śloka 37

પિબેજ્જ્વરોક્તં પથ્યાદિ સશૃઙ્ગીકઞ્ચ પાચનમ્| અથવા દીપ્યકત્રિવૃદ્ધિશાલાઘનપૌષ્કરમ્| સકણં ક્વથિતે મૂત્રે કફકાસી જલેઽપિ વા||૩૭||

જ્વરોક્તં પથ્યાદિ| રુગ્વિબન્ધાનિલશ્લેષ્મયુક્તે દીપનપાચનમ્| અભયા પિપ્પલીમૂલશમ્યાકકટુકાઘનમ્|| તત્ સશૃઙ્ગીકં પિબેત્| દીપ્યકાદિકં પિપ્પલ્યન્તં ગોમૂત્રે ક્વથિતં કફકાસી પિબેત્|| ૩૭||

Adhikarana vaidehIkalkaH (38) · Śloka 38

તૈલભૃષ્ટઞ્ચ વૈદેહીકલ્કાક્ષં સસિતોપલામ્| પાયયેત્કફકાસઘ્નં કુલત્થસલિલાદ્યુતમ્||૩૮||

વૈદેહ્યાઃ પિપ્પલ્યાઃ કલ્કસ્યાક્ષં કર્ષં તૈલેન ભર્જિતં સત્ શર્કરયા દોષમાત્રયા યુક્તં કુલત્થક્વથિતસલિલેન પાયયેત્| તદ્ભિ કફકાસઘ્નમ્|| ૩૮||

Adhikarana sauvarcalAdicUrNam (39) · Śloka 39

સૌવર્ચલાભયાધાત્રીપિપ્પલીક્ષારનાગરમ્| ચૂર્ણિતં સર્પિષા વાતકફકાસહરં પિબેત્||૩૯||

સૌવર્ચલાદિકં ચૂર્ણિતં ઘૃતેનાલોડ્ય વાતશ્લેષ્મકાસે પિબેત્||

Adhikarana dashamUlAdighRutam (40) · Śloka 40

દશમૂલાઢકે પ્રસ્થં ઘૃતસ્યાક્ષસમૈઃ પચેત્| પુષ્કરાહ્વશઠીબિલ્વસુરસવ્યોષહિઙ્ગુભિઃ| પેયાનુપાનં તત્સર્વં વાતશ્લેષ્મામયાપહમ્||૪૦||

દ્રવપાઠાસમ્ભવાચ્ચ દશમૂલરસસ્યાઢકો વિજ્ઞેયઃ| દશમૂલાઢકઃ પુનર્ઘૃતપ્રસ્થેનાભ્યક્તતામેવ ન પ્રાપ્નોતિ| અક્ષસમૈઃ કાર્ષિકૈઃ||

Adhikarana nirguNDIghRutam (1) · Śloka 1

નિર્ગુણ્ડીપત્રનિર્યાસસાધિતં કાસજિદ્ ઘૃતમ્|૧|

Adhikarana viDa~ggaghRutam (1) · Śloka 1

ઘૃતં રસે વિડઙ્ગાનાં વ્યોષગર્ભં ચ સાધિતમ્||૧||

Adhikarana punarnavAghRutam (41) · Śloka 41

પુનર્નવશિવાટિકાસરલકાસમર્દામૃતા પટોલબૃહતીફણિજ્ઝકરસૈઃ પયઃસંયુતૈઃ| ઘૃતં ત્રિકટુના ચ સિદ્ધમુપયુજ્ય સુજાયતે ન કાસવિષમજ્વરક્ષયગુદાઙ્કુરેભ્યો ભયમ્||૪૧||

નિર્ગુણ્ડીપત્રાણાં સ્વરસઃ સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાશઃ| નિર્ગુણ્ડી શોફાલિકા| તસ્યા એવ પત્રં સુબોધમ્|| ૪૧||

Adhikarana kaNTakArighRutam (42) · Śloka 42

સમૂલફલપત્રાયાઃ કણ્ટકાર્યા રસાઢકે| ઘૃતપ્રસ્થં બલાવ્યોષવિડઙ્ગશઠિદાડિમૈઃ| સૌવર્ચલયવક્ષારમૂલામલકપૌષ્કરૈઃ| વૃશ્ચીવબૃહતીપથ્યાયવાનીચિત્રકર્ધિભિઃ| મૃદ્વીકાચવ્યવર્ષાભૂદુરાલમ્ભામ્લવેતસૈઃ| શૃઙ્ગીતામલકીભાર્ઙ્ગીરાસ્નાગોક્ષુરકૈઃ પચેત્| કલ્કૈસ્તત્સર્વકાસેષુ શ્વાસહિધ્માસુ ચેષ્યતે||૪૨||

કણ્ટકાર્યા રસો નિષ્પીડિતઃ બલાદીનિ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશાનિ| મૂલં પિપ્પલીમૂલમ્| આમલકફલાનિ| પૌષ્કરં પુષ્કરમૂલમ્| ચરકવિદઃ પઠન્તિ-'સૌવર્ચલયવક્ષારપિપ્પલીમૂલપૌષ્કરૈરિ'તિ| તે હ્યામલકાનિ ન પઠન્તિ|| ૪૨||

Adhikarana dvitIyaM kaNTakArIghRutam (43) · Śloka 43

કણ્ટકાર્યસિતુલાં ક્ષુણ્ણં પક્ત્વા દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્| તેનાઢકેન ક્વાથસ્ય ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ| રાસ્નાદુઃસ્પર્શષડ્ગ્રન્થાપિપ્પલીદ્વયચિત્રકૈઃ| સૌવર્ચલયવક્ષારકૃષ્ણામૂલૈશ્ચ તજ્જયેત્| કાસશ્વાસકફષ્ઠીવહિધ્મારોચકપીનસાન્||૪૩||

કણ્ટકાર્યાઃ પલશતમ્| જલદ્રોણં સદ્વાદશપલાનિ પઞ્ચશતનિ| ક્વથિતશેષ આઢકમષ્ટાવિંશત્યધિકં પલશતમ્| રાસ્નાદીનિ કર્ષોન્મિતાનિ| ષડ્ગ્રન્થા શતપર્વિકા| કફષ્ઠીવઃ શ્લેષ્મોદ્ગિરણમ્|| ૪૩||

Adhikarana kaNTakArIlehaH (44) · Śloka 44

પચેદ્વ્યાઘ્રીતુલાં ક્ષુણ્ણાં વહેઽપામાઢકસ્થિતે| ક્ષિપેત્પૂતે તુ સઞ્ચૂર્ણ્ય વ્યોવરાસ્નામૃતાગ્નિકાન્| શૃઙ્ગીભાર્ઙ્ગીઘનગ્રન્થિધન્વયાસાન્ પલાર્ધકાન્| સર્પિષઃ ષોડશપલં ચત્વારિંશત્પલાનિ ચ| મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ શુદ્ધાયાઃ પુનશ્ચ તદધિશ્રયેત્| દર્વીંલેપિનિ શીતે ચ પૃથગ્દ્વિકુડવં ક્ષિપેત્| પિપ્પલીનાં તવક્ષીર્યા માક્ષિકસ્યાનવસ્ય ચ| લેહોઽયં ગુલ્મહૃદ્રોગદુર્નામશ્વાસકાસજિત્||૪૪||

વ્યાઘ્ર્યાઃ પલશતમ્| અપાં જલસ્ય વહઃ પલસહસ્રદ્વયમષ્ટચત્વારિંશદધિકમ્| પૂતં સ્રુતમ્| ગ્રન્થિઃ પિપ્પલીમૂલમ્| મત્સ્યણ્ડિકા ખણ્ડાદૂના શર્કરા| શુદ્ધા નિર્મલા| અધિશ્રયણં પાકાય ચુલ્યામારોહણમ્| પિપ્પલીનાં દ્વિકુડવમષ્ટૌ પલાનિ| તદ્વત્તુકાક્ષીર્યાઃ માક્ષિકસ્ય દ્વિકુડવં ષોડશપલાનિ| અનવશબ્દેન તદ્વત્સરકૃતં પ્રતિષિધ્યતે|| ૪૪||

Adhikarana triPalAdilehaH (45) · Śloka 45

ત્રિફલાપિપ્પલીપાઠાશારિવાબૃહતીદ્વયમ્| મરિચં પદ્મકં મુસ્તમુશીરં ચાક્ષસમ્મિતમ્| પક્ત્વા જલાઢકે પાદશેષે ક્ષીરપલાષ્ટકમ્| દત્વા ગુડસ્ય ચ પલં પચેદાદર્વિલેપનાત્| લેહઃ કફોલ્બણં કાસં સર્વમેવ નિયચ્છતિ| સાધિતં ક્ષીરમેભિર્વા તિલક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્||૪૫||

ત્રિફલાદિકે ત્રિફલાદયઃ કર્ષપ્રમાણાઃ| સુબોધમ્|| ૪૫||

Adhikarana dhUmapAnam (46) · Śloka 46

શમનં ચ પિબેદ્ધૂમં શોધનં બહલે કફે||૪૬||

સર્વસ્મિન્ કફકાસે શમનં ધૂમં પિબેત્| શમનઃ પ્રાયોગિકો મધ્ય ઇતિ પર્યાયાઃ| યદા તુ કફકાસે વહલો ઘનઃ કફો ભવતિ તદા શોધનં ધૂમં પિબેત્| શોધનો વિરેચનસ્તીક્ષ્ણ ઇતિ પર્યાયાઃ| એતૌ ધૂમવિધૌ પ્રદર્શિતૌ|| ૪૬||

Adhikarana manaHshilAdidhUmaH (47) · Śloka 47

મનઃશિલાલમધુકમાંસીમુસ્તેઽઙ્ગુદીત્વચઃ| ધૂમં કાસઘ્નવિધિના પીત્વા ક્ષીરં પિબેદનુ| નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ગુડયુતં કોષ્ણં ધૂમો નિહન્તિ સઃ| વાતશ્લેષ્મોત્તરન્ કાસનચિરેણ ચિરન્તનાન્||૪૭||

મનઃશિલાદીનાં ધૂમં કાસઘ્નધૂમવિધાનેન પીત્વા ક્ષીરં પિબેત્| કાસઘ્નધૂમવિધાનં તુ 'ચૂર્ણં ગુલિકાં વા નિર્ધૂમદીપસ્થિરાઙ્ગારપૂર્ણે સુસંસ્થિતે શરાવે પ્રક્ષિપ્યાન્યેવ નેત્રં, મૂર્ધ્નિ પ્રવૃત્તછિદ્રેણ શરાવેણ પિધાય નિધાય ચ તત્ સોઽતીસમુખેનૈવ ધૂમં પિબેત્' ઉરઃપ્રાપ્તં ચ મુખેનૈવોદ્વમેત્| પ્રશાન્તે ચ ધૂમે પુનઃ પુનઃ ક્ષિપેત્| પિબેચ્ચાદોષશુદ્ધેર્લાઘવાદ્વેતિ| એતચ્ચ ધૂમવિધૌ વ્યાખ્યાતમ્| તત્ર ચ ક્ષીરં ધૂમાત્ નિષ્ઠ્યૂતસ્ય શ્લેષ્મણોઽન્તે ગુડયુતમીષ્દુષ્ણં ચ પિબેત્|

Adhikarana prapauNDarIkAdidhUmaH (48) · Śloka 48

પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં શાર્ઙ્ગાષ્ઠાલં મનઃશિલામ્| મરિચં પિપ્પલીં દ્રાક્ષામેલાં સુરસમઞ્જરીમ્| કૃત્વ વર્તિ પિબેદ્ધૂમં ક્ષૌમચૈલાનુવર્તિનીમ્| ઘૃતાક્તામનુ ચ પિબેત્તદ્વદ્ગુડામ્બુ વા||૪૮||

પ્રપૌન્ડરીકાદિભિઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈઃ ક્ષૌમચૈલેન સહ વર્તિ કૃત્વા તાઞ્ચ ઘૃતાક્તાં કૃત્વા તત એવ ધૂમં પિબેત્| અનુ ચ ક્ષીરમ્| તદ્વદિતિ નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ગુડયુતં કોષ્ણઞ્ચ| અથવા ગુડામ્બ્વનુ પિબેત્; ન તુ તથાવિધં ક્ષીરમ્|| ૪૮||

Adhikarana nepAlyAdidhUmaH (49) · Śloka 49

નેપાલીતલમરિચલાક્ષાઞ્જનકુટન્નટૈઃ| ઉશીરરોહિષફલદ્રામિકીવંશલેખનૈઃ| પૂર્વકલ્પેન ધૂમોઽયં સાનુપાનો વિધીયતે| કાર્પાસાસ્થ્યશ્વગન્ધા ચ ધૂમઃ કાસવિનાશનઃ| કોશાતકીફલાન્મધ્યૈઃ પિબેદ્વા સમનઃશિલૈઃ||૪૯||

નેપાલ્યાદિભિઃ પૂર્વવદ્ધૂમઃ| નેપાલી મનઃશિલા| કુટન્નટં પ્લવં ધાન્યં વિતુન્નં પરિપેલવમ્| રોહિષં ભૂતિકમ્| ફલં મદનફલમ્| દ્રામિકી સૂક્ષ્મૈલા| વંશલેખનં વંશશિલા તનુશકલં વદન્તિ| સુબોધમ્| કોશાતકફલમજ્જા મનઃશિલા ચ ધૂમમ્|

Adhikarana kAse~anubandhAnusAraM cikitsA (50-4) · Śloka 4

તમકઃ કફકાસે તુ સ્યાચ્ચેત્પિત્તાનુબન્ધજઃ| પિત્તકાસક્રિયાં તત્ર યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્| કફાનુબન્ધે પવને કુર્યાત્કફહરાં કિર્યામ્| પિત્તાનુબન્ધયોર્વાતકફયોઃ પિત્તનાશિનીમ્| વાતશ્લેષ્માત્મકે શુષ્કે સ્નિગ્ધમાર્દ્રે વિરુક્ષણમ્| કાસે કર્મ સપિત્તે તુ કફજે તિક્તસંયુતમ્||૫૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને કાસચિકિત્સિતન્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

યત્ર તુ કફકાસે પિત્તાનુબન્ધાત્ તમકાખ્યઃ શ્વાસઃ સ્યાત્તત્ર કફકાસે પિત્તકાસક્રિયાં યથાવસ્થં કુર્યાત્| વાતકાસે તુ કફાનુબન્ધે કફકાસહરાં ક્રિયાં કુર્યાત્| વાતકફયોર્મિશ્રિતયોરપિ પિત્તાનુબન્ધે પિત્તકાસક્રિયાં કુર્યાત્| સુબોધમ્| તિક્તસંયુતશબ્દેન કર્મ સમ્બધ્યતે|| ૫૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ