5. kṣatakṣayajakāsacikitsitam

Adhikarana atha kShatakShayakAsacikitsitaM nAma pa~jcamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ ક્ષતક્ષયકાસચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્ષતક્ષયકાસયોર્યત્નેન પ્રાધાન્યાત્ પૃથગેવાધ્યાયારમ્ભઃ||૧||

Adhikarana tAtkAlikI cikitsA (2) · Śloka 2

ઉરસ્યન્તઃક્ષતે સદ્યો લાક્ષાં ક્ષૌદ્રયુતાન્ પિબેત્| ક્ષીરેણ શાલીન્ જીર્ણોઽદ્યાત્ ક્ષીરેણૈવ સશર્કરાન્| પાર્શ્વબસ્તિસરુક્ચાલ્પપિત્તાગ્નિસ્તાં સુરાયુતામ્| ભિન્નવિટ્તુ સમુસ્તાતિવિષાપાઠાં સવત્સકામ્||૨||

અન્તઃક્ષતશબ્દેન નિદાનોક્તં સ્મારયતિ| તસ્મિન્ લાક્ષાક્ષૌદ્રક્ષીરે જીર્ણે સશર્કરાઞ્છાલીનં ક્ષીરેણ વાદ્યાત્ તામિતિ લાક્ષામ્| સમુસ્તાદિકાં લાક્ષામેવ સવત્સકામ્||૨||

Adhikarana lAkShAdiyogaH dIpte~agnau (3) · Śloka 3

લાક્ષા સર્પિર્મધૂચ્છિષ્ટં જીવનીયગણં સિતા| ત્વક્ક્ષીરી સમિતં ક્ષીરે પક્ત્વા દીપ્તાનલઃ પિબેત્||૩||

લાક્ષાદીનિ સમાનિ જીવનીયગણસ્ય સંયુક્તસ્યાન્યતમસમત્વમ્| મધૂચ્છિષ્ટં સિક્થકમ્| સમિત્ ગોધૂમચૂર્ણં સ્યાત્| તત્ સર્વં બહુના ક્ષીરેણ પાનયોગ્યં પક્ત્વા દીપ્તાગ્નિઃ ઉરઃક્ષતી પિબેત્||૩||

Adhikarana ikShvAlikAdikShIram (4) · Śloka 4

ઇક્ષ્વાલિકાબિસગ્રન્થિપદ્મકેસરચન્દનૈઃ| શૃતં પયો મધુયુતં સન્ધાનાર્થં પિબેત્ ક્ષતી||૪||

ક્ષતેઽન્તરુરસિ પુરુષઃ સન્ધાનાર્થમિક્ષ્વાલિકાદિભિઃ ક્ષીરં મધુયુક્તં પિબેત્||૪||

Adhikarana sajvaradAhe yavacUrNayogaH (5) · Śloka 5

યવાનાં ચૂર્ણમામાનાં ક્ષીરસિદ્ધં ઘૃતાન્વિતમ્| જ્વરદાહે સિતાક્ષૌદ્રસક્તૂન્ વા પયસા પિબેત્||૫||

યવચૂર્ણં ક્ષીરેણ તથા સાધ્યતે યથા પેયાપ્રાયો ભવતિ| આમાનામિત્યનગ્નિસ્પૃષ્ટાનાં યવાનામ્| તચ્ચૂર્ણં સજ્વરદાહે ક્ષતે| અથવા સિતાદીન્ પયસા પિબેત્||૫||

Adhikarana kShatakAse prayogAH (6) · Śloka 6

કાસવાંસ્તુ પિબેત્સર્પિર્મધુરૌષધસાધિતમ્| ગુડોદકં વા ક્વથિતં સક્ષૌદ્રમરિચં હિમમ્| ચૂર્ણમામલકાનાં વા ક્ષીરે પક્વં ઘૃતાન્વિતમ્| રસાયનવિધાનેન પિપ્પલીર્વા પ્રયોજયેત્||૬||

કાસાવાનિતિ પ્રકરણાત્ ક્ષતકાસવાન્| મધુરૌષધાનિ રસભેદીયોક્તો મધુરસ્કન્ધઃ| સુબોધમ્| આમલકચૂર્ણસ્યૈવ પ્રયોગઃ| પિપ્પલીનાં રસાયનવિધિસ્તત્રૈવ વક્ષ્યતે||૬||

Adhikarana saparvAsthiSUle kAse yogaH (7) · Śloka 7

કાસી પર્વાસ્થિશૂલી ચ લિહ્યાત્સઘૃતમાક્ષિકાઃ| મધૂકમધુકદ્રાક્ષા ત્વક્ક્ષીરીપિપ્પલીબલાઃ||૭||

પર્વાસ્થિશૂલસંયુક્તઃ કાસી મધૂકાદિકં સઘૃતમાક્ષિકં લિહ્યાત્||૭||

Adhikarana trijAtakAdigulikA (8) · Śloka 8

ત્રિજાતમર્ધકર્ષાશં પિપ્પલ્યર્ધપલં સિતા| દ્રાક્ષા મધૂકં ખર્જૂરં પલાંશં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| મધુના ગુલિકા ઘ્નન્તિ તા વૃષ્યાઃ પિત્તશોણિતમ્| કાસશ્વાસારુચિચ્છર્દિમૂર્છાહિધ્મામદભ્રમાન્| ક્ષતક્ષયસ્વરભ્રંશપ્લીહશોષાઢ્યમારુતાન્| રક્તનિષ્ઠીવહૃત્પાર્શ્વરુક્પિપાસાજ્વરાનપિ||૮||

ત્રિજાતકાદ્યા ગુલિકા સુબોધિની| ઇયઞ્ચૈલાદ્યેતિ પ્રસિદ્ધા| આઢ્યમારુતો વાતવ્યાધાવુક્તઃ||૮||

Adhikarana ativRuddhe rakte raktaShThIvane ca (9) · Śloka 10

રક્તેઽતિવૃદ્ધે ચ્છાગં વા જાઙ્ગલં વા પિબેદસૃક્| વર્ષાભૂશર્કરારક્તશાલિતણ્ડુલજં રજઃ| રક્તષ્ઠીવી પિબેત્સિદ્ધં દ્રાક્ષારસપયોઘૃતૈઃ| મધૂકમધુકક્ષીરસિદ્ધં વા તણ્ડુલીયકમ્||૯|| `|૧૦|

રક્તેઽતિવૃદ્ધે બહિઃ પ્રવર્તમાને| જાઙ્ગલજીવપ્રભાવત્વાજ્જાઙ્ગલમ્| વર્ષાભ્વાદીનાં ચૂર્ણં દ્રાક્ષારસાદિભિઃ સિદ્ધં રક્તષ્ઠીવી પિબેત્| સિદ્ધમગ્નિસંયોગેન| સુબોધમ્||૯||

Adhikarana mArgaBedAnusAramupAyaH kAryaH (10) · Śloka 10

યથાસ્વં માર્ગવિસૃતે રક્તે કુર્યાચ્ચ ભેષજમ્||૧૦||

અસ્મિંશ્ચોરઃક્ષતે કદાચિદતિપ્રવૃદ્ધં રક્તમધો નાસિકયા વાપિ પ્રવર્તતે| તત્ર રક્તે યથાસ્વં રક્તપિત્તવદપિ ભેષજં કુર્યાત્||૧૦||

Adhikarana pippalyAdilehaH (11) · Śloka 11

પિપ્પલીમધુકં પિષ્ટં કાર્ષિકં સસિતોપલમ્| પ્રાસ્થિકં ગવ્યમાજં ચ ક્ષીરમિક્ષુરસં તથા| યવગોધૂમમૃદ્વીકાચૂર્ણમામલકાદ્રસઃ| તૈલં ચ પ્રસૃતાંશાનિ તત્સર્વં મૃદુનાગ્નિના| પચેલ્લેહો ઘૃતક્ષૌદ્રયુતઃ સ ક્ષતકાસનુત્| શ્વાસહૃદ્રોગકાસઘ્નો હિતો વૃદ્ધાલ્પરેતસામ્||૧૧||

પિપ્પલ્યાદિસિતોપલાન્તં કાર્ષિકમ્| યવાદિચૂર્ણં પ્રત્યેકં પ્રસૃતાંશં દ્વિપલમિત્યર્થઃ| આમલકફલસ્ય પ્રસૃતો દ્વે પલે યદ્યપિ `શુષ્કમેયેષ્વિદં માનં દ્વિગુણં તત્ દ્રવાર્દ્રયોઃ' ઇત્યુક્તં સામાન્યેનૈવ| તથા ચાચાર્યેણૈવ યુક્ત્યા સમ્પન્ને હૃદયે કથિતમ્| કુડ્વાદિ તથા દ્રવમિતિ| અત્ર તેન પ્રસૃતો ન સંગૃહીતઃ| તૈલેઽપ્યેવમેવ વિજ્ઞેયમ્| ઘૃતં ક્ષૌદ્રઞ્ચ સંસ્કારાપાદનયોગ્યં દોષાદ્યપેક્ષમાત્રં વા||૧૧||

Adhikarana mUDhavAte kShatakAse (12) · Śloka 12

મૂઢવાતસ્ત્વજામેદઃ સુરાભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્| ક્ષામઃ ક્ષીણઃ ક્ષતોરક્તો મન્દનિદ્રોઽગ્નિદીપ્તમાન્| શૃતક્ષીરસરેણાદ્યાત્ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૧૨||

યસ્ય તુ ક્ષતકાસિનો મૂઢો નાનુલોમમાર્ગપ્રવૃત્તઃ પ્રબલોવાતઃ સોઽજસ્ય મેદોઽદ્યાત્| કિમ્ભૂતં સુરાભૃષ્ટં સસૈન્ધવઞ્ચ| સુરા ભૃષ્ટા યેનેતિ વક્તવ્યે બહુત્વાન્મેદસઃ પ્રાધાન્યજ્ઞાપનાર્થં વિપરીતપ્રયોગઃ| યસ્તુ ક્ષામત્વાદિયુક્તઃ સ તદેવાજામેદઃ શૃતક્ષીરજાતેન સરેણ સહ ઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમદ્યાત્||૧૨||

Adhikarana kShINakRuSAdau SarkarAdiprayogaH (13) · Śloka 13

શર્કરાયવગોધૂમં જીવકર્ષભકૌ મધુ| શૃતક્ષીરાનુપાનં વા લિહ્યાત્ક્ષીણઃ ક્ષતી કૃશઃ| ક્રવ્યાત્પિશિતનિર્યૂહં ઘૃતભૃષ્ટં પિબેચ્ચ સઃ| પિપ્પલી ક્ષૌદ્રસંયુક્તં માંસશોણિતવર્ધનમ્||૧૩||

યઃ પુનઃ ક્ષીણત્વાદિયુક્તઃ કાસીસઃ શર્કરાદિકં શૃતક્ષીરાનુપાનમદ્યાત્| સ ચ ક્ષીરજ્વરાદિયુક્તઃ ક્રવ્યાદાં પિશિતાશિનાં માંસસ્ય નિર્યૂહં રસં ઘૃતભૃષ્ટં પિપ્પલીક્ષૌદ્રાભ્યાં યુક્તં માંસશોણિતવર્ધનાર્થં પિબેત્||૧૩||

Adhikarana nyagrodhAdisarpiShaH prayogaH (14) · Śloka 14

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષસાલપ્રિયઙ્ગુભિઃ| તાલમસ્તકજમ્બૂત્વક્પ્રિયાલૈશ્ચ સપદ્મકૈઃ| સાશ્વકર્ણૈઃ શૃતાત્ક્ષીરાદદ્યાજ્જાતેન સર્પિષા| શાલ્યોદનક્ષતોરસ્કઃ ક્ષીણશુક્રબલેન્દ્રિયઃ||૧૪||

ન્યગ્રોધાદિભિઃ શૃતાન્ ક્ષીરાજ્જાતેન સર્પિષા સહ શાલીનામોદનં ક્ષતોરસ્કત્વાદિયુક્તોઽદ્યાત્| તાલમસ્તકં તાલપ્રાન્તમ્| શેષાણિ સર્વાણિ પ્રસિદ્ધાનિ||૧૪||

Adhikarana gAtraBede~aBya~ggaH (15) · Śloka 15

વાતપિત્તર્દિતેઽભ્યઙ્ગો ગાત્રભેદે ઘૃતૈર્મતઃ| તૈલૈશ્ચાનિલરોધ્રૈઃ..........................||૧૫||

વાતપિત્તાભ્યામર્દિતે પુરુષે યો ગાત્રભેદસ્તસ્મિન્ ઘૃતૈસ્તૈલૈશ્ચ વાતવ્યાધિહરદ્રવ્યસિદ્ધૈરભ્યઙ્ગો મતઃ||૧૫||

Adhikarana vAtavyAdhAvupAyAH (16) · Śloka 16

...............................પીડિતે માતરિશ્વના| હૃત્પાર્શ્વાર્તિષુ પાનં સ્યાજ્જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ| કુર્યાદ્વા વાતરોગઘ્નં પિત્તરક્તાવિરોધિ યત્||૧૬||

માતરિશ્વના વાતેન પીડિતે પુરુષે યા હૃદાદ્યાર્તયસ્તાસુ જીવનીયદ્રવ્યસિદ્ધસ્ય સર્પિષઃ પાનં સ્યાત્| અથવા યત્પિત્તરક્તાવિરોધિ વાતવ્યાધિહરં કર્મ તત્ કુર્યાત્|| ૧૬||

Adhikarana yaShTyAhvAdighRutam (17) · Śloka 17

યષ્ટ્યાહ્વાનાગબલયોઃ ક્વાથે ક્ષીરસમં ઘૃતમ્| પયસ્યાપિપ્પલીવાંશીકલ્કસિદ્ધં ક્ષતે હિતમ્||૧૭||

ઘૃતાન્મધુયષ્ટીનાગબલયોઃ ક્વાથશ્ચતુર્ગુણઃ| પયસ્યાદીનાં કલ્કઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશઃ| પયસ્યા ક્ષીરિણી| વાંશી તુકાક્ષીરી| એતદ્ ઘૃતં ક્ષતકાસે હિતમ્||૧૭||

Adhikarana kolAdighRutam (18) · Śloka 18

શૃતં વાષ્ટગુણે ક્ષીરે કોલલાક્ષારસાન્વિતમ્| કલ્કૈઃકટ્વઙ્ગદાર્વીત્વગ્વત્સકત્વગ્દલૈર્ઘૃતમ્||૧૮||

ક્ષીરં ઘૃતાદષ્ટગુણમ્| બદરાણાં લાક્ષાયાશ્ચ રસો નિર્યૂહઃ પૃથક્ ઘૄતસમઃ| કટ્વઙ્ગદીનાં ચતુર્ણાં કલ્કં સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન| એતદપિ ઘૃતમુરઃક્ષતે કાસે ચ હિતમ્||૧૮||

Adhikarana amRutaprAshaghRutam (19) · Śloka 19

જીવનીયો ગણઃ શુણ્ઠી વરી વીરાપુનર્નવૌ| બલાભાર્ઙ્ગીસ્વગુપ્તાર્ધિશઠીતામલકીકણાઃ| શૃઙ્ગાટકં પયસ્યા ચ પઞ્ચમૂલં ચ યલ્લઘુ| દ્રાક્ષાક્ષોડાદિ ચ ફલં મધુરસ્નિગ્ધબૃંહણમ્| તૈર્પચેત્સર્પિષઃ પ્રસ્થં કર્ષાંશઃ શ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ| ક્ષીરધાત્રીવિદારીક્ષુચ્છાગમાંસરસાન્વિતમ્| પ્રસ્થાર્ધં મધુનઃ શીતે શર્કરાર્ધતુલારજઃ| પલાર્ધિકં ચ મરિચત્વગેલાપત્રકેસરમ્| વિનીય ચૂર્ણિતં તસ્માલ્લિહ્યાન્માત્રાં યથાનલમ્| અમૃતપ્રાશમિત્યેતન્નરાણામમૃતં ઘૃતમ્| સુધામૃતરસં પ્રાશ્યં ક્ષીરમાંસરસાશિના| નષ્ટશુક્રક્ષતક્ષીણદુર્બલવ્યાધિકર્શિતાન્| સ્ત્રીપ્રસક્તાન્ કૃશાન્ વર્ણસ્વરહીનાંશ્ચ બૃંહયેત્| કાસહિધ્માજ્વરશ્વાસદાહતૃષ્ણાસ્રપિત્તનુત્| પુત્રદં છર્દિમૂર્ચ્છાહૃદ્યોનિમૂત્રામયાપહમ્||૧૯||

એવં જીવનીયાદિભિઃ કર્ષાંશૈઃ ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| જીવનીયગણાદિપઞ્ચમૂલાન્તસ્ય દ્રવ્યાણિ પૃથક્કર્ષાંશાનિ| દ્રાક્ષાદીનાં લાભતઃ કર્ષાંશાનાં પ્રયોગઃ| ક્ષીરધાત્રીરસાદીનાં પૃથક્પૃથગ્ઘૃતસમત્વં વિજ્ઞેયમ્| તસ્મિન્ ઘૃતે શીતે મધુનઃ પ્રસ્થાર્ધં ષોડશપલાનિ| શર્કરાચૂર્ણસ્ય ચ પઞ્ચાશત્ પલાનિ| મરીચાદિકં દ્વિકાર્ષિકં ચૂર્ણિતં વિનીય પ્રક્ષિપ્યયથાનલમિત્યગ્નિબલાપેક્ષિણી પ્રયોગે માત્રા| એતચ્ચ ઘૃતં નામ્ના અમૃતપ્રાશમિતિ| સુધામૃતરસમિતિ ચેષ્યતે| એતદ્ધિ નરાણામમૃતમ્| એતચ્ચ નરેણ પ્રાશ્યં યઃ ક્ષીરેણ માંસરસેન વાન્નં સમશ્નાતિ| એતદ્ધિ નષ્ટશુક્રાદીનાં બૃંહણં કાસઘ્નત્વાદિગુણયુક્તં ચ||૧૯||

Adhikarana shvadaMShTrAghRutam (20) · Śloka 20

શ્વદંષ્ટ્રોશીરમઞ્જિષ્ઠાબલાકાશ્મર્યકત્તૃણમ્| દર્ભમૂલં પૃથક્પર્ણી પલાશર્ષભકૌ સ્થિરામ્| પાલિકાનિ પચેત્તાષાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે| કલ્કૈ સ્વગુપ્તાજીવન્તીમેદર્ષભકજીવકૈઃ| શતાવર્યૃદ્ધિમૃદ્વીકાશર્કરાશ્રાવણી બિસૈઃ| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતપિત્તહૃદ્રોગશૂલનુત્| મૂત્રકૃચ્છ્રાપ્રમેહાર્શઃ કાસશોષક્ષયાપહઃ| ધનુઃસ્ત્રીમદ્યભારાધ્વસ્વિન્નાનાં બલમાંસદઃ||૨૦||

શ્વદંષ્ટ્રાદીનાં ક્વાથસ્ય ચતુશ્ચત્વારિંશત્ પલાનિ| ક્ષીરં ક્વાથાચ્ચતુર્ગુણમ્| સ્વગુપ્તાદીનાં કલ્કઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશઃ| શ્વદંષ્ટ્રો ગોક્ષુરકઃ| કત્તૃણં ભૂતિકમ્| પૃથક્પર્ણી પૃશ્નિપર્ણી| સ્થિરા સાલપર્ણી||૨૦||

Adhikarana madhukAdighRutam (21) · Śloka 21

મધુકાષ્ટપલદ્રાક્ષાપ્રસ્થક્વાથે પચેત્ ઘૃતમ્| પિપ્પલ્યષ્ટપલે કલ્કે પ્રસ્થં સિદ્ધે ચ શીતલે| પૃથગષ્ટપલં ક્ષૌદ્રશર્કરાભ્યાં ચ મિશ્રયેત્| સમસક્તુક્ષતક્ષીણરક્તગુલ્મેષુ તદ્ધિતમ્||૨૧||

મધુયષ્ટ્યા અષ્ટૌ પલાનિ| ક્વાથકલ્પનયા ક્વાથયેત્| તસ્મિન્ ક્વાથે ષણ્ણવતિપલમાને ઘૃતાન્ પ્રસ્થં પચેત્| તસ્મિન્ ઘૃતપ્રસ્થે શીતે ચ ક્ષૌદ્રસ્યાષ્ટપલૈઃ શર્કરયાશ્ચાષ્ટપલં વિમિશ્રયેત્| અસ્ય ચ ઘૃતસ્ય સક્તુભિઃ સમૈરુપયોગઃ||૨૧||

Adhikarana dhAtrIphalarasAdighRutam (22) · Śloka 22

ધાત્રીફલં વિદારીક્ષુજીવનીયરસાત્ ઘૃતાત્| ગવ્યાજયોશ્ચ પયસોઃ પ્રસ્થં પ્રસ્થં વિપાચયેત્| સિદ્ધશીતે સિતાક્ષૌદ્રદ્વિપ્રસ્થં વિનયેત્તતઃ| યક્ષ્માપસ્મારપિત્તાસૃક્કાસમેહક્ષયાપહમ્| વયસ્થાપનમાયુષ્યં માંસશુક્રબલપ્રદમ્||૨૨||

ધાત્રીફલરસાદીનાં સપ્તાનાં પૃથક્પ્રસ્થમાનત્વમ્| તસ્મિન્ પ્રસ્થસપ્તકે સિદ્ધેન ઘૃતપાકેન પૂતેન વસ્ત્રસ્રુતેન શર્કરયાઃ પ્રસ્થં ષોડશપલાનિ ક્ષૌદ્રસ્ય ચ પ્રસ્થં દ્વાત્રિંશત્ પલાનિ| વિનયેત્ પ્રક્ષિપેદ્યક્ષ્માદિહરમેતત્ ઘૃતમિતિ વિજ્ઞેયમ્| વયસ્થાપનત્વાદિયુક્તં ચ| વયસ્થાપનં જરાનાશનાત્||૨૨||

Adhikarana ghRutasya lehyatvapeyatvayorvisheShaH (23) · Śloka 23

ઘૃતં તુ પિત્તેઽભ્યધિકે લિહ્યાદ્વાતેઽધિકે પિબેત્| લીઢં નિર્વાપયેત્ પિત્તમલ્પત્વાદ્ધન્તિ નાનલમ્| આક્રામત્યનિલં પીતમૂષ્માણં નિરુણદ્ધિ ચ||૨૩||

પિત્તાધિકે સર્વં ઘૃતમેવ લિહ્યાત્| યતસ્તલ્લીઢં સ્થૈર્યાચ્છૈત્યાચ્ચ પિત્તં નિર્વાપયેત્| નયેદલ્પત્વાચ્ચાગ્નેર્નાશં ન કરોતિ વાતે ત્વધિકે તં વિલીનં પિબેત્| યતઃ પીતં વ્યાપ્તેરનિલમાક્રામતિ| તત્સંયોગેન પ્રસરન્તમૂષ્માણં નિરુણદ્ધિ||૨૩||

Adhikarana uktAnAmeva styAnAnAM ghRutAnAM prayogaH (24) · Śloka 24

ક્ષમક્ષીણકૃશાઙ્ગાનામેતાન્યેવ ઘૃતાનિ તુ| ત્વક્ક્ષીરીપિપ્પલીલાજચૂર્ણૈઃ સ્ત્યાનાનિ યોજયેત્||૨૪||

એતાન્યેવ ચાનન્તરોક્તાનિ ઘૃતાનિ ક્ષામાદ્યઙ્ગાનાં ત્વક્ક્ષીર્યાદિ ચૂર્ણૈઃ સહ સ્ત્યાનાન્યવિલીનાનિ યોજયેત્||૨૪||

Adhikarana sarpirguDAH (25) · Śloka 25

સર્પિર્ગુડાન્ સમધ્વંશાન્ કૃત્વા દદ્યાત્પયોઽનુ ચ| રેતોવીર્યં બલં પુષ્ટિં તૈરાશુતરમાપ્નુયાત્||૨૫||

ચૂર્ણસંયુક્તૈઃ સ્ત્યાનૈશ્ચ ઘૃતૈર્માક્ષિકભાગમિશ્રૈઃ સર્પિર્ગુડાન્ ઘૃતપિણ્ડકાન્ કૃત્વા તાનેવ યોજયેત્| અનુ ચ પયો દદ્યાત્પાનાય| તૈઃ સર્પિર્ગુડૈઃ પુરુષે રેતોવીર્યાદિકમાશુતરમાપ્નુયાત્||૨૫||

Adhikarana balAdisarpiguDAH (26) · Śloka 26

બલાવિદારીહ્રસ્વં ચ પઞ્ચમૂલં પુનર્નવમ્| પઞ્ચાણાં ક્ષીરિવૃક્ષાણાં શુઙ્ગા મુષ્ટ્યંશકાસ્તથા| એષાં કષાયે દ્વિક્ષારે વિદાર્યા જરસાંશકે| જીવનીયૈઃ પચેત્ પિષ્ટૈરક્ષમાત્રૈર્ઘૃતાઢકમ્| સિતાપલાનિ પૂતે ચ શીતે દ્વાત્રિંશદાવપેત્| ગોધૂમપિપ્પલીવાંશી ચૂર્ણં શૃઙ્ગાટકસ્ય ચ| સમાધિકં કૌડવિકં તત્સર્વં ખજમૂર્ચ્છિતમ્| સ્ત્યાનં સર્પિગુડાન્ કૃત્વા ભૂર્જપત્રેણ વેષ્ટયેત્| તાઞ્જગ્ધ્વા પાલિકાન્ ક્ષીરં મદ્યં ત્વનુ પિબેત્કફે| શોષે કાસે ક્ષતે ક્ષીણે શ્રમસ્ત્રીભારકર્ષિતે| રક્તનિષ્ઠીવને તાપે પીનસે ચોરસિ સ્થિતે| શસ્તાઃ પાર્શ્વશિરઃશૂલે ભેદે ચ સ્વરવર્ણયોઃ||૨૬||

બલાવિદાર્યાદીનિ પૃથગ્ હ્રસ્વપઞ્ચમૂલં પુનર્નવં ચ પઞ્ચાનાં ક્ષીરિવૃક્ષાણાં શુઙ્ગાનીત્યેતત્પલિકમ્| પાનીયપલશતદ્વયં સાષ્ટપલં ક્વથિતશિષ્ટાં દ્વિપઞ્ચાશત્પલાનિ| તતઃ કષાયાત્ દ્વિગુણં ક્ષીરમ્| કેવલાયા વિદાર્યાઃ ક્વાથ આજમાંસરસશ્ચ બલાદિક્વાથસમૌ| જીવનીયાનિ કાર્ષિકાણિ| ગોધૂમચૂર્ણાદિકં કુડવમાનમ્| કુડવશ્ચત્વારિ પલાનિ| માક્ષિકસ્ય કુડવોઽષ્ટૌ પલાનિ| ખજો મન્થનોપકરણમ્| તાન્ સર્પિર્ગુડાન્ પ્રતિદિનં પલિકાઞ્જગ્ધ્વા સર્વઃ કશ્ચિત્ ક્ષીરમનુપિબેત્| કફેઽધિકં મદ્યં નાનાવિધં કફહરમનુપિબેત્| તાપપીનસયોરુરોમૂલાયોરૂરઃસ્થિતત્વમ્| પીનસો નાસાસ્રાવઃ||૨૬||

Adhikarana drAkShAdisarpirguDAH (27) · Śloka 27

સશર્કરાશૃતેક્ષીર ઘૃતતૈલાઢકત્રયે| ચૂર્ણીકૃતાઃ ક્ષિપેત્પક્ત્વા સાન્દ્રે દશપલાઃ પૃથક્| દ્રાક્ષાત્મગુપ્તાવર્ષાભૂસમઙ્ગાભીરુપિપ્પલીઃ| તદ્વદ્વિદાર્યામલકે પ્રસ્થાર્ધં વિશ્વભેષજમ્| યષ્ટ્યાહ્વસૌવર્ચલયોર્દ્વિપલં મરિચસ્ય ચ| ક્ષામઃ ક્ષીણઃ ક્ષતઃ શુષ્યંસ્તન્ ખાદેત્પાલિકૈર્ગુડૈઃ| તથા સદ્યો રસાદીનાં વૃદ્ધ્યા પુષ્ટિં સમુશ્નતે||૨૭||

ક્ષીરઘૃતતૈલાનામાઢકત્રયમેકીકૃત્ય સ્તોકયા શર્કરયા સંયોજ્ય પચેદાસાન્દ્રીભાવાત્| તસ્મિંશ્ચ શર્કરાપાકે પક્વે સાન્દ્રે દ્રાક્ષાદ્યામલકાન્તાનિ પૃથગ્દશપલાનિ ક્ષિપેત્| શુણ્ઠ્યા અષ્ટૌ પલાનિ| યષ્ટ્યાહ્વસૌવર્ચલયોર્દ્વિપલમેકસ્ય પલમ્| મારિચસ્ય તુ દ્વિપલમ્| રસાદીનાં ધાતૂનાં વૃદ્ધ્યા સમ્બન્ધઃ||૨૭||

Adhikarana madhUkapuShpAdimodakAH (28) · Śloka 28

ગોક્ષીરાર્ધાઢકં સર્પિઃ પ્રસ્થમિક્ષુરસાઢકમ્| રસાદ્વિદાર્યાઃ કુડવં રસાત્ પ્રસ્થં ચ તૈત્તિરાત્| દદ્યાત્સિધ્યતિ તસ્મિંસ્તુ પિષ્ટાનિક્ષુરસૈરિમાન્| મધૂકપુષ્પં કુડવં કુડવં ચ પ્રિયાલતઃ| પલદ્વયં તવક્ષીર્યાઃ ખર્જૂરાણિ ચ વિંશતિઃ| પૃથગ્વિભિતકાન્મજ્જઃ પિપ્પલ્યાશ્ચ ચતુર્થિકામ્| ત્રિંશત્પલાનિ ખણ્ડાચ્ચ મધુકાત્પાણિમાનિકાન્| તથાર્ધપલિકાન્યત્ર જીવનીયાનિ દાપયેત્| સિદ્ધે દ્વિકુડવે ક્ષૌદ્રાચ્છીતે દત્વા ચ મોદકાન્| કારયેન્મરિચાજાજીપલચૂર્ણાવચૂર્ણિતાન્| વાતાસૃક્પિત્તરોગેષુ ક્ષતકાસક્ષયેષુ ચ| ક્ષીણૌજઃ સ્વરશુક્લેષુ યોનિદોષેષુ સંસ્રવે| મૃતપ્રજાસુ વન્ધ્યાસુ હિતં ગર્ભસ્ય ચ સ્રુતૌ||૨૮||

ગોક્ષીરાર્ધાઢકમિત્યાદિ સુબોધમ્| કુડવાદૌ શુષ્કમેયેષ્વિદં માનં દ્વિગુણં તદ્દ્રવાર્દ્રયોરિતિ સર્વત્ર સ્મર્તવ્યમ્| મધૂકપુષ્પાદીનામિક્ષુરસઃ પેષણે યવાનુપયુજ્યતે| ખર્જૂરાણિ ફલસઙ્ખ્યયા| ચતુર્થિકા પલમ્| પાણિમાનિકા અષ્ટૌ પલાનિ| મારિચાજાજ્યોર્મિશ્રયોઃ પલમ્||૨૮||

Adhikarana kUShmANDakarasAyanam (29) · Śloka 29

બીતત્વગસ્થિકૂષ્માણ્ડતુલાં સ્વિન્નાં પુનઃ પચેત્| ઘટ્ટયન્ સર્પિષઃ પ્રસ્થે ક્ષૌદ્રવર્ણેઽત્ર ચ ક્ષિપેત્| ખણ્ડાચ્છતં કણાશુણ્ઠ્યોર્દ્વિપલં જીરકાદપિ| ત્રિજાતધાન્યમરિચં પૃથગર્ધપલાંશકમ્| ખજેનામથ્ય ચ સ્થાપ્યં તલ્લિહન્યુપયોજિતમ્| કાસહિધ્માજ્વરશ્વાસરક્તપિત્તક્ષતક્ષયાન્| ઉરઃ સન્ધાનજનનં મેધાસ્મૃતિબલપ્રદમ્| અશ્ર્વિભ્યાન્નિર્મિતં હૃદ્યં કૂષ્માણ્ડકરસાયનમ્||૨૯||

પૃથગ્ગ્રહણાત્ત્રિજાતકસ્ય પ્રતિદ્રવ્યં દ્વિકાર્ષિકત્વં ઘૃતાધિકત્વાન્મધુનઃ ષોડશ પલાનિ||૨૯||

Adhikarana nAgabalAdInAM prayogaH (30) · Śloka 30

પિબેન્નાગબલામૂલસ્યાર્ધકર્ષાભિવર્ધિતામ્| પલં ક્ષીરયુતં માસં ક્ષીરવૃત્તિરનન્નભુક્| એષ પ્રયોગઃ પુષ્ટ્યાયુર્બલવર્ણકરઃ પરમ્| મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ કલ્પોઽયં યષ્ટ્યા વિશ્વૌષધસ્ય ચ||૩૦||

અર્ધકર્ષાભિવર્ધતામિતિ| પ્રથમેઽહન્યર્ધકર્ષઃ| દ્વિતીયે કર્ષઃ| તૃતીયે સાર્ધકર્ષઃ| ચતુર્થે દ્વૌ કર્ષૌ| પઞ્ચમેઽર્ધોનત્રિતયઃ| ષષ્ઠે ત્રયઃ| સપ્તમેઽર્ધોનચત્વારઃ| અષ્ટમે તુ પલમ્| શેષાણિ દ્વાવિંશતિદિનાનિ પલમ્| નાગબલામૂલવન્મણ્ડૂકપર્ણ્યા અપિ વૃદ્ધિઃ| ક્ષીરમાનં વૃદ્ધિવિષયકલ્પમ્| તદ્વન્મધુયષ્ટ્યાઃ તદ્વચ્છૃઙ્ગવેરસ્યમણ્ડૂકપર્ણી બ્રહ્મસુવર્ચલા||૩૦||

Adhikarana nAgabalAsarpiH (31) · Śloka 31

પાદશેષં જલદ્રોણે પચેન્નાગબલાતુલામ્| તેન ક્વાથેન તુલ્યાંશં ઘૃતં ક્ષીરઞ્ચ સાધયેત્| પલાર્ધિકૈશ્ચાતિબલાયષ્ટીપુનર્નવૈઃ| પ્રપૌણ્ડરીકકાશ્મર્યપ્રિયાલકપિકચ્છુભિઃ| અશ્વગન્ધાસિતાભીરુમેદાયુગ્મત્રિકણ્ટકૈઃ| કાકોલીક્ષીરકાકોલીક્ષીરશુક્લાદ્વિજીરકૈઃ| મૃણાલબિસખર્જૂરશૃઙ્ગાટકકશેરુકૈઃ| એતન્નાગબલાસર્પિઃ પિત્તરક્તં ક્ષતક્ષયમ્| જયેત્તૃડ્ભ્રમદાહાંશ્ચ બલપુષ્ટિકરં પરમ્| વર્ણ્યમાયુષ્યમોજસ્યં વલીપલિતનાશનમ્| ઉપયુજ્ય તુ ષણ્માસાદ્વૃદ્ધોઽપિ તરુણાયતે||૩૧||

પાદશેષમિત્યાદિના નાગબલાસર્પિઃ| સુબોધમ્| ક્ષીરશુક્લાક્ષીરવિદારીત્યુચ્યતે| `અન્યા ક્ષીરવિદારી સ્યાદિક્ષુગન્ધેક્ષુવલ્યપિ| ક્ષીરવલ્લી ક્ષીરકન્દા ક્ષીરવૃક્ષા પલાશિની||'ઇતિ પઠન્તિ||૩૧||

Adhikarana saMskRutamannam (32) · Śloka 32

શર્કરાપિપ્પલીચૂર્ણૈઃ સર્પિષા માક્ષિકેણ ચ| સંયુતં વા શૃતં ક્ષીરે પિબેત્ કાસજ્વરાપહમ્| ફલામ્લં સર્પિષા ભૃષ્ટં વિદારીક્ષુરસે કૃતમ્| સ્ત્રીષુ ક્ષીણઃ પિબેદ્યૂષં જીવનં બૃંહણં પરમ્| સક્તૂનાં વસ્ત્રપૂતાનાં મન્થં ક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતમ્| યવાન્નસાત્મ્યો દીપ્તાગ્નિઃ ક્ષતક્ષીણઃ પિબેન્નરઃ||૩૨||

શર્કરાદિભિઃ સંયુક્તં શૃતં ક્ષીરં પઞ્ચસારમિત્યાહુઃ| ફલામ્લાદિ યૂષવિશેષણમ્| ફલૈર્દાડિમતિન્તિણીકાદિભિરમ્લમ્| ક્ષતસ્ય ક્ષીણસ્ય યવાન્નસાત્મ્યસ્ય દીપ્તાગ્નેશ્ચ સતો મન્થપ્રયોગઃ||૩૨||

Adhikarana saMskRutA rasAH (33) · Śloka 33

સંસ્કૃતા રસાઃ જીવનીયોપસિદ્ધં વા જાઙ્ગલં ઘૃતભર્જિતમ્| રસં પ્રયોજયેત્ક્ષીણે વ્યઞ્જનાર્થં સશર્કરમ્| ગોમહિષ્યશ્વનાગાજૈઃ ક્ષીરૈર્માંસરસૈસ્તથા| યવાન્નં ભોજયેદ્યૂષૈઃ ફલામ્લૈર્વા ઘૃતાદ્યુતૈઃ||૩૩||

જીવનીયોપસિદ્ધમિત્યાદિના માંસરસાનાં નાનાવિધાનાં ક્ષીરાણાં યૂષાણાં ચોપયોગવિધાનમ્| સુબોધમ્||૩૩||

Adhikarana agnibalAnusAraM vidhiBedaH (34) · Śloka 34

દીપ્તેઽગ્નૌ વિધિરેષઃ સ્યાન્મન્દે દીપનપાચનઃ| યક્ષ્મોક્તઃ ક્ષતિનાં શસ્તો ગ્રાહી શકૃતિ તુ દ્રવે||૩૪||

એષ વિધિરનન્તરોક્તો બૃંહણઃ ક્ષતક્ષીણયોર્દીપ્તેઽગ્નૌ સતિ વિધેયઃ| મન્દ્રે ત્વગ્નૌ દીપનપાચનો વિધિર્ભવતિ| યશ્ચ વિધિ રાજયક્ષ્મણ્યુક્તઃ સોઽપિ ક્ષતિનાં શસ્તઃ| યદા તુ ક્ષતસ્ય વિના જીર્ણાદિકં શકૃદ્ દ્રવં ભવતિ તદા ગ્રાહી વિધિઃ શસ્તઃ||૩૪||

Adhikarana agastyarasAyanam (35) · Śloka 35

દશમૂલં સ્વયઙ્ગુપ્તાં શઙ્ખપુષ્પીં શઠી બલામ્| હસ્તિપિપ્પલ્યપામાર્ગપિપ્પલીમૂલચિત્રકાન્| ભાર્ઙ્ગી પુષ્કરમૂલં ચ દ્વિપલાંશાન્યવાઢકમ્| હરીતકીશતં ચૈકં જલપઞ્ચાઢકે પચેત્| યવસ્વેદે કષાયં તં પૂતં તચ્ચાભયાશતમ્| પચેદ્ગુડતુલાં દત્વા કુડવં ચ પૃથગ્ઘૃતાત્| તૈલાત્સપિપ્પલીચૂર્ણાત્સિદ્ધશીતે ચ માક્ષિકાત્| લેહાદ્ દ્વે ચાભયે નિત્યમતઃ ખાદેદ્રસાયનાત્| પઞ્ચકાસાન્ ક્ષયં શ્વાસં સહિધ્મં વિષમજ્વરમ્| મેહગુલ્મગ્રહણ્યર્શોહૃદ્રોગારુચિપીનસાન્| અગસ્ત્યવિહિતં ધન્યમિદં શ્રેષ્ટં રસાયનમ્||૩૫||

દશમૂલેત્યાદિના અગસ્ત્યલેહઃ| સુબોધમ્|અત્ર જલસ્યાઢકમષ્ટાવિંશત્યધિકં પલશતમ્| ઘૃતતૈલમાક્ષિકાણાં કુડવાન્યષ્ટપલાનિ| પિપ્પલીચૂણસ્ય કુડવં ચતુષ્પલમ્| હરીતકીફલાનાં ક્વાથશુલ્કાદુદ્ધૃતાનાં વિગતાસ્થીનાં યથોક્તસ્નેહભૃષ્ટાનાં તેનૈવ સહ ગુડક્વાથપ્રક્ષેપઃ| વૃદ્ધાનાં પ્રાયો લેહેષુ ચ્યવનપ્રાશવદ્વ્યવહારઃ| રસાયનં લેહ એવ| તદિતિ રસાયન પરામર્શઃ||૩૫||

Adhikarana vasiShTharasAyanam (36) · Śloka 36

દશમૂલાં બલાં મૂર્વાં હરિદ્રે પિપ્પલીદ્વયમ્| પાઠાશ્વગન્ધાપામાર્ગસ્વગુપ્તાતિવિષામૃતાઃ| બાલબિલ્વં ત્રિવૃદ્દન્તીમૂલં પત્રઞ્ચ ચિત્રકાત્| પયસ્યાં કુટજં હિંસ્રાં પુષ્પં સારઞ્ચ બીજકાત્| બોલસ્થવિરભલ્લાતવિકઙ્કતશતાવરીઃ| પૂતીકરઞ્જશમ્યાકચન્દ્રલેખાસહાચરમ્| સૌભાઞ્જનકનિમ્બત્વગિક્ષુરં ચ પલાંશકમ્| પથ્યાસહસ્રાં સશતં યવાનાં ચા ઢકદ્વયમ્| પચેદષ્ટગુણે તોયે યવસ્વેદેઽવતારયેત્| પૂતે ક્ષિપેત્સપથ્યે ચ તત્ર જીર્ણગુડાત્તુલામ્| તૈલાજ્યધાત્રીરસતઃ પ્રસ્થં પ્રસ્થં તતઃ પુનઃ| અધિશ્રયેન્મૃદાવગ્નૌ દર્વીલેપેઽવતાર્ય ચ| શીતે પ્રસ્થદ્વયં ક્ષૌદ્રાત્પિપ્પલીકુડવં ક્ષિપેત્| ચૂર્ણીકૃતાત્ત્રિજાતાચ્ચ ત્રિપલં નિકનેત્તતઃ| ધાન્યે પુરાણકુમ્ભસ્થં માંસં ખાદેચ્ચ પૂર્વવત્| રસાયનં વસિષ્ઠોક્તમેતત્પૂર્વગુણાધિકમ્| સ્વસ્થાનં નિષ્પરીહારં સર્વર્તુષુ ચદાસ્યતે||૩૬||

દશમૂલબલાદિકં વસિષ્ઠમુનિપ્રોક્તં રસાયનં સુબોધમ્| દશમૂલં પૃથગ્દ્રવ્યં પલાંશિકમ્| દન્ત્યા મૂલમ્| ચિત્રકસ્ય પત્રમ્| પયસ્યા ક્ષીરિકા| કુટજં વત્સકમ્| હિંસ્રા માંસી| બીજકમસનમ્| બોલસ્થવિરં બોલવૃક્ષઃ| કુલહલમલમ્બુસો ભૂકદમ્બકઃ| શકદેશે મુણ્ડિકેતિ પ્રસિદ્ધા| ચન્દ્રલેખા બાકુચી| દ્વિચત્વારિંશદૌષધપલાનિ યવાનામષ્ટાવિંશત્યધિકં પલશતમ્| હરીતકીફલાનાં ચૈકાદશશતાનિ| સર્વમેકીકૃત્ય તત્તુલાયા પરિચ્છિદ્ય તતોઽષ્ટગુણેન તોયેન પચેત્| પૂતં શુક્લરહિતં સ્રુતત્વાત્| પથ્યાઃ શુક્લાદુદ્ધૃત્યાનસ્થિભર્જિતાઃ પૂર્વવત્ ક્વાથે પ્રક્ષેપ્યાઃ| તતઃ પક્વં ધાન્યરાશૌ નિખનેત્| માસં ધાન્યે સ્થિતિઃ| પૂર્વવત્ ગુણા આગસ્ત્યોક્તાઃ||૩૬||

Adhikarana saindhavAdicUrNam (37) · Śloka 37

પાલિકં સૈન્ધવં શુણ્ઠી દ્વે ચ સૌવર્ચલાત્પલે| કુડવાંશાનિ વૃક્ષામ્લં દાડિમં પત્રમાર્જકાત્| એકૈકામરિચાજાજ્યોર્ધાન્યક દ્વે ચતુર્થિકે| શર્કરાયાઃ પલાન્યત્ર દશ દ્વે ચ પ્રદાપયેત્| કૃત્વ ચૂર્ણમતો માત્રામન્નપાનેષુ દાપયેત્| રુચ્યં તદ્દીપનં બલ્યં પાર્શ્વાર્તિશ્વાસકાસનુત્||૩૭||

આર્જકસ્ય કુઠેરસ્ય પત્રમ્| એકૈકેતિ ચતુર્થિકાયાઃ પલપર્યાયસ્ય પરામર્શઃ| ધન્યકફલાત્ દ્વે પલે| અતઃ ચૂર્ણાન્માત્રાં સ્તોકં પ્રત્યહમન્નપાનેષુ દાપયેત્| તચ્ચૂર્ણં રુચ્યાદિગુણમ્||૩૭||

Adhikarana dhAnyakAdiShADavaH (38) · Śloka 38

એકાં ષોડશિકાં ધાન્યાત્ દ્વે દ્વે ચાજાજિદીપ્યકાત્| તાભ્યાં દાડિમવૃક્ષામ્લે દ્વિર્દ્વિસ્સૌવર્ચલાત્ પલે| શુણ્ઠ્યા કર્ષં દધિત્થસ્ય મધ્યાત્પઞ્ચપલાનિ ચ| તચ્ચૂર્ણં ષોડશપલૈઃ શર્કરાયા વિમિશ્રયેત્| ષાડવોયં પ્રદેયઃ સ્યાદન્નપાનેષુ પૂર્વવત્| વિધિશ્ચ યક્ષ્મપિત્તાસ્રવિહિતઃ શસ્યતે ક્ષતે||૩૮||

એકામિત્યાદૌ ષોડશિકા કર્ષઃ| અજાજ્યા દ્વૌ કર્ષૌ| અજમોદસ્ય દ્વૌ કર્ષૌ| તાભ્યામિત્યજાજીદીપ્યકાભ્યાં દ્વિગુણં દાડિમં તદ્વત્ તિન્તિણીકમ્| એવમષ્ટૌ કર્ષા દાડિમસ્યાષ્ટૌ તિન્તિણીકસ્ય| પલં સૌવર્ચલસ્ય| શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષઃ પઞ્ચપલાનિ દધિત્થમજ્જઃ| દધિત્થં કપિત્થમ્| શર્કરાયાઃ ષોડશપલાનિ રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતં રક્તપિત્તચિકિત્સિતં ચ વિકલ્પ્યોરઃક્ષતે યોજ્યમ્||૩૮||

Adhikarana dhUmapAnaviShayaH (39) · Śloka 39

નિવૃત્તે ક્ષતદોષે તુ કફે વૃદ્ધ ઉરઃ શિરઃ| દાલ્યેતે કાસિનો યસ્ય સ ના ધૂમાનિમાન્પિબેત્||૩૯||

એવેમનન્તરોક્તેન બૃંહણેન ક્રમેણ ક્ષતદોષે નિવૃત્તે બૃંહણેનૈવ કફે વૃદ્ધ ઉરસિ શિરસિ ચ કફાનુબન્ધેન યસ્ય કાસિનો મહતી રુગ્ભવતિ સ ના પુરુષ ઇમાન્ વક્ષમાણાન્ ધૂમાન્ પિબેત્||૩૯||

Adhikarana dhUmayogAH (40) · Śloka 40

દ્વિમેદાદ્વિબલાયષ્ટીકલ્કૈઃ ક્ષૌમે સુભાવિતે| વર્તિં કૃત્વા પિબેદ્ધૂમં જીવનીયઘૃતાનુપઃ| મનઃશિલાબલાસાજગન્ધાત્વક્ક્ષીરિનાગરૈઃ| તદ્વદેવાનુપાનં તુ શર્કરેક્ષુગુડોદકમ્| પિષ્ટ્વા મનઃશિલાં તુલ્યામાર્દ્રયા વટશુઙ્ગયા| સસર્પિષ્ટકં પિબેદ્ધૂમં તિત્તિરિપ્રતિભોજનઃ||૪૦||

દ્વિમેદાદિકલ્કક્ષૌમકૃતયા વર્ત્યા ધૂમઃ| તત્રાનુપાનં જીવનીયપક્વં ઘૃતમ્| મનઃશિલાદિભિઃ ક્ષૌમવર્તી ધૂપેઽનુપાનં શર્કરાસંસ્કૃતં ઇક્ષુણા ક્ષુણ્ણેન| પિષ્ટ્વેત્યાદિ સુબોધમ્| એતદ્ ધૂમપસ્ય તિત્તિરિવસાદિના ભોજનમ્||૪૦||

Adhikarana kShayakAsacikitsitam tatrAdau kriyAkramaH (41) · Śloka 41

ક્ષયજે બૃંહણં પૂર્વં કુર્યાદગ્નેશ્ચ વર્ધનમ્| બહુદોષાય સસ્નેહં મૃદુ દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૪૧||

ક્ષયજ ઇત્યાદિના ક્ષયકાસનિશ્ચયઃ| સુબોધમ્||૪૧||

Adhikarana virecanaghRutAni (42) · Śloka 42

શમ્યાકેન ત્રિવૃતયા મૃદ્વીકારસયુક્તયા| તિલ્વકસ્ય કષાયેણ વિદારીસ્વરસેન ચ| સર્પિઃસિદ્ધં પિબેદ્યુક્ત્યા ક્ષીણદેહો વિશોધનમ્||૪૨||

શમ્યાકેનેત્યાદિના શોધનાનિ ઘૃતાનિ| કદાચિચ્છમ્યાકેન કદાચિદ્દ્રાક્ષારસયુક્તયા ત્રિવૃતયા| કદાચિત્તિલ્વકસ્ય કષાયેણ| કદાચિદ્વિદારીસ્વરસેન| શમ્યાક આરગ્વધઃ| તિલ્વકં લોધ્રમ્||૪૨||

Adhikarana kShINapittAdiShu viSeShaH (43) · Śloka 43

પિત્તે કફે ધાતુષુ ચ ક્ષીણેષુ ક્ષયકાસવાન્| ઘૃતં કર્કટકીક્ષીરદ્વિબલાસાધિતં પિબેત્||૪૩||

વિદારીભિઃ કદમ્બૈર્વા તાલસસ્યૈશ્ચ સાધિતં ઘૄતં પયશ્ચ| અથવા પિત્તાદિષુ ક્ષીણેષુ સમૈઃ કર્કટક્યાદિભિઃ સ્નેહપાકપરિભાષયા ઘૃતં સાધિતં પિબેત્| વિદારીકન્દૈર્વા ઘૃતમ્| કદમ્બૈર્વા ઘૃતમ્| તાલબીજૈઃ સિદ્ધં ઘૃતં વા ક્ષીરં વા||૪૩||

Adhikarana mUtravaivarNyAdAvanuvAsanam (44) · Śloka 44

મૂત્રસ્ય વૈવર્ણ્યે કૃચ્છ્રનિર્ગમે| શૂને સવેદને મેઢ્રે પાયૌ સશ્રોણિવઙ્ક્ષણે| ઘૃતમણ્ડેન લઘુનાઽનુવાસ્યો મિશ્રકેણ વા||૪૪||

ક્ષયકાસે યત્ર પુનર્મૂત્રવૈવર્ણ્યાદિકં ભવતિ તત્ર લઘુના ઘૃતમણ્ડેનાનુવાસ્યઃ| પાયૌ સશ્રોણિવઙ્ક્ષણે શૂને સવેદન ઇત્યનુવર્તતે| મિશ્રકં ઘૃતતૈલે||૪૪||

Adhikarana BojanemAMsarasopayogaH (45) · Śloka 45

જાઙ્ગલૈઃ પ્રતિભુક્તસ્ય વર્તકાદ્યા બિલેશયાઃ| ક્રમશઃ પ્રસહાસ્તદ્વત્પ્રયોજ્યાઃ પિશિતાશિનઃ| ઔષ્ણ્યાત્પ્રમતિભાવાચ્ચ સ્રોતોભ્યશ્ચાવયન્તિ તે| કફં શુદ્ધૈશ્ચ તૈઃ પુષ્ટિં કુર્યાત્ સમ્યગ્વહન્રસઃ||૪૫||

અનુવાસનાનન્તરં પ્રથમં જાઙ્ગલાનાં પ્રયોગઃ| તતઃ ક્રમેણ વર્તકાદીનાં બિલેશયાનાં પ્રસહાનાં ચ પિશિતાશિનામ્| તે હિ વર્તકદયઃ કફમૌષ્ણ્યાત્ પ્રમથિત્વાચ્ચ સ્રોતોભ્યશ્ચ્યાવયન્તિ| તૈશ્ચ સ્રોતોભિઃ શુદ્ધૈઃ સમ્યગ્વહન્રસઃ પુષ્ટિં કુર્યાત્||૪૫||

Adhikarana cavikAdighRutam (46) · Śloka 46

ચવિકાત્રિફલાભાર્ઙ્ગીદશમૂલૈઃ સચિત્રકૈઃ| કુલત્થપિપ્પલીમૂલપાઠાકોલયવૈર્જલે| શૃતૈર્નાગરદુઃસ્પર્શપિપ્પલીશઠિપૌષ્કરૈઃ| પિષ્ટૈઃ કર્કટશૃઙ્ગ્યા ચ સમૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્| સિદ્ધેઽસ્મિંશ્ચૂર્ણિતૌ ક્ષારૌ દ્વૌ પઞ્ચ લવણાનિ ચ| દત્વા યુક્ત્યા પિબેન્માત્રાં ક્ષયકાસનિપીડિતઃ||૪૬||

ચવિકાદીનાં ક્વાથઃ સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણઃ| નાગરાદીનાઞ્ચ સ્નેહાત્ ચતુર્થાંશઃ| સિદ્ધે ઘૃતે ક્ષારયોર્લવણાનાં ચ દોષાદ્યપેક્ષં યુક્ત્યા માત્રા||૪૬||

Adhikarana kAsamardAdighRutam (47) · Śloka 47

કાસમર્દાભયામુસ્તાપાઠાકટ્ફલનાગરૈઃ| પિપ્પલ્યા કટુરોહિણ્યા કાશ્મર્યા સુરસેન ચ| અક્ષમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરદ્રાક્ષારસાઢકે| પચેચ્છોષજ્વરપ્લીહસર્વકાસહરં શિવમ્||૪૭||

કાસમર્દાદિનાં સુરસાન્તાનાં કાર્ષિકત્વમ્| ક્ષીરદ્રાક્ષારસયોર્મિશ્રિતયોરાઢકઃ| શિવં મઙ્ગલ્યમ્||૪૭||

Adhikarana vRuShAdighRutam (48) · Śloka 48

વૃષવ્યાઘ્રીગુડૂચીનાં પત્રમૂલફલાઙ્કુરાત્| રસકલ્કૈર્ઘૃતં પક્વં હન્તિ કાસજ્વરારુચીઃ||૪૮||

વૃષાદીનાં પ્રત્યેકં પત્રાદીનાં ક્વાથે કલ્કે ચ તયોશ્ચ સ્નેહપાકપરિભવા||૪૮||

Adhikarana dADimAdighRutam (49) · Śloka 49

દ્વિગુણે દાડિમરસે સિદ્ધં વા વ્યોષસંયુતમ્| પિબેદુપરિભક્તસ્ય યવક્ષારયુતં નરઃ||૪૯||

દાડિમસ્વરસો ઘૃતાત્ દ્વિગુણસ્તત્ર વ્યોષં કલ્કે| યવક્ષારેણ સંયુક્તં ઘૃતં તથોક્તં ભક્તસ્યોપરિ ભોજનાન્તે||૪૯||

Adhikarana pippalyAdighRutam (50) · Śloka 50

પિપ્પલી ગુડસિદ્ધં વા છાગક્ષીરયુતં ઘૃતમ્||૫૦||

પિપ્પલીગુડાભ્યાં સિદ્ધં સચ્છાગક્ષીરેણ પીયતે||૫૦||

Adhikarana uktasarpiShAM viShayanirdeSaH (51) · Śloka 51

એતાન્યગ્નિવિવૃધ્યર્થં સર્પીંષિ ક્ષયકાસિનામ્| સ્યુર્દોષબદ્ધકણ્ઠોરઃસ્રોતસાં ચ વિશુદ્ધયે||૫૧||

એતાનીતિ ચવિકાદ્યાદીનિ પ્રત્યવમૃશ્યન્તે| સુબોધમ્||૫૧||

Adhikarana SvAsakAsaharA lehAH (52) · Śloka 52

શ્વાવિધાં સૂચયો દગ્ધાઃ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાઃ| શ્વાસકાસહરા બર્હિપાદૌ વા ક્ષૌદ્રસર્પિષા| એરણ્ડપત્રક્ષારં વા વ્યોષતૈલગુડાન્વિતમ્| લેહયેત્ ક્ષારમેવં વા સુરસૈરણ્ડપત્રજમ્| લિહ્યાત્યૂષણચૂર્ણં વા પુરાણગુડસર્પિષા| ચિત્રકાત્રિફલાજાજીકર્કટાખ્યાકટુત્રિકમ્| દ્રાક્ષાં ચ ક્ષૌદ્રસર્પિર્ભ્યાં લિહ્યાદદ્યાદ્ગુડેનવા||૫૨||

શ્વાવિધાં પ્રાણિનાં સૂચયો દેહે જાયન્તે| બર્હિપાદૌ વા દગ્ધાવિતિ સમ્બન્ધઃ| સુબોધમ્| ચિત્રકાદિચૂર્ણં ક્ષૌદ્રસર્પિર્ભ્યાં લિહ્યાત્ ગુડેન વા સહાદ્યાત્||૫૨||

Adhikarana pAThAdicUrNam (53) · Śloka 53

પાઠામધુકજીવન્તીત્વક્ક્ષીરીત્રિફલાઘનમ્| શઠીદ્વિબૃહતીદ્રાક્ષાપિપ્પલ્યેલાવિતુન્નકમ્| શારિવાપુષ્કરજટાકર્કટાખ્યારસાઞ્જનમ્| પુનર્નવાલોહરજસ્ત્રાયમાણાયવાનિકા| ઋદ્ધિસ્તામલકીભાર્ઙ્ગીવિડઙ્ગં ધન્વયાસકમ્| ક્ષારચિત્રકચવ્યામ્લવેતસવ્યોષદરુ ચ| સર્વકાસાઞ્જયેલ્લીઢં તચ્ચૂર્ણં મધુસર્પિષા||૫૩||

સર્વકાસાન્ જયેત્| ત્વક્ક્ષીરી તુકાક્ષીરી| ઘનં મુસ્તમ્| વિતુન્નકં કુટન્નટમ્| (નિ)કુટન્નટં પ્લવં ધાન્યં વિતુન્નં પિરિપેલવમ્| પુષ્કરજટા પુષ્કરમૂલમ્| તામલકી તાલી| સૈવ ભૂધાત્રી| વ્યોષં ત્રિકટુકમ્||૫૩||

Adhikarana padmakAdicUrNam (54) · Śloka 54

પદ્મકં ત્રિફલા વ્યોષં વિડઙ્ગં દેવદરુ ચ| બલા રાસ્ના ચ તચ્ચૂર્ણં સમસ્તસમશર્કરમ્| ખાદેન્મધુઘૃતાભ્યાં વા લિહ્યાત્કાસહરં પરમ્||૫૪||

Adhikarana maricacUrNam (55) · Śloka 55

તદ્વન્મરિચચૂર્ણં વા સઘૃતં ક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૫૫||

Adhikarana pathyAdigulikA (56) · Śloka 56

પથ્યાશુણ્ઠીઘનગુડૈર્ગુલિકાં ધારયેન્મુખે| સર્વેષુ કાસશ્વાસેષુ કેવલં વા વિભીતકમ્||૫૬||

પદ્મકાદીનાં ચૂર્ણાન્યેકતઃ શર્કરા ચૈકતઃ| અથવા સશર્કરમેવ મધુઘૃતાભ્યાં લિહ્યાત્| સુબોધમ્||૫૬||

Adhikarana tilvakapatrANAM peyAdisamBAvanam (57) · Śloka 57

કલ્કે તિલ્વકપત્રાણાં ઘૃતભૃષ્ટે સશર્કરે| પેયોત્કાર્યથવાચ્છર્દિતૃટ્કાસામાતિસારજિત્||૫૭||

ઘૃતેન ભૃષ્ટે સશર્કરે ચ તિલ્વકપત્રે સમ્ભાવિતેનાલેન પેયા ચોત્કારિકા વા કાર્યા| ઉત્કારિકા સ્વિન્નપિણ્ડી||૫૭||

Adhikarana yavAgvAdInAM saMskAraH (58) · Śloka 58

ગૌરસર્ષપગણ્ડીરવિડઙ્ગવ્યોષચિત્રકાન્| સાભયાન્ સાધયેત્તોયે યવાગૂસ્તેન ચામ્ભસા| સસર્પિર્લવણા કાસે હિધ્માશ્વાસે સપીનસે| કણ્ટકારીરસે સિદ્ધો મુદ્ગયૂષઃ સુસંસ્કૃતઃ| સગૌરામલકઃ સામ્લઃ સર્વકાસભિષગ્જિતમ્| વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથે ક્ષીરં યૂષાન્ રસાનપિ| વૈષ્કિરાન્ પ્રાતુદાન્ બૈલાન્ દાપયેત્ ક્ષયકાસિને||૫૮||

ગૌરસર્ષપાદિક્વાથૈઃ સિદ્ધે પેયા સઘૃતલવણા કાસાદિશમની| સુબોધમ્| ક્ષયકાસે ક્ષીરાદીન્ વિષ્કિરાદીંશ્ચ રસાન્ વાતઘ્નાનામૌષધાનાં નિષ્ક્વાથે સિદ્ધાન્ દદ્યાત્| વાતઘ્નાનિ શોધનાદિગણં સંગ્રહોક્તાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ||૫૮||

Adhikarana atideSena dhUmapAnanirdeSaH (59) · Śloka 59

ક્ષતકાસે ચ યે ધૂમાઃ સાનુપાના નિદર્શિતાઃ| ક્ષયકાસેઽપિ તે યોજ્યા વક્ષ્યતે યચ્ચ યક્ષ્મણિ||૫૯||

Adhikarana kShayakAsacikitsAsUtram (60) · Śloka 60

બૃંહણં દીપનં ચાગ્નેઃ સ્રોતસાં ચ વિશોધનમ્| વ્યત્યાસાત્ક્ષયકાસિભ્યો વલ્યં સર્વં પ્રશસ્યતે||૬૦||

ક્ષતકાસ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| બૃંહણાદિકં યત્કિઞ્ચિદ્રાજયક્ષ્મણિ વક્ષ્યતે તત્સર્વમત્રાપિ હિતમ્| તચ્ચ બૃંહણાદિવ્યત્યાસાત્ પર્યાયેણ સર્વં બલ્યં શસ્યતે નાબલ્યમ્| સુબોધમ્||૬૦||

Adhikarana kShatakAsasya sannipAtaBavatvam (61-5) · Śloka 5

સન્નિપાતોદ્ભવો ઘોરઃ ક્ષયકાસો યતસ્તતઃ| યથાદોષબલં તસ્ય સન્નિપાતહિતં હિતમ્||૬૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને ક્ષતક્ષયકાસચિકિત્સિતન્નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||

યથાદોષબલમિતિ દોષબલાપેક્ષયા વાતપ્રાધાન્યેન પિત્તપ્રાધાન્યેન કફપ્રાધાન્યેન વા સન્નિપાતહિતં હિતમિત્યર્થઃ||૬૧|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયમ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ