Adhikarana adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ kāsacikitsitaṁ vyākhYāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः कासचिकित्सितं व्याख्य़ास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptasya kāsasya cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē|
Adhikarana vAtajakAsacikitsA tatrAdau kiryAkramaH (2) · Śloka 2
kēvalānilajaṁ kāsaṁ snēhairādāvupācarēt| vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca pēyāyūṣarasādibhiḥ| lēhairdhūmaistathābhyaṅgasvēdasēkāvagāhanaiḥ| bastibhirbaddhaviḍvātaṁ sapittaṁ tvaurdhvabhaktikaiḥ| ghr̥taiḥ kṣīraiśca sakaphaṁ jayēt snēhavirēcanaiḥ||2||
केवलानिलजं कासं स्नेहैरादावुपाचरेत्| वातघ्नसिद्धैः स्निग्धैश्च पेयायूषरसादिभिः| लेहैर्धूमैस्तथाभ्यङ्गस्वेदसेकावगाहनैः| बस्तिभिर्बद्धविड्वातं सपित्तं त्वौर्ध्वभक्तिकैः| घृतैः क्षीरैश्च सकफं जयेत् स्नेहविरेचनैः||२||
🔊 Audio coming soon
nidānōktakramasyāśrayaṇāt prathamaṁ kēvalētyādinā vātakāsacikitsōcyatē| snēhaiḥ ghr̥tādibhiryathāyōgyam| vātaghnāni śōdhanādigaṇapaṭhitāni bhadradārūnatakuṣṭhādīni| pēyādibhiravagāhāntairghr̥tādirayōgāt snigdhaiḥ| abhyaṅgasyāviṣayapradarśanārthaṁ viśēṣaṇam| viḍbaddhā kaṭhinā| vātō vibaddha asamyagvāhī| ghr̥tairēvaurdhvabhaktikaiḥ kṣīrairiti sāmānyēna| sapittaṁ sakaphaṁ cētyanilajakāsaviśēṣaṇam||
Adhikarana guDUcyAdighRutam (3) · Śloka 3
guḍūcīkaṇṭakārībhyāṁ pr̥thak triṁśatpalādrasē| prasthaḥ siddhō ghr̥tādvātakāsanudvihnidīpanaḥ||3||
गुडूचीकण्टकारीभ्यां पृथक् त्रिंशत्पलाद्रसे| प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातकासनुद्विह्निदीपनः||३||
🔊 Audio coming soon
guḍūcīkaṇṭakāryōḥ ṣaṣṭiḥ palāni tatō niṣpīḍitō rasō yathāsambhavaṁ tasyālābhē kvāthakalpanayā kvāthaḥ|| 3||
Adhikarana kShAraghRutam (4) · Śloka 4
kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ| dviśaṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṁ pañcakōlayutaiḥ pacēt| daśamūlasya niryūhē pītō maṇḍānupāyinā| sakāsaśvāsahr̥tpārśvagrahaṇīrōgagulmanut||4||
क्षाररास्नावचाहिङ्गुपाठायष्ट्याह्वधान्यकैः| द्विशणैः सर्पिषः प्रस्थं पञ्चकोलयुतैः पचेत्| दशमूलस्य निर्यूहे पीतो मण्डानुपायिना| सकासश्वासहृत्पार्श्वग्रहणीरोगगुल्मनुत्||४||
🔊 Audio coming soon
kṣārādīnāṁ pañcakōlānāṁ pratyēkamardhakarṣaḥ| daśamūlakvāthē ghr̥tāccaturguṇaḥ| saha śvāsēna vartatē yaḥ kāsaḥ sa tathōktaḥ|| 4||
Adhikarana kAshmaryAdighRutam (5) · Śloka 5
kāśmaryatriphalāvyōṣaśaṭhīdrākṣāparūṣakam| dvē pāṭhē dēvadārvarddhisvaguptāgnikagōkṣuram| vyāghrītāmalakīmēdākākanāsāśatāvarīḥ| vidārī ca ghr̥taprasthaḥ karṣāṁśaistairvipācitaḥ| kṣīrēṇa ca jayatyāśu jvarakāsahalīmakān| gulmāruciyakr̥tplīhaśirōhr̥tpārśvavēdanāḥ| kāmilārśōnilāṣṭhīlākṣataśōphakṣayāṁśca saḥ||5||
काश्मर्यत्रिफलाव्योषशठीद्राक्षापरूषकम्| द्वे पाठे देवदार्वर्द्धिस्वगुप्ताग्निकगोक्षुरम्| व्याघ्रीतामलकीमेदाकाकनासाशतावरीः| विदारी च घृतप्रस्थः कर्षांशैस्तैर्विपाचितः| क्षीरेण च जयत्याशु ज्वरकासहलीमकान्| गुल्मारुचियकृत्प्लीहशिरोहृत्पार्श्ववेदनाः| कामिलार्शोनिलाष्ठीलाक्षतशोफक्षयांश्च सः||५||
🔊 Audio coming soon
kāśmaryādibhiḥ karṣāśairghr̥taprasthaṁ tadvat samēna kṣīrēṇa yuktaṁ pacēt| atra ghr̥tasamaṁ jalamicchanti| agnikaḥ citrakaḥ| tāmalakī tālī| kākanāsā kākatuṇḍaphalā| śōṣō māṁsakṣayaḥ| kṣayō rājayakṣmā|| 5||
Adhikarana rAsnAdighRutam (6) · Śloka 6
drōṇē'pāṁ sādhayēdrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ| palōnmitā dvikuḍavaṁ kulatthaṁ badaraṁ yavam| tulārdhaṁ cājamāṁsasya tēna sādhyaṁ ghr̥tāḍhakam| samakṣīraṁ palāśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat| prayuktaṁ vātarōgēṣu pānanāvanabastibhiḥ| pañcakāsān śiraḥ kampaṁ yōnivaṁkṣaṇavēdanām| sarvāṅgaikāṅgarōgāṁśca saplīhōrdhvānilāñjayēt||6||
द्रोणेऽपां साधयेद्रास्नादशमूलशतावरीः| पलोन्मिता द्विकुडवं कुलत्थं बदरं यवम्| तुलार्धं चाजमांसस्य तेन साध्यं घृताढकम्| समक्षीरं पलाशैश्च जीवनीयैः समीक्ष्य तत्| प्रयुक्तं वातरोगेषु पाननावनबस्तिभिः| पञ्चकासान् शिरः कम्पं योनिवंक्षणवेदनाम्| सर्वाङ्गैकाङ्गरोगांश्च सप्लीहोर्ध्वानिलाञ्जयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
rāsnādīnāṁ dvādaśapalāṇi kulatthādīnāṁ pratyēkamaṣṭau palāni ājamāṁsasya palāni pañcāśaditi pānīyapalaśatapañcakēna sadvādaśapalēna sādhayēt| tēnēti siddhēna sādhitaprayōgāt māṁsavat māṁsapākāvidhirasya siddhatā| carakē tu paṭhitaṁ-pādaśēṣēṇa tēna cēti| jīvanīyā uktāḥ| taiḥ palāṁśaiḥ samēna kṣīrēṇa yuktaṁ ghr̥tāḍhakaṁ pacēt| samīkṣyēti br̥ṁhaṇīyatvaṁ samyagvikalya sarvāṅgarōgā nānāvidhā vātavyādhayaḥ| ūrdhvaṁ pravr̥ttō'nila ūrdhvānilaḥ| sahaśabdēna tāvapi jayēdityuktam|| 6||
Adhikarana vidAryAdighRutam (7) · Śloka 7
vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṁ ca kāsajit||7||
विदार्यादिगणक्वाथकल्कसिद्धं च कासजित्||७||
🔊 Audio coming soon
vidāryādigaṇasya kvāthaḥ snēhāccaturguṇaḥ kalkaścaturthāśaḥ| idaṁ ca ghr̥taṁ vātapittakāsē vidhēyam|| 7||
Adhikarana ashokabIjAdighRutam (8) · Śloka 8
aśōkabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ| saviḍaiśca ghr̥taṁ siddhaṁ taccūrṇaṁ vā ghr̥tādyutam| lihyātpayaścānu pibēdājaṁ kāsābhipīḍitaḥ||8||
अशोकबीजक्षवकजन्तुघ्नाञ्जनपद्मकैः| सविडैश्च घृतं सिद्धं तच्चूर्णं वा घृताद्युतम्| लिह्यात्पयश्चानु पिबेदाजं कासाभिपीडितः||८||
🔊 Audio coming soon
aśōkabījādīni ghr̥tāccaturthāṁśāni| pānīyaṁ cātra ghr̥tasamamicchanti| tadityaśōkabījādiparāmarśaḥ|| 8||
Adhikarana viDa~ggAdicUrNam (9) · Śloka 9
viḍaṅgaṁ nāgaraṁ rāsnā pippalī hiṅgusaindhavam| bhārṅgīkṣāraśca taccūrṇaṁ pibēdvā ghr̥tamātrayā| sakaphē'nilajē kāsē śvāsahidhmāhatāgniṣu||9||
विडङ्गं नागरं रास्ना पिप्पली हिङ्गुसैन्धवम्| भार्ङ्गीक्षारश्च तच्चूर्णं पिबेद्वा घृतमात्रया| सकफेऽनिलजे कासे श्वासहिध्माहताग्निषु||९||
🔊 Audio coming soon
viḍaṅgādicūrṇōpayōgē ghr̥tē mātrāśabdaḥ stōkaparyāyaḥ| tacca viḍaṅgādicūrṇaṁ vātakāsē saślēṣmaṇi hitaṁ śvāsādiṣu ca|| 9||
Adhikarana avalehacUrNAdikam (10) · Śloka 10
durālabhāṁ śr̥ṅgivēraṁ śaṭhī rāsnā sitōpalām| lihyātkarkaṭaśr̥ṅgañca kāsē tailēna vātajē| duḥsparśāṁ pippalīṁ mustaṁ bhārṅgī karkaṭakīṁ śaṭhīm| purāṇaguḍatailābhyāṁ cūrṇitānyavalēhayēt| tadvatsakr̥ṣṇāṁ śuṇṭhīṁ ca sabhārṅgī tadvadēva ca| pibētkr̥ṣṇāñca kōṣṇēna salilēna sasaindhavām| mastunā sasitāṁ śuṇṭhīṁ dadhnā vā kaṇarēṇukāḥ| pibēdbadaramajjñau vā madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam||10||
दुरालभां शृङ्गिवेरं शठी रास्ना सितोपलाम्| लिह्यात्कर्कटशृङ्गञ्च कासे तैलेन वातजे| दुःस्पर्शां पिप्पलीं मुस्तं भार्ङ्गी कर्कटकीं शठीम्| पुराणगुडतैलाभ्यां चूर्णितान्यवलेहयेत्| तद्वत्सकृष्णां शुण्ठीं च सभार्ङ्गी तद्वदेव च| पिबेत्कृष्णाञ्च कोष्णेन सलिलेन ससैन्धवाम्| मस्तुना ससितां शुण्ठीं दध्ना वा कणरेणुकाः| पिबेद्बदरमज्ज्ञौ वा मदिरादधिमस्तुभिः| अथवा पिप्पलीकल्कं ग़ृतभृष्टं ससैन्धवम्||१०||
🔊 Audio coming soon
durālabhādīn karkaṭaśr̥ṅgīsahitāṁstailēna lihyāditi kr̥ṣṇāśuṇṭhyōḥ purāṇaguḍatailābhyāṁ prayōgaḥ| tadvadēva bhārṅgīśuṇṭhyōḥ| saindhavapippalyōruṣṇōdakēna prayōgaḥ| sitāśuṇṭhyōrmastunā| dadhnā kaṇarēṇukāḥ pippalībījāni| tathā badaramajjñau rēṇukāḥ madirayā vā dadhnā va mastunā va| pippalīnāṁ kalkō jalapiṣṭaḥ saindhavayuktēnaj ghr̥tēna bhr̥ṣṭaḥ kriyatē|| 10||
Adhikarana dhUmapAnam (11) · Śloka 11
kāsī sapīnasō dhūmaṁ snaihikaṁ vidhinā pibēt| hidhmāśvāsōktadhūmāṁśca kṣīramāṁsarasāśanaḥ||11||
कासी सपीनसो धूमं स्नैहिकं विधिना पिबेत्| हिध्माश्वासोक्तधूमांश्च क्षीरमांसरसाशनः||११||
🔊 Audio coming soon
snaihikaṁ dhūmavidhāvuktam| hidhmāśvāsē yē dhūmā vakṣyantē tān sēvēta kṣīramāṁsarasāśanaḥ san|| 11||
Adhikarana saMskRutAH rasAH (12) · Śloka 12
grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagōdhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṁ yūṣairvā bhōjayēddhitān||12||
ग्राम्यानूपौदकैः शालियवगोधूमषष्टिकान्| रसैर्माषात्मगुप्तानां यूषैर्वा भोजयेद्धितान्||१२||
🔊 Audio coming soon
grāmyādimāṁsakr̥taiḥ rasairmāṣātmaguptākr̥tairvā yūṣaiḥ śāliyavādīn hitān pathyān bhōjayēt|| 12||
Adhikarana saMskRutAH peyAH (13) · Śloka 13
yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ| rāsnājājīpr̥thakparṇīpalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ| siddhāṁ snigdhāmlalavaṇāṁ pēyāmanilajē pibēt| kaṭīhr̥tpārśvakōṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśinīm| daśamūlarasē tadvat pañcakōlaguḍānvitām| pibētsamatilāṁ pēyāṁ kṣairēyīṁ vā sasaindhavām| mātsyakaukkuṭavārāhairmāṁsairvā sājyasaindhavām|13|
यवानीपिप्पलीबिल्वमध्यनागरचित्रकैः| रास्नाजाजीपृथक्पर्णीपलाशशठिपौष्करैः| सिद्धां स्निग्धाम्ललवणां पेयामनिलजे पिबेत्| कटीहृत्पार्श्वकोष्ठार्तिश्वासहिध्माप्रणाशिनीम्| दशमूलरसे तद्वत् पञ्चकोलगुडान्विताम्| पिबेत्समतिलां पेयां क्षैरेयीं वा ससैन्धवाम्| मात्स्यकौक्कुटवाराहैर्मांसैर्वा साज्यसैन्धवाम्|१३|
🔊 Audio coming soon
anilajē kāsē yavānyādibhiḥ siddhāṁ dāḍimādibhiramlāṁ ca pēyāṁ pibēt| daśamūlarasē pañcakōlaguḍasaṁyutāṁ tadvat kaṭīrugādināśinīmityarthaḥ| samaśālitilāṁ sasaindhavāmathavā kṣairēyīm| matsyādibhirmāṁsaiḥ| pēyā ghr̥tasaindhavayuktā|| 13||
Adhikarana pathyam (13) · Śloka 13
vāstukō vāyasīśākaṁ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ| kaṇṭakāryāḥ phalaṁ patraṁ vālaṁ śuṣkaṁ ca mulakam| snēhāstailādayō bhakṣyāḥ kṣīrēkṣurasagauḍikāḥ| dadhimastvāranālāmmaphalāmbumadirāḥ pibēt||13||
वास्तुको वायसीशाकं कासग़्नः सुनिषण्णकः| कण्टकार्याः फलं पत्रं वालं शुष्कं च मुलकम्| स्नेहास्तैलादयो भक्ष्याः क्षीरेक्षुरसगौडिकाः| दधिमस्त्वारनालाम्मफलाम्बुमदिराः पिबेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
vāstukādiśākaṁ kāsē pathyam| snēhāstailādayaḥ tailapūrvāḥ| bhakṣyā nānāvidhāḥ kṣīrādīnāṁ pibēdityanēna sambandhaḥ| guḍēna kr̥taṁ gauḍikam| subōdham|| 13||
Adhikarana pittajakAsacikitsA vamanam (14) · Śloka 14
pittakāsē tusakaphē trivr̥tāṁ madhurairyutām| yuñjyādvirēkāya yutāṁ ghanaślēṣmaṇi tiktakaiḥ||14||
पित्तकासे तुसकफे त्रिवृतां मधुरैर्युताम्| युञ्ज्याद्विरेकाय युतां घनश्लेष्मणि तिक्तकैः||१४||
🔊 Audio coming soon
tanukaphē pittakāsē madhurairauṣadhairyuktāṁ trivr̥tām| ghanē kaphē tu tiktakairyuktām|| 14||
Adhikarana saMsarjanam (15) · Śloka 15
hatadōṣō himaṁ snidhaṁ svādu saṁsarjanaṁ bhajēt| ghanē kaphē tu śiśiraṁ rūkṣaṁ tiktōpasaṁhitam||15||
हतदोषो हिमं स्निधं स्वादु संसर्जनं भजेत्| घने कफे तु शिशिरं रूक्षं तिक्तोपसंहितम्||१५||
🔊 Audio coming soon
tathā ca trivr̥tayā hatadōṣaḥ san śītādiguṇaṁ saṁsarjanaṁ pēyādikamaṁ bhajēt| ghanakaphē pittakāsē śītarūkṣādikaṁ tiktōpasaṁhitaṁ miśritam|| 15||
Adhikarana lehAH (16) · Śloka 16
pippalīmustayaṣṭyāhvadrākṣāmūrvāmahauṣadham| lājāmr̥tāphaladrākṣātvakkṣīrīpippalīsitāḥ| duḥsparśākarkaṭīśuṇṭhīśaṭhīdrākṣāsitābalāḥ| nidigdhakāmūlaphalaṁ vaṭabījaṁ rasāñjanam| kharjūraṁ pippalī vāṁśī śvadaṁṣṭrā cēti pañca tē| ghr̥takṣaudrayutā lēhāḥ ślōkārdhaiḥ pittakāsinām| payō'nupānāṁ śr̥ṅgīṁ vā lihyātsājyasitāmadhum||16||
पिप्पलीमुस्तयष्ट्याह्वद्राक्षामूर्वामहौषधम्| लाजामृताफलद्राक्षात्वक्क्षीरीपिप्पलीसिताः| दुःस्पर्शाकर्कटीशुण्ठीशठीद्राक्षासिताबलाः| निदिग्धकामूलफलं वटबीजं रसाञ्जनम्| खर्जूरं पिप्पली वांशी श्वदंष्ट्रा चेति पञ्च ते| घृतक्षौद्रयुता लेहाः श्लोकार्धैः पित्तकासिनाम्| पयोऽनुपानां शृङ्गीं वा लिह्यात्साज्यसितामधुम्||१६||
🔊 Audio coming soon
pippalīlājaduḥsparśānidigdhakākharjūrādibhiḥ pañcabhirardhaślōkaiḥ pañca ghr̥takṣaudrābhyāṁ yuktā lēhāḥ pittakāsināmuktāḥ| mahauṣadhaṁ śuṇṭhī| amr̥tāphalamāmalakaphalam| karkaṭī karkaṭaśr̥ṅgī vāṁśī tukākṣīrī| śr̥ṅgyā ājyasitā madhunō dōṣādyapēkṣayā mātrā|
Adhikarana apare lehAH (17) · Śloka 17
lēhaḥ paittē sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimōtpalaiḥ| sakaphē sābdamaricaḥ saghr̥taḥ sānilē hitaḥ| mr̥dvīkārdhaśataṁ triṁśat pippalīḥ śarkarāpalam| lēhayēnmadhunā gōrvā kṣīrapasya śakr̥drasam| tvagēlāvyōṣamr̥dvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| lājamustaśaṭhīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ| śarkarākṣaudrasarpibhirlēhō hr̥drōgakāsahā| pippalyāmalakadrākṣālājalākṣāsitōpalāḥ| sañcūrṇya paktvā payasā lihyātkṣaudrāṣṭabhāgikāḥ||17||
लेहः पैत्ते सिताधात्रीक्षौद्रद्राक्षाहिमोत्पलैः| सकफे साब्दमरिचः सघृतः सानिले हितः| मृद्वीकार्धशतं त्रिंशत् पिप्पलीः शर्करापलम्| लेहयेन्मधुना गोर्वा क्षीरपस्य शकृद्रसम्| त्वगेलाव्योषमृद्वीकापिप्पलीमूलपौष्करैः| लाजमुस्तशठीरास्नाधात्रीफलबिभीतकैः| शर्कराक्षौद्रसर्पिभिर्लेहो हृद्रोगकासहा| पिप्पल्यामलकद्राक्षालाजलाक्षासितोपलाः| सञ्चूर्ण्य पक्त्वा पयसा लिह्यात्क्षौद्राष्टभागिकाः||१७||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ pittakāsē sitādibhirlēhaḥ| sakaphē paittē mustamaricābhyāṁ yuktaḥ sitādibhirlēhaḥ| sānilē tu paittē abdamaricābhyāṁ vinā saghr̥taḥ sitādibhirhitaḥ| mr̥dvīkāphalāni pañcāśat phalānāṁ saṁkhyāśabdēna kēvalēna prayōgē uktamānaṁ na nēcchanti| pippalīphalāni triṁśat| śarkarāyāḥ palamityētanmākṣikēṇāvalēhayēt| athavā puṅgavasya kṣīravr̥ttēḥ sambandhi yaḥ śakr̥tō rasaḥ taṁ madhunā lēhayēt| tvagādīnāṁ śarkarāntānāṁ kṣaudrasarpibhyāṁ lēhō hr̥drōgakāsayōrhantā| pippalyādīnāṁ cūrṇaṁ kṣīrēṇa paktvā ālēhatvaprāptēstataścāṣṭabhāgaṁ kṣaudraṁ datvā lihyāt|| 17||
Adhikarana vidAryAdInAM pAnam (18) · Śloka 18
vidārīkṣumr̥ṇālānāṁ rasān kṣīraṁ sitōpalām| pibēt kṣaudrēṇa saṁyōjya pittakāsamapōhati||18||
विदारीक्षुमृणालानां रसान् क्षीरं सितोपलाम्| पिबेत् क्षौद्रेण संयोज्य पित्तकासमपोहति||१८||
🔊 Audio coming soon
vidāryādīnāṁ rasān kṣīraṁ sitōpalāṁ ca samabhāgāni dōṣādyapēkṣamātrēṇa kṣaudrēṇa saṁyōjya pibēt| tat pittakāsamapōhati|
Adhikarana pathyam (19) · Śloka 19
madhurairjāṅgalarasairyavaśyāmākakōdravāḥ| mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ||19||
मधुरैर्जाङ्गलरसैर्यवश्यामाककोद्रवाः| मुद्गादियूषैः शाकैश्च तिक्तकैर्मात्रया हिताः||१९||
🔊 Audio coming soon
tatra ca pittakāsē yavādayō jāṅgalānāṁ māṁsānaṁ rasairmadhurairamlarahitaiḥ sahamātrayā hitāstathā mudgādīnāṁ yūṣaiḥ śākaiśca paṭōlādibhistiktakaiḥ|| 19||
Adhikarana tanukaPayorvisheShaH (20) · Śloka 20
ghanaślēṣmaṇi lēhāśca tiktakā madhusaṁyutāḥ| śālayaḥ syustanukaphē ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ| śarkarāmbhō'nupānārthaṁ drākṣēkṣusvarasaḥ payaḥ||20||
घनश्लेष्मणि लेहाश्च तिक्तका मधुसंयुताः| शालयः स्युस्तनुकफे षष्टिकाश्च रसादिभिः| शर्कराम्भोऽनुपानार्थं द्राक्षेक्षुस्वरसः पयः||२०||
🔊 Audio coming soon
ghanaślēṣmaṇi pittakāsē tiktakairdravyairmadhusahitā lēhāśca hitāḥ| tanukaphē paittē śālayaḥ ṣaṣṭikāśca rasayūṣaśākādibhiḥ| subōdham|| 20||
Adhikarana siddharasayUShAdikam (21) · Śloka 21
kākōlībr̥hatīmēdādvayaiḥ savr̥ṣanāgaraiḥ| pittakāsē rasakṣīrapēyāyūṣān prakalpayēt||21||
काकोलीबृहतीमेदाद्वयैः सवृषनागरैः| पित्तकासे रसक्षीरपेयायूषान् प्रकल्पयेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
kākōlyādīnāṁ kvāthēna pittakāsinō māṁsarasādīn kalpayēt| kalpayēdityanēna cūrṇitairapi saṁyuktā rasādaya iṣyantē|| 21||
Adhikarana drAkShAkShIrAdikam (22) · Śloka 22
drākṣāṁ kaṇāṁ pañcamūlaṁ tr̥ṇākhyaṁ ca pacējjalē| tēna kṣīraṁ śr̥taṁ śītaṁ pibēt samadhuśarkaram| sādhitāṁ tēna pēyāṁ vā suśītāṁ madhunānvitām||22||
द्राक्षां कणां पञ्चमूलं तृणाख़्यं च पचेज्जले| तेन क्षीरं शृतं शीतं पिबेत् समधुशर्करम्| साधितां तेन पेयां वा सुशीतां मधुनान्विताम्||२२||
🔊 Audio coming soon
drākṣādikvāthēna samaṁ kṣīraṁ śr̥taṁ śītaṁ sanmadhuśarkarābhyāṁ saha pibēt| tēna vā drākṣādikvathitajalēna sādhitāṁ pēyāṁ kēvalēna madhunānvitāṁ pibēt|| 22||
Adhikarana saghRutaM siddhajalam (23) · Śloka 23
śaṭhī hnībērabr̥hatīśarkarāviśvabhēṣajam| piṣṭvā rasaṁ pibētpūtaṁ vastrēṇa ghr̥tamūrcchitam||23||
शठी ह्नीबेरबृहतीशर्कराविश्वभेषजम्| पिष्ट्वा रसं पिबेत्पूतं वस्त्रेण घृतमूर्च्छितम्||२३||
🔊 Audio coming soon
jalēna śaṭhyādikaṁ tadrasaṁ vastrapūtaṁ ghr̥tamiśritaṁ pibēt|
Adhikarana pa~jcasamaM sarpiH (24) · Śloka 24
mahiṣyajāvīgōkṣīradhātrīphalarasaiḥ samaiḥ| sarpiḥ siddhaṁ pibēt .......................||24||
महिष्यजावीगोक्षीरधात्रीफलरसैः समैः| सर्पिः सिद्धं पिबेत् .......................||२४||
🔊 Audio coming soon
mahiṣyādīnāṁ kṣīrāṇi dhātrīphalānāṁ ca rasa iti pañcasamāni tāvacca sarpirvipakvaṁ siddhaṁ pibēt pittakāsē|| 24||
Adhikarana madhuragaNasiddhaM sarpiH (25) · Śloka 25
.................................tadvanmadhurēṇa gaṇēna vā| kvāthīkr̥tēnēkṣurasē kṣīrayuktēna sādhitam| saśarkaraṁ pibētprātarlihyādvā mākṣikānvitam||25||
.................................तद्वन्मधुरेण गणेन वा| क्वाथीकृतेनेक्षुरसे क्षीरयुक्तेन साधितम्| सशर्करं पिबेत्प्रातर्लिह्याद्वा माक्षिकान्वितम्||२५||
🔊 Audio coming soon
tathā madhuragaṇasya kvāthēna snēhasamēna kṣīrēṇa ca snēhasamēna snēhāccaturguṇa ikṣurasē sarpiḥ sādhitaṁ śarkarayā saha prātaḥ pibēt| madhurō gaṇō rasabhēdīyōktō madhuraskandhaḥ| athavaitat sarpiḥ saśarkaramēva prātarmākṣikānvitaṁ lihyāt styānaṁ sat|
Adhikarana kShIrivrukShA~gkuraghRutam (26) · Śloka 26
kṣīrivr̥kṣāṅkurakvāthē pakvaṁ kṣīrasamaṁ ghr̥tam| pāyayēt pittakāsārtaṁ madhunā vā'valēhayēt||26||
क्षीरिवृक्षाङ्कुरक्वाथे पक्वं क्षीरसमं घृतम्| पाययेत् पित्तकासार्तं मधुना वाऽवलेहयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
kṣīrivr̥kṣāṅkurakvāthaḥ snēhāccaturguṇaḥ| sarvasarpīṣi styānāni lēhyayōgīni bhavanti|| 26||
Adhikarana medAdisarpiH (27) · Śloka 27
mēdāṁ vidārīṁ kākōlīṁ svayaṁguptāphalaṁ balām| śarkarāṁ jīvakaṁ mudgamāṣaparṇyau durālabhām| kalkīkr̥tya pacētsarpiḥ kṣīrēṇāṣṭaguṇēna tat| pānabhōjanalēhēśu prayuktaṁ pittakāsajit||27||
मेदां विदारीं काकोलीं स्वयंगुप्ताफलं बलाम्| शर्करां जीवकं मुद्गमाषपर्ण्यौ दुरालभाम्| कल्कीकृत्य पचेत्सर्पिः क्षीरेणाष्टगुणेन तत्| पानभोजनलेहेशु प्रयुक्तं पित्तकासजित्||२७||
🔊 Audio coming soon
mēdādīni snēhāccaturthāṁśēna| jalamauṣadhasya vīryagrahaṇāya snēhasamamaṣṭaguṇēna kṣīrēṇa sarpiḥ pacēt| tat pakvaṁ pānādiṣu prayuktaṁ pittakāsānut|| 27||
Adhikarana cUrNayogAH kaShAyayogAshca (28) · Śloka 28
lihyādvā cūrṇamētēṣāṁ kaśāyamathavā pibēt||28||
लिह्याद्वा चूर्णमेतेषां कशायमथवा पिबेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
ētēṣāṁ vānantarōktānāṁ ghr̥tadravyāṇāṁ cūrṇaṁ lihyānmadhunētyarthāllabhyatē| athavā yairēva dravyairghr̥tānyuktāni tēśāṁ kaṣāyaṁ pibēditi pittakāsaḥ|| 28||
Adhikarana kaPajakAsacikitsA virecanam (29) · Śloka 29
kaphakāsī pibēdādau surakāṣṭhātpradīpitāt| snēhaṁ parisrutaṁ vyōṣayavakṣārāvacūrṇitam| snigdhaṁ virēcayēdūrdhvamadhō mūrdhni ca yuktitaḥ| tīkṣṇairvirēkairbalinam..........................||29||
कफकासी पिबेदादौ सुरकाष्ठात्प्रदीपितात्| स्नेहं परिस्रुतं व्योषयवक्षारावचूर्णितम्| स्निग्धं विरेचयेदूर्ध्वमधो मूर्ध्नि च युक्तितः| तीक्ष्णैर्विरेकैर्बलिनम्..........................||२९||
🔊 Audio coming soon
kaphakāsītyādi subōdham| surakāṣṭhaṁ dēvadāru snigdhamityanēnaiva snēhēna tribhirbhāgairyuktyā vātarakṣadirūpayā| virēcayēt ūrdhvamiti vamanēna| adha iti virēcanē| mūrdhnīti nasyēna| tīkṣṇaiḥ punadravyai-stridhāpi balinamēva virēcayēt| abalantu mr̥dubhivirēkairityarthaḥ|| 29||
Adhikarana saMsargIkramaH (30) · Śloka 30
.............................saṁsargī cāsya yōjayēt| yavamudgakulatthānnairuṣṇarūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ| kāsamardakavārtākavyāghRīkṣārakaṇānvitaiḥ| dhānvabailarasaiḥ snēhaistilasarṣapanimbajaiḥ||30||
.............................संसर्गी चास्य योजयेत्| यवमुद्गकुलत्थान्नैरुष्णरूक्षैः कटूत्कटैः| कासमर्दकवार्ताकव्याघ्ऱीक्षारकणान्वितैः| धान्वबैलरसैः स्नेहैस्तिलसर्षपनिम्बजैः||३०||
🔊 Audio coming soon
asya ca viriktasya kāsinaḥ saṁsargī pēyādikramākhyāṁ yōjayēt| kēnētyāha-yavādyannaiḥ| kimbhūtairūṣṇai rūkṣaiśca tathā kaṭubhirmaricyādibhirutkaṭaiḥ kāsamardādibhirnānāvidhēna prakārēṇānvitaistathā dhanvairjāṅgalai rasairbalaiśca bilēśayaprabhāvaistilādijaiśca snēhaiḥ|| 30||
Adhikarana pAnIyam (31) · Śloka 31
daśamūlāmbu dharmāmbu madyaṁ madhvambu vā pibēt| mūlaiḥ pauṣkaraśamyākapaṭōlairanvitaṁ niśām| pibēdvāti saha kṣaudraṁ kālēṣvannasya vā triṣu||31||
दशमूलाम्बु धर्माम्बु मद्यं मध्वम्बु वा पिबेत्| मूलैः पौष्करशम्याकपटोलैरन्वितं निशाम्| पिबेद्वाति सह क्षौद्रं कालेष्वन्नस्य वा त्रिषु||३१||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣitaśca daśamūlāmbvādikaṁ pibēt| gharmāmbūṣṇōdakam| pauṣkarādimūlaiḥ sakalāṁ rātriṁ samanvitaṁ vāri śvōbhūtēṣu triṣu kālēṣvannasya pibēt| bhōjanasyārambhamadhyaparyavasānēṣvityarthaḥ| pūrvaprayōgāpēkṣayā vikalpaḥ|| 31||
Adhikarana kaphakAsaghnAH lehAH (32) · Śloka 32
pippalīpippalīmūlaṁ śr̥ṅgivēraṁ bibhītakam| dēvadārvabhayā mustaṁ pippalīviśvabhēṣajam| guḍūcī pippalībhārṅgīśr̥rṅīkarkaṭakasya ca| vyōṣadāruviḍaṅgāni triphalāśarkarāvalāḥ| nidigdhikāyā mūlatvaṅmaricaiḥ saha yōjitā| śikhikukkuṭapicchānāṁ maṣī kṣārō yavōdbhavaḥ| viśālāpippalīmūlaṁ trivr̥tā ca madhudravāḥ| kaphakāsaharā lēhāḥ saptaślōkārdhayōjitāḥ| madhunā maricaṁ lihyānmadhunaiva ca jōṅgakam| pr̥thagrasāmśca madhunā vyāghrīvārtākabhr̥ṅgajān| kāsaghnasyāśvaśakr̥taḥ surasasyāsitasya ca||32||
पिप्पलीपिप्पलीमूलं शृङ्गिवेरं बिभीतकम्| देवदार्वभया मुस्तं पिप्पलीविश्वभेषजम्| गुडूची पिप्पलीभार्ङ्गीशृर्ङीकर्कटकस्य च| व्योषदारुविडङ्गानि त्रिफलाशर्करावलाः| निदिग्धिकाया मूलत्वङ्मरिचैः सह योजिता| शिखिकुक्कुटपिच्छानां मषी क्षारो यवोद्भवः| विशालापिप्पलीमूलं त्रिवृता च मधुद्रवाः| कफकासहरा लेहाः सप्तश्लोकार्धयोजिताः| मधुना मरिचं लिह्यान्मधुनैव च जोङ्गकम्| पृथग्रसाम्श्च मधुना व्याघ्रीवार्ताकभृङ्गजान्| कासघ्नस्याश्वशकृतः सुरसस्यासितस्य च||३२||
🔊 Audio coming soon
pippalīdēvadāruguḍūcīvyōṣanidigdhikāśikhipicchaviśālādibhiḥ ślōkārdhaiḥ sapta makṣikadravā lēhāḥ kaphakāsaharā bhavanti| maricaiḥ phalaiḥ saha yōjitā nidigdhikāmūlatvak| subōdham| jōṅgakaṁ kr̥ṣṇāgaru| kāsaghnādīnāṁ ṣaṣṭhyantānāṁ pr̥thagrasō vijñēyaḥ kāsaghnaḥ kāsamardaḥ| asita iti surasaviśēṣaṇam|| 32||
Adhikarana vAtAnuge kaPe lehau (33) · Śloka 33
dēvadāruśaṭhīrāsnākarkaṭākhyādurālabhāḥ| pippalī nāgaraṁ mustaṁ pathyā dhātrī sitōpalāḥ| madhutailayutāvētau lēhau vātanugē kaphē||33||
देवदारुशठीरास्नाकर्कटाख़्यादुरालभाः| पिप्पली नागरं मुस्तं पथ्या धात्री सितोपलाः| मधुतैलयुतावेतौ लेहौ वातनुगे कफे||३३||
🔊 Audio coming soon
dēvadārvādibhiḥ pippalyādibhiśca dvau tailamākṣikayutau lēhau vātānugē kaphē kaphakāsē bhavataḥ|| 33||
Adhikarana viDa~ggAdicUrNalehaH (34) · Śloka 34
viḍaṅgaṁ saindhavaṁ hiṅgu kuṣṭhaṁ vyōṣaṁ manaḥśilām| kāsē śvāsē ca hidhmāyām lihyātkṣaudraghr̥tādyutam||34||
विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गु कुष्ठं व्योषं मनःशिलाम्| कासे श्वासे च हिध्मायाम् लिह्यात्क्षौद्रघृताद्युतम्||३४||
🔊 Audio coming soon
viḍaṅgādicūrṇaṁ kṣaudraghr̥tādyutaṁ kāsādikē lihyāt|| 34||
Adhikarana guDAdicUrNam (35) · Śloka 35
guḍakṣārōṣaṇakaṇādāḍimaṁ śvāsakāsajit| kramātpaladvayārdhākṣakarśārdhākṣapalōnmitam| dvē palē dāḍimādaṣṭau guḍadvyōṣāt palatrayam| rōcanaṁ dīpanaṁ svaryaṁ pīnasaśvāsakāsajit||35||
गुडक्षारोषणकणादाडिमं श्वासकासजित्| क्रमात्पलद्वयार्धाक्षकर्शार्धाक्षपलोन्मितम्| द्वे पले दाडिमादष्टौ गुडद्व्योषात् पलत्रयम्| रोचनं दीपनं स्वर्यं पीनसश्वासकासजित्||३५||
🔊 Audio coming soon
guḍādikaṁ kramāt paladvayādirūpōnmānamitaṁ śvāsakāsajit| guḍasya paladvayam| yavakṣārasyārdhakarṣaḥ| maricasya karṣaḥ| pippalīnāmardhakarṣaḥ| dāḍimasya palamiti kramārthaḥ subōdham|| 35||
Adhikarana pAThAdikaM mustAdika~jca cUrNam (36) · Śloka 36
pāṭhāśuṇṭhīśaṭhīmurvāgavākṣīpippalīghanam| piṣṭvā gharmāmbunā hiṅgusaindhavābhyāṁ yutaṁ pibēt| tadvānmustāśaṭhīśuṇṭhīnāgarātiviṣayā'bhayāḥ||36||
पाठाशुण्ठीशठीमुर्वागवाक्षीपिप्पलीघनम्| पिष्ट्वा घर्माम्बुना हिङ्गुसैन्धवाभ्यां युतं पिबेत्| तद्वान्मुस्ताशठीशुण्ठीनागरातिविषयाऽभयाः||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAcanAntarANi (37) · Śloka 37
pibējjvarōktaṁ pathyādi saśr̥ṅgīkañca pācanam| athavā dīpyakatrivr̥ddhiśālāghanapauṣkaram| sakaṇaṁ kvathitē mūtrē kaphakāsī jalē'pi vā||37||
पिबेज्ज्वरोक्तं पथ्यादि सशृङ्गीकञ्च पाचनम्| अथवा दीप्यकत्रिवृद्धिशालाघनपौष्करम्| सकणं क्वथिते मूत्रे कफकासी जलेऽपि वा||३७||
🔊 Audio coming soon
jvarōktaṁ pathyādi| rugvibandhānilaślēṣmayuktē dīpanapācanam| abhayā pippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam|| tat saśr̥ṅgīkaṁ pibēt| dīpyakādikaṁ pippalyantaṁ gōmūtrē kvathitaṁ kaphakāsī pibēt|| 37||
Adhikarana vaidehIkalkaH (38) · Śloka 38
tailabhr̥ṣṭañca vaidēhīkalkākṣaṁ sasitōpalām| pāyayētkaphakāsaghnaṁ kulatthasalilādyutam||38||
तैलभृष्टञ्च वैदेहीकल्काक्षं ससितोपलाम्| पाययेत्कफकासघ्नं कुलत्थसलिलाद्युतम्||३८||
🔊 Audio coming soon
vaidēhyāḥ pippalyāḥ kalkasyākṣaṁ karṣaṁ tailēna bharjitaṁ sat śarkarayā dōṣamātrayā yuktaṁ kulatthakvathitasalilēna pāyayēt| tadbhi kaphakāsaghnam|| 38||
Adhikarana sauvarcalAdicUrNam (39) · Śloka 39
sauvarcalābhayādhātrīpippalīkṣāranāgaram| cūrṇitaṁ sarpiṣā vātakaphakāsaharaṁ pibēt||39||
सौवर्चलाभयाधात्रीपिप्पलीक्षारनागरम्| चूर्णितं सर्पिषा वातकफकासहरं पिबेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
sauvarcalādikaṁ cūrṇitaṁ ghr̥tēnālōḍya vātaślēṣmakāsē pibēt||
Adhikarana dashamUlAdighRutam (40) · Śloka 40
daśamūlāḍhakē prasthaṁ ghr̥tasyākṣasamaiḥ pacēt| puṣkarāhvaśaṭhībilvasurasavyōṣahiṅgubhiḥ| pēyānupānaṁ tatsarvaṁ vātaślēṣmāmayāpaham||40||
दशमूलाढके प्रस्थं घृतस्याक्षसमैः पचेत्| पुष्कराह्वशठीबिल्वसुरसव्योषहिङ्गुभिः| पेयानुपानं तत्सर्वं वातश्लेष्मामयापहम्||४०||
🔊 Audio coming soon
dravapāṭhāsambhavācca daśamūlarasasyāḍhakō vijñēyaḥ| daśamūlāḍhakaḥ punarghr̥taprasthēnābhyaktatāmēva na prāpnōti| akṣasamaiḥ kārṣikaiḥ||
Adhikarana nirguNDIghRutam (1) · Śloka 1
nirguṇḍīpatraniryāsasādhitaṁ kāsajid ghr̥tam|1|
निर्गुण्डीपत्रनिर्याससाधितं कासजिद् घृतम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viDa~ggaghRutam (1) · Śloka 1
ghr̥taṁ rasē viḍaṅgānāṁ vyōṣagarbhaṁ ca sādhitam||1||
घृतं रसे विडङ्गानां व्योषगर्भं च साधितम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana punarnavAghRutam (41) · Śloka 41
punarnavaśivāṭikāsaralakāsamardāmr̥tā paṭōlabr̥hatīphaṇijjhakarasaiḥ payaḥsaṁyutaiḥ| ghr̥taṁ trikaṭunā ca siddhamupayujya sujāyatē na kāsaviṣamajvarakṣayagudāṅkurēbhyō bhayam||41||
पुनर्नवशिवाटिकासरलकासमर्दामृता पटोलबृहतीफणिज्झकरसैः पयःसंयुतैः| घृतं त्रिकटुना च सिद्धमुपयुज्य सुजायते न कासविषमज्वरक्षयगुदाङ्कुरेभ्यो भयम्||४१||
🔊 Audio coming soon
nirguṇḍīpatrāṇāṁ svarasaḥ snēhāccaturguṇaḥ snēhāccaturthāśaḥ| nirguṇḍī śōphālikā| tasyā ēva patraṁ subōdham|| 41||
Adhikarana kaNTakArighRutam (42) · Śloka 42
samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhakē| ghr̥taprasthaṁ balāvyōṣaviḍaṅgaśaṭhidāḍimaiḥ| sauvarcalayavakṣāramūlāmalakapauṣkaraiḥ| vr̥ścīvabr̥hatīpathyāyavānīcitrakardhibhiḥ| mr̥dvīkācavyavarṣābhūdurālambhāmlavētasaiḥ| śr̥ṅgītāmalakībhārṅgīrāsnāgōkṣurakaiḥ pacēt| kalkaistatsarvakāsēṣu śvāsahidhmāsu cēṣyatē||42||
समूलफलपत्रायाः कण्टकार्या रसाढके| घृतप्रस्थं बलाव्योषविडङ्गशठिदाडिमैः| सौवर्चलयवक्षारमूलामलकपौष्करैः| वृश्चीवबृहतीपथ्यायवानीचित्रकर्धिभिः| मृद्वीकाचव्यवर्षाभूदुरालम्भाम्लवेतसैः| शृङ्गीतामलकीभार्ङ्गीरास्नागोक्षुरकैः पचेत्| कल्कैस्तत्सर्वकासेषु श्वासहिध्मासु चेष्यते||४२||
🔊 Audio coming soon
kaṇṭakāryā rasō niṣpīḍitaḥ balādīni snēhāccaturthāṁśāni| mūlaṁ pippalīmūlam| āmalakaphalāni| pauṣkaraṁ puṣkaramūlam| carakavidaḥ paṭhanti-'sauvarcalayavakṣārapippalīmūlapauṣkarairi'ti| tē hyāmalakāni na paṭhanti|| 42||
Adhikarana dvitIyaM kaNTakArIghRutam (43) · Śloka 43
kaṇṭakāryasitulāṁ kṣuṇṇaṁ paktvā drōṇē'mbhasaḥ pacēt| tēnāḍhakēna kvāthasya ghr̥taprasthaṁ picūnmitaiḥ| rāsnāduḥsparśaṣaḍgranthāpippalīdvayacitrakaiḥ| sauvarcalayavakṣārakr̥ṣṇāmūlaiśca tajjayēt| kāsaśvāsakaphaṣṭhīvahidhmārōcakapīnasān||43||
कण्टकार्यसितुलां क्षुण्णं पक्त्वा द्रोणेऽम्भसः पचेत्| तेनाढकेन क्वाथस्य घृतप्रस्थं पिचून्मितैः| रास्नादुःस्पर्शषड्ग्रन्थापिप्पलीद्वयचित्रकैः| सौवर्चलयवक्षारकृष्णामूलैश्च तज्जयेत्| कासश्वासकफष्ठीवहिध्मारोचकपीनसान्||४३||
🔊 Audio coming soon
kaṇṭakāryāḥ palaśatam| jaladrōṇaṁ sadvādaśapalāni pañcaśatani| kvathitaśēṣa āḍhakamaṣṭāviṁśatyadhikaṁ palaśatam| rāsnādīni karṣōnmitāni| ṣaḍgranthā śataparvikā| kaphaṣṭhīvaḥ ślēṣmōdgiraṇam|| 43||
Adhikarana kaNTakArIlehaH (44) · Śloka 44
pacēdvyāghrītulāṁ kṣuṇṇāṁ vahē'pāmāḍhakasthitē| kṣipētpūtē tu sañcūrṇya vyōvarāsnāmr̥tāgnikān| śr̥ṅgībhārṅgīghanagranthidhanvayāsān palārdhakān| sarpiṣaḥ ṣōḍaśapalaṁ catvāriṁśatpalāni ca| matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaśca tadadhiśrayēt| darvīṁlēpini śītē ca pr̥thagdvikuḍavaṁ kṣipēt| pippalīnāṁ tavakṣīryā mākṣikasyānavasya ca| lēhō'yaṁ gulmahr̥drōgadurnāmaśvāsakāsajit||44||
पचेद्व्याघ्रीतुलां क्षुण्णां वहेऽपामाढकस्थिते| क्षिपेत्पूते तु सञ्चूर्ण्य व्योवरास्नामृताग्निकान्| शृङ्गीभार्ङ्गीघनग्रन्थिधन्वयासान् पलार्धकान्| सर्पिषः षोडशपलं चत्वारिंशत्पलानि च| मत्स्यण्डिकायाः शुद्धायाः पुनश्च तदधिश्रयेत्| दर्वींलेपिनि शीते च पृथग्द्विकुडवं क्षिपेत्| पिप्पलीनां तवक्षीर्या माक्षिकस्यानवस्य च| लेहोऽयं गुल्महृद्रोगदुर्नामश्वासकासजित्||४४||
🔊 Audio coming soon
vyāghryāḥ palaśatam| apāṁ jalasya vahaḥ palasahasradvayamaṣṭacatvāriṁśadadhikam| pūtaṁ srutam| granthiḥ pippalīmūlam| matsyaṇḍikā khaṇḍādūnā śarkarā| śuddhā nirmalā| adhiśrayaṇaṁ pākāya culyāmārōhaṇam| pippalīnāṁ dvikuḍavamaṣṭau palāni| tadvattukākṣīryāḥ mākṣikasya dvikuḍavaṁ ṣōḍaśapalāni| anavaśabdēna tadvatsarakr̥taṁ pratiṣidhyatē|| 44||
Adhikarana triPalAdilehaH (45) · Śloka 45
triphalāpippalīpāṭhāśārivābr̥hatīdvayam| maricaṁ padmakaṁ mustamuśīraṁ cākṣasammitam| paktvā jalāḍhakē pādaśēṣē kṣīrapalāṣṭakam| datvā guḍasya ca palaṁ pacēdādarvilēpanāt| lēhaḥ kaphōlbaṇaṁ kāsaṁ sarvamēva niyacchati| sādhitaṁ kṣīramēbhirvā tilakṣaudrayutaṁ pibēt||45||
त्रिफलापिप्पलीपाठाशारिवाबृहतीद्वयम्| मरिचं पद्मकं मुस्तमुशीरं चाक्षसम्मितम्| पक्त्वा जलाढके पादशेषे क्षीरपलाष्टकम्| दत्वा गुडस्य च पलं पचेदादर्विलेपनात्| लेहः कफोल्बणं कासं सर्वमेव नियच्छति| साधितं क्षीरमेभिर्वा तिलक्षौद्रयुतं पिबेत्||४५||
🔊 Audio coming soon
triphalādikē triphalādayaḥ karṣapramāṇāḥ| subōdham|| 45||
Adhikarana dhUmapAnam (46) · Śloka 46
śamanaṁ ca pibēddhūmaṁ śōdhanaṁ bahalē kaphē||46||
शमनं च पिबेद्धूमं शोधनं बहले कफे||४६||
🔊 Audio coming soon
sarvasmin kaphakāsē śamanaṁ dhūmaṁ pibēt| śamanaḥ prāyōgikō madhya iti paryāyāḥ| yadā tu kaphakāsē vahalō ghanaḥ kaphō bhavati tadā śōdhanaṁ dhūmaṁ pibēt| śōdhanō virēcanastīkṣṇa iti paryāyāḥ| ētau dhūmavidhau pradarśitau|| 46||
Adhikarana manaHshilAdidhUmaH (47) · Śloka 47
manaḥśilālamadhukamāṁsīmustē'ṅgudītvacaḥ| dhūmaṁ kāsaghnavidhinā pītvā kṣīraṁ pibēdanu| niṣṭhyūtāntē guḍayutaṁ kōṣṇaṁ dhūmō nihanti saḥ| vātaślēṣmōttaran kāsanacirēṇa cirantanān||47||
मनःशिलालमधुकमांसीमुस्तेऽङ्गुदीत्वचः| धूमं कासघ्नविधिना पीत्वा क्षीरं पिबेदनु| निष्ठ्यूतान्ते गुडयुतं कोष्णं धूमो निहन्ति सः| वातश्लेष्मोत्तरन् कासनचिरेण चिरन्तनान्||४७||
🔊 Audio coming soon
manaḥśilādīnāṁ dhūmaṁ kāsaghnadhūmavidhānēna pītvā kṣīraṁ pibēt| kāsaghnadhūmavidhānaṁ tu 'cūrṇaṁ gulikāṁ vā nirdhūmadīpasthirāṅgārapūrṇē susaṁsthitē śarāvē prakṣipyānyēva nētraṁ, mūrdhni pravr̥ttachidrēṇa śarāvēṇa pidhāya nidhāya ca tat sō'tīsamukhēnaiva dhūmaṁ pibēt' uraḥprāptaṁ ca mukhēnaivōdvamēt| praśāntē ca dhūmē punaḥ punaḥ kṣipēt| pibēccādōṣaśuddhērlāghavādvēti| ētacca dhūmavidhau vyākhyātam| tatra ca kṣīraṁ dhūmāt niṣṭhyūtasya ślēṣmaṇō'ntē guḍayutamīṣduṣṇaṁ ca pibēt|
Adhikarana prapauNDarIkAdidhUmaH (48) · Śloka 48
prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ śārṅgāṣṭhālaṁ manaḥśilām| maricaṁ pippalīṁ drākṣāmēlāṁ surasamañjarīm| kr̥tva varti pibēddhūmaṁ kṣaumacailānuvartinīm| ghr̥tāktāmanu ca pibēttadvadguḍāmbu vā||48||
प्रपौण्डरीकं मधुकं शार्ङ्गाष्ठालं मनःशिलाम्| मरिचं पिप्पलीं द्राक्षामेलां सुरसमञ्जरीम्| कृत्व वर्ति पिबेद्धूमं क्षौमचैलानुवर्तिनीम्| घृताक्तामनु च पिबेत्तद्वद्गुडाम्बु वा||४८||
🔊 Audio coming soon
prapaunḍarīkādibhiḥ ślakṣṇapiṣṭaiḥ kṣaumacailēna saha varti kr̥tvā tāñca ghr̥tāktāṁ kr̥tvā tata ēva dhūmaṁ pibēt| anu ca kṣīram| tadvaditi niṣṭhyūtāntē guḍayutaṁ kōṣṇañca| athavā guḍāmbvanu pibēt; na tu tathāvidhaṁ kṣīram|| 48||
Adhikarana nepAlyAdidhUmaH (49) · Śloka 49
nēpālītalamaricalākṣāñjanakuṭannaṭaiḥ| uśīrarōhiṣaphaladrāmikīvaṁśalēkhanaiḥ| pūrvakalpēna dhūmō'yaṁ sānupānō vidhīyatē| kārpāsāsthyaśvagandhā ca dhūmaḥ kāsavināśanaḥ| kōśātakīphalānmadhyaiḥ pibēdvā samanaḥśilaiḥ||49||
नेपालीतलमरिचलाक्षाञ्जनकुटन्नटैः| उशीररोहिषफलद्रामिकीवंशलेखनैः| पूर्वकल्पेन धूमोऽयं सानुपानो विधीयते| कार्पासास्थ्यश्वगन्धा च धूमः कासविनाशनः| कोशातकीफलान्मध्यैः पिबेद्वा समनःशिलैः||४९||
🔊 Audio coming soon
nēpālyādibhiḥ pūrvavaddhūmaḥ| nēpālī manaḥśilā| kuṭannaṭaṁ plavaṁ dhānyaṁ vitunnaṁ paripēlavam| rōhiṣaṁ bhūtikam| phalaṁ madanaphalam| drāmikī sūkṣmailā| vaṁśalēkhanaṁ vaṁśaśilā tanuśakalaṁ vadanti| subōdham| kōśātakaphalamajjā manaḥśilā ca dhūmam|
Adhikarana kAse~anubandhAnusAraM cikitsA (50-4) · Śloka 4
tamakaḥ kaphakāsē tu syāccētpittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṁ tatra yathāvasthaṁ prayōjayēt| kaphānubandhē pavanē kuryātkaphaharāṁ kiryām| pittānubandhayōrvātakaphayōḥ pittanāśinīm| vātaślēṣmātmakē śuṣkē snigdhamārdrē virukṣaṇam| kāsē karma sapittē tu kaphajē tiktasaṁyutam||50|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē kāsacikitsitannāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
तमकः कफकासे तु स्याच्चेत्पित्तानुबन्धजः| पित्तकासक्रियां तत्र यथावस्थं प्रयोजयेत्| कफानुबन्धे पवने कुर्यात्कफहरां किर्याम्| पित्तानुबन्धयोर्वातकफयोः पित्तनाशिनीम्| वातश्लेष्मात्मके शुष्के स्निग्धमार्द्रे विरुक्षणम्| कासे कर्म सपित्ते तु कफजे तिक्तसंयुतम्||५०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने कासचिकित्सितन्नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
yatra tu kaphakāsē pittānubandhāt tamakākhyaḥ śvāsaḥ syāttatra kaphakāsē pittakāsakriyāṁ yathāvasthaṁ kuryāt| vātakāsē tu kaphānubandhē kaphakāsaharāṁ kriyāṁ kuryāt| vātakaphayōrmiśritayōrapi pittānubandhē pittakāsakriyāṁ kuryāt| subōdham| tiktasaṁyutaśabdēna karma sambadhyatē|| 50|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgraha- vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē caturthō'dhyāyaḥ