Adhikarana atha madAtyayacikitsitannAma navamo~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō madātyayacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो मदात्ययचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptaṁ madātyayaṁ nirṇētumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana madAtyaye doShajayakramaH (2) · Śloka 2
yaṁ dōṣamadhikaṁ paśyēttasyādau pratikārayēt| kaphasthānānupūrvyā vā tulyadōṣaṁ madātyayē| pittamārutaparyantaḥ prāyēṇahi madātyayaḥ||2||
यं दोषमधिकं पश्येत्तस्यादौ प्रतिकारयेत्| कफस्थानानुपूर्व्या वा तुल्यदोषं मदात्यये| पित्तमारुतपर्यन्तः प्रायेणहि मदात्ययः||२||
🔊 Audio coming soon
sarvasya madātyayasya tridōṣajatvāducyatē -yaṁ dōṣamityādi| yatra punarna kasyacidādhikyaṁ sarvē samāḥ tatra kaphasthānānupūrvyā| ādau kaphaḥ paścāt pittaṁ tatō vāyuḥ| asmin kramē yuktiḥ -pittamārutētyādi| sarvasmin madātyayē kālakramēṇa pittamārutāvādhikībhavataḥ| prathamaṁ tu kaphasyaivādhikyam||2||
Adhikarana madyapAne mAtrAdoShe tadeva samam (3) · Śloka 3
hīnamithyātipītēna yō vyādhirupajāyatē| samapītēna tēnaiva sa madyēnōpaśāmyati||3||
हीनमिथ्यातिपीतेन यो व्याधिरुपजायते| समपीतेन तेनैव स मद्येनोपशाम्यति||३||
🔊 Audio coming soon
sāmyāddhīnapītēna vā viparītapītēna vā'tipītēna vā madyēna yō vyādhirupajāyatē sa tēnaiva sātmēna pītēnōpaśāmyati||3||
Adhikarana madye madyamevauShadham (4) · Śloka 4
madyasya viṣasādr̥śyādviṣaṁ tūtkarṣavr̥ttibhiḥ| tīkṣṇādibhirguṇaiyōgādviṣāntaramapēkṣatē||4||
मद्यस्य विषसादृश्याद्विषं तूत्कर्षवृत्तिभिः| तीक्ष्णादिभिर्गुणैयोगाद्विषान्तरमपेक्षते||४||
🔊 Audio coming soon
kathaṁ yēnaiva rōga utpannastēnaiva śāmyatītyāha - madyasya viṣasādr̥śyāt| yathā viṣaṁ tīkṣṇādiguṇayutaṁ tīkṣṇādiguṇayutēna viṣēṇaiva śāmyati tadvanmadyamapi madyēna| madyatvaṁ viṣasya viśēṣaḥ| yadviṣamutkr̥ṣṭaistīkṣṇādibhiryōgādviṣāntaraṁ vijātīyaṁ viṣamapēkṣatē| madyaṁ punaḥ svalpatvāttīkṣṇādīnāṁ sajātīyēnaivōpaśāmyati||4||
Adhikarana madyasyauShadhatve upapattiH (5) · Śloka 5
tīkṣṇōṣṇēnātimātrēṇa pītēnānnavidāhinā| madyēnānnarasaklēdō vidagdhaḥ kṣāratāṁ gataḥ| yān kuryānmadatr̥ṇmōhajvarāntardāhavibhramān| madyōtkliṣṭēna dōṣēṇa ruddhaḥ srōtassu mārutaḥ| sutīvrā vēdanā yāśca śirasyasthiṣu sandhiṣu| jīrṇāmamadyadōṣasya prakāṁkṣālāghavē sati| yaugikaṁ vidhivadyuktaṁ madyamēva nihanti tān||5||
तीक्ष्णोष्णेनातिमात्रेण पीतेनान्नविदाहिना| मद्येनान्नरसक्लेदो विदग्धः क्षारतां गतः| यान् कुर्यान्मदतृण्मोहज्वरान्तर्दाहविभ्रमान्| मद्योत्क्लिष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतस्सु मारुतः| सुतीव्रा वेदना याश्च शिरस्यस्थिषु सन्धिषु| जीर्णाममद्यदोषस्य प्रकांक्षालाघवे सति| यौगिकं विधिवद्युक्तं मद्यमेव निहन्ति तान्||५||
🔊 Audio coming soon
svabhāvata ēva tīkṣṇādiguṇavatā madyēnātimātrapītēnānnarasō vidagdhaḥ kṣāraguṇaḥ san yān madādīn kuryāt tān madādīn kāla upayuktaṁ viśiṣṭamadyamēva nāśayati| tathā madyōtkliṣṭēna dōṣēṇa ślēṣmaṇā srōtaḥsu mārutō ruddhaḥ san śiraḥprabhr̥tiṣu yāśca vēdanāḥ kuryāttā api madyamēva nihanti| kasmin kāla ityāha - jīrṇāmamadyadōṣasya| āmā abhinavā madyavikārā āmamadyadōṣāḥ| jīrṇā āmadōṣā yasya| tathā prakāṁkṣāyāṁ madyaviṣayāyāṁ lāghavē tanutvē sati prayuktam| kimbhūtaṁ madyaṁ nihantītyāha- yaugikaṁ vidhivadyuktaṁ ca| dōṣādyapēkṣayā yadāturasya yōgamarhati tadyaugikam| vidhistvasminnēvādhyāyē vakṣyatē||5||
Adhikarana yuktyantara~jca (6) · Śloka 6
kṣārō hi yāti mādhuryaṁ śīghramamlōpasaṁhitaḥ| madyamamlēṣu ca śrēṣṭhaṁ dōṣaviṣyandanādalam| tīkṣṇōṣṇādyaiḥ purā prōktairdīpanādyaistathā guṇaiḥ| sātmyatvācca tadēvāsya dhātusāmyakaraṁ param||6||
क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रमम्लोपसंहितः| मद्यमम्लेषु च श्रेष्ठं दोषविष्यन्दनादलम्| तीक्ष्णोष्णाद्यैः पुरा प्रोक्तैर्दीपनाद्यैस्तथा गुणैः| सात्म्यत्वाच्च तदेवास्य धातुसाम्यकरं परम्||६||
🔊 Audio coming soon
madyōdbhavānāṁ madyēnaiva śāntēḥ prakārāntarēṇa yuktirucyatē- kṣārō hītyādi| prathamēna madyēnānnarasē kṣāratāṁ gatē rōgā utpadyantē| kṣāra-ścāmlōpasaṁhitaḥ san mādhuryaṁ śīghraṁ yāti| amlēṣu ca madyaṁ śrēṣṭha-matastadēva vikāranāśanam| tathā tīkṣṇōṣṇādyaiḥ purā nidānasthāna-prōktaiḥ dīpanādyaiśca dōṣāṇāṁ viṣyandanāt srāvaṇāttadēva pathyam| asya ca puruṣasya sātmyatvāddhētōstadēva paraṁ dhātusāmyakaram||6||
Adhikarana pAnAtyayauShadhakAlaH (7) · Śloka 7
saptāhamaṣṭarātraṁ vā kuryātpānātyayauṣadham| jīryatyētāvata pānaṁ kālēna vipathāśritam||7||
सप्ताहमष्टरात्रं वा कुर्यात्पानात्ययौषधम्| जीर्यत्येतावत पानं कालेन विपथाश्रितम्||७||
🔊 Audio coming soon
yacca madātyayōddēśē auṣadhamuktaṁ tat saptāhamaṣṭarātraṁ vā kuryāt| ētāvatā hi kālēna vimārgasthaṁ madyaṁ jīryati||7||
Adhikarana anubandhacikitsopakramaH (8) · Śloka 8
paraṁ tatō'nubadhnāti yō rōgastasya bhēṣajam| yathāyathaṁ prayuñjīta kr̥tapānātyayauṣadham||8||
परं ततोऽनुबध्नाति यो रोगस्तस्य भेषजम्| यथायथं प्रयुञ्जीत कृतपानात्ययौषधम्||८||
🔊 Audio coming soon
tata ūrdhvaṁ ya ēva rōgaḥ kr̥tapānātyayauṣadhamāturamanubadhnāti tasyaiva bhēṣajaṁ kuryāt| yathāyathamiti dōṣādyapēkṣayā svasya prakaraṇē vihitam||8||
Adhikarana vAtolbaNe pAnAtyaye cikitsA (9) · Śloka 9
tatra vātōlbaṇē madyē dadyātpiṣṭakr̥taṁ yutam| bījapūrakavr̥kṣāmlakōladāḍimadīpyakaiḥ| yavānīhapuṣājājī vyōṣatrilavaṇārdrakaiḥ| śūlyairmāṁsairharitakaiḥ snēhavadbhiśca saktubhiḥ| uṣṇasnigdhāmlalavaṇā mēdyamāṁsarasā hitāḥ| āmrāmrātakapēśībhiḥ saṁskr̥tā rāgaṣāḍavāḥ| gōdhūmamāṣavikr̥tīrmr̥ducitrā mukhapriyāḥ| ārdrikārdrakakulmāṣaśuktamāṁsādigarbhiṇīḥ| surabhirlavaṇā śītā nigadā vācchavāruṇī| svarasō dāḍimātkvāthaḥ pañcamūlātkanīyasaḥ| śuṇṭhīdhānyāttathāmastuśuktāmbhōcchāmlakāñjikam| abhyaṅgōdvartanasnānamuṣṇaṁ prāvaraṇaṁ ghanam| ghanaścāgurujō dhūpaḥ paṅkaścāgurukuṅkumāt| kucōruśrōṇiśālinyō yauvanōṣṇāṅgayaṣṭayaḥ| harṣēṇāliṅganē yuktāḥ priyāḥ saṁvāhanēṣu ca||9||
तत्र वातोल्बणे मद्ये दद्यात्पिष्टकृतं युतम्| बीजपूरकवृक्षाम्लकोलदाडिमदीप्यकैः| यवानीहपुषाजाजी व्योषत्रिलवणार्द्रकैः| शूल्यैर्मांसैर्हरितकैः स्नेहवद्भिश्च सक्तुभिः| उष्णस्निग्धाम्ललवणा मेद्यमांसरसा हिताः| आम्राम्रातकपेशीभिः संस्कृता रागषाडवाः| गोधूममाषविकृतीर्मृदुचित्रा मुखप्रियाः| आर्द्रिकार्द्रककुल्माषशुक्तमांसादिगर्भिणीः| सुरभिर्लवणा शीता निगदा वाच्छवारुणी| स्वरसो दाडिमात्क्वाथः पञ्चमूलात्कनीयसः| शुण्ठीधान्यात्तथामस्तुशुक्ताम्भोच्छाम्लकाञ्जिकम्| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमुष्णं प्रावरणं घनम्| घनश्चागुरुजो धूपः पङ्कश्चागुरुकुङ्कुमात्| कुचोरुश्रोणिशालिन्यो यौवनोष्णाङ्गयष्टयः| हर्षेणालिङ्गने युक्ताः प्रियाः संवाहनेषु च||९||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā pānātyayauṣadhaṁ pradarśyatē| śālipiṣṭaṁ madyaṁ bījapūrakādibhiryathāyōgaṁ yuktaṁ madātyayē vātōlbaṇē dadyāt| tatra cōṣṇādiguṇā māṁsarasāḥ hitāḥ| subōdham| pēśyaḥ khaṇḍāḥ| mr̥dvādiguṇayuktā gōdhūmamāṣavikr̥tīḥ citrā bhakṣyādinānēkaprakārāḥ| tathā ārdrikādimiśrā vikr̥tīḥ| kulmāṣō'rdhasvinnāni sasyāni| garbhiṇīrantarāntarā yuktāḥ| acchavāruṇī surabhitvādiguṇayuktā hitā| subōdham| śuṇṭhīdhānyāt kvāthaḥ| dhūpō ghanaḥ prabhūtaḥ| paṅkaḥ kardamaḥ| priyaśca hitāḥ| kīdr̥gbhūtāḥ kucādibhī ramaṇiyatvēna yāḥ ślāghyantē| yāśca yauvanōṣṇāṅgayaṣṭayō harṣēṇa prītyā āliṅganē saṁvāhanēṣu ca yuktāḥ anurūpāḥ||9||
Adhikarana pittolbaNe cikitsA (10) · Śloka 10
pittōlbaṇē bahujalaṁ śārkaraṁ madhu vā yutam| rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ| suśītaṁ sasitā saktu yōjyaṁ tādr̥kca pānakam| svāduvargakaṣāyairvā yuktaṁ madyaṁ samākṣikam| śāliṣaṣṭikamaśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ| satīnamudgāmalakapaṭōlīdāḍimairapi||10||
पित्तोल्बणे बहुजलं शार्करं मधु वा युतम्| रसैर्दाडिमखर्जूरभव्यद्राक्षापरूषजैः| सुशीतं ससिता सक्तु योज्यं तादृक्च पानकम्| स्वादुवर्गकषायैर्वा युक्तं मद्यं समाक्षिकम्| शालिषष्टिकमश्नीयाच्छशाजैणकपिञ्जलैः| सतीनमुद्गामलकपटोलीदाडिमैरपि||१०||
🔊 Audio coming soon
pittōlbaṇē madatyayē bahunā jalēna miśritaṁ śārkaraṁ madhu mārdvīkaṁ vā bahujalaṁ dāḍimādijai rasairyuktaṁ ubhayamapi yōjyam| pānakamapi tādr̥ksaśarkaraṁ sasaktu ca||10||
Adhikarana kaPapittolbaNe cikitsA (11) · Śloka 11
kaphapittaṁ samutkliṣṭamullikhēttr̥ḍvidahavān| pītvāmbu śītaṁ madyaṁ vā bhūrīkṣurasamaṁ yutam| drākṣārasaṁ vā saṁsargī tarpaṇādiḥ paraṁ hitam| tathāgnirdīpyatē tasya dōṣaśēṣānnapācakaḥ||11||
कफपित्तं समुत्क्लिष्टमुल्लिखेत्तृड्विदहवान्| पीत्वाम्बु शीतं मद्यं वा भूरीक्षुरसमं युतम्| द्राक्षारसं वा संसर्गी तर्पणादिः परं हितम्| तथाग्निर्दीप्यते तस्य दोषशेषान्नपाचकः||११||
🔊 Audio coming soon
kaphapittamityādi subōdham| saṁsargī śōdhanakramākhyā tarpaṇādikā hitā| tarpaṇāḥ saktavaḥ pēyāsthānē tatra yōjyāḥ na tu pēyāḥ| tathā śōdhanasaṁsargīkramēṇāgnirdīpyatē yō'gnirdōṣaśēṣamannaṁ ca pacati||11||
Adhikarana kAsAdiyukte cikitsA (12) · Śloka 12
kāsē saraktaniṣṭhīvē pārśvastanarujāsu ca| tr̥ṣṇāyāṁ savidāhāyāṁ sōtklēśē hr̥dayōrasi| guḍūcībhadramustānāṁ paṭōlasyāthavā rasam| sanāgaraṁ yōjayēta tittiripratibhōjanam||12||
कासे सरक्तनिष्ठीवे पार्श्वस्तनरुजासु च| तृष्णायां सविदाहायां सोत्क्लेशे हृदयोरसि| गुडूचीभद्रमुस्तानां पटोलस्याथवा रसम्| सनागरं योजयेत तित्तिरिप्रतिभोजनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
kāsādikē guḍūcyādīnāṁ kvāthaḥ sanāgaraḥ| bhōjanaṁ tittiriṇāṁ rasādiprayuktēna||12||
Adhikarana tRuShNAyukte cikitsA (13) · Śloka 13
tr̥ṣyatē cātibalavadvātapittē samuddhatē| dadyād drākṣārasaṁ pānaṁ śītaṁ dōṣānulōmanam| jīrṇē'dyānmadhurāmlēna chāgamāṁsarasēna ca| tr̥ṣyalpaśaḥ pibēnmadyaṁ madaṁ rakṣan bahūdakam| mustadāḍimalājāmbu jalaṁ vā parṇinīśr̥tam| pārasyutpalakandairvā svabhāvādēva vā himam||13||
तृष्यते चातिबलवद्वातपित्ते समुद्धते| दद्याद् द्राक्षारसं पानं शीतं दोषानुलोमनम्| जीर्णेऽद्यान्मधुराम्लेन छागमांसरसेन च| तृष्यल्पशः पिबेन्मद्यं मदं रक्षन् बहूदकम्| मुस्तदाडिमलाजाम्बु जलं वा पर्णिनीशृतम्| पारस्युत्पलकन्दैर्वा स्वभावादेव वा हिमम्||१३||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣyata iti subōdham| jīrṇa iti drākṣārasē| tr̥ṣi satyāṁ alpamalpaṁ madyaṁ pibēt| yadā pibēttadā bahunōdakēna yuktaṁ pibēt| madaṁ rakṣan mustādyambunā parṇinīcatuṣṭayakr̥taṁ vā jalam| kēvalamēva vā svabhāvaśītam||13|
Adhikarana tRuShANAtivRuddhau tasya samprAptiH cikitsA ca (14) · Śloka 14
madyātipānādabdhātau kṣīṇē tējasi cōddhatē| yaḥ śuṣkagalatālvōṣṭhau jihvāṁ niṣkramya vēṣṭatē| pāyayēt kāmatō'mbhastaṁ niśītapavanāhatam| kōladāḍimavr̥kṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlakō mukhālēpaḥ sadyatr̥ṣṇāṁ niyacchati||14||
मद्यातिपानादब्धातौ क्षीणे तेजसि चोद्धते| यः शुष्कगलताल्वोष्ठौ जिह्वां निष्क्रम्य वेष्टते| पाययेत् कामतोऽम्भस्तं निशीतपवनाहतम्| कोलदाडिमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुक्रिकारसः| पञ्चाम्लको मुखालेपः सद्यतृष्णां नियच्छति||१४||
🔊 Audio coming soon
madyātipānādityādi subōdham| kāmatō yathēcchaṁ tamāturamambhaḥ payayēdrātrau pravātasthitam| kōladikō mukhālēpō nāmnā pañcāmlakastr̥ṣṇāṁ sadyō niyacchati||14||
Adhikarana pAnAtyayajadAhasamprAptiH tasya saMprAptiH (15) · Śloka 15
tvacaṁ prāptaśca pānōṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ| dāhaṁ prakurutē ghōraṁ vihvalō yēna muhyati||15||
त्वचं प्राप्तश्च पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्च्छितः| दाहं प्रकुरुते घोरं विह्वलो येन मुह्यति||१५||
🔊 Audio coming soon
pānakr̥ta ūṣmā pittaraktābhyāṁ miśritaḥ san tvacaṁ prāptō ghōraṁ dāhaṁ prakurutē| yēna dāhēna vihvalō yēna muhyati||15||
Adhikarana tatra cikitsAkramaH (16) · Śloka 16
tr̥ṣṇādāhaparītasya tasya dāhajvarāpaham| vidhiṁ yathōktaṁ yuñjīta bāhyāntaḥ parimārjanam||16||
तृष्णादाहपरीतस्य तस्य दाहज्वरापहम्| विधिं यथोक्तं युञ्जीत बाह्यान्तः परिमार्जनम्||१६||
🔊 Audio coming soon
tasya tr̥ṣṇayā dāhēna ca parītasya yathōktaṁ bāhyāntaḥ parimārjanaṁ dāhajvaraharaṁ vidhiṁ kurvīta||16||
Adhikarana candanasya dAhanASakatvam (17) · Śloka 17
prabhātamārutōddhūtāḥ prālēyajalavarṣiṇaḥ| smaryamāṇā api ghnanti dāhaṁ malayapādapāḥ||17||
प्रभातमारुतोद्धूताः प्रालेयजलवर्षिणः| स्मर्यमाणा अपि घ्नन्ति दाहं मलयपादपाः||१७||
🔊 Audio coming soon
malayagirau yē candanādayaḥ pādapāḥ tē smaryamāṇā api dāhaṁ ghnanti| kimbhūtāḥ prabhātamārutēna niśāntavātēnōddhūtāḥ kampitāstathā prālēyajalamavaśyāyāmbhō yē varṣanti tē tathāvidhāḥ||17||
Adhikarana muktAkalApAdInAM tRuDdAhAdinASanatvam (18) · Śloka 18
muktākalāpāḥ śaśiraśmiśubhrāḥ mr̥ṇālapadmōtpalapatraramyāḥ| sēkāvagāhāḥ sajalājalārdrā vātāḥ suśītā maṇayō mahārhāḥ| aliñjarāḥ padmapuṭābhidhānāḥ pravālavarṇāhimavāripūrṇāḥ| parisravantō dr̥tayōmahāntaḥ putrāḥ priyādarpaṇamaṇḍalāni| nāryaśca nētrōtpalakarṇapūrā madhyaṁ vayaḥ kiñcidivaspr̥śantyaḥ| manōnukūlā haricandanārdrā str̥ḍdāhamūrcchādavathūñjayanti||18||
मुक्ताकलापाः शशिरश्मिशुभ्राः मृणालपद्मोत्पलपत्ररम्याः| सेकावगाहाः सजलाजलार्द्रा वाताः सुशीता मणयो महार्हाः| अलिञ्जराः पद्मपुटाभिधानाः प्रवालवर्णाहिमवारिपूर्णाः| परिस्रवन्तो दृतयोमहान्तः पुत्राः प्रियादर्पणमण्डलानि| नार्यश्च नेत्रोत्पलकर्णपूरा मध्यं वयः किञ्चिदिवस्पृशन्त्यः| मनोनुकूला हरिचन्दनार्द्रा स्तृड्दाहमूर्च्छादवथूञ्जयन्ति||१८||
🔊 Audio coming soon
muktākalāpādayastr̥ḍdāhādīn jayanti| śaśiraśmivaddhimaraśmi kiraṇavacchubhrāḥ śuklāḥ| sēkāvagāhāśca mr̥ṇālādibhiścitrāḥ ramyāḥ tē ca sajalāḥ balāhakāḥ| tathā jalārdrā siktāparā| mahārhā utkr̥ṣṭāḥ| aliñjarā maṇikā mahāmr̥nmayā jalādhārāḥ| tē ca pakvatvāt pravālavarṇāḥ| mahāntaśca jalapūrṇatvāt sravantō dr̥tayaḥ| nētrāṇyēvōtpalāni tānyēvāyatatvāt karṇapūrā yāsām| madhyaṁ vayaḥ kiñcidiva spr̥ṣantyaḥ īṣadvilasitanavayauvanāḥ| davathuścakṣurādidāhaḥ||18||
Adhikarana sindhusmaraNAdikam (19) · Śloka 19
karēṇukābhiḥ parivāritēna vikṣōbhaṇaṁ varaṇayūthapēna| āsphālanaṁ śīkaravarṣaṇañca sindhōḥ smarandāhatr̥ṣōragamyaḥ| sariddhradānāṁ himavadyarīṇāñcandrōdayānāṁ kamalākarāṇām| manōramānyāpi kathā pravr̥ttadāhañca tr̥ṣṇāñca nihanti sadyaḥ||19||
करेणुकाभिः परिवारितेन विक्षोभणं वरणयूथपेन| आस्फालनं शीकरवर्षणञ्च सिन्धोः स्मरन्दाहतृषोरगम्यः| सरिद्ध्रदानां हिमवद्यरीणाञ्चन्द्रोदयानां कमलाकराणाम्| मनोरमान्यापि कथा प्रवृत्तदाहञ्च तृष्णाञ्च निहन्ति सद्यः||१९||
🔊 Audio coming soon
tasya sindhaustasmādvā sindhōrvāraṇayūthapēna kariyūthapatinā vikṣōbhaṇaṁ jalāsphālanaṁ karēṇa ca śīkaravarṣaṇaṁ smaran puruṣō dāhatr̥ṣṇōragamyō bhavati| kimbhūtēna karēṇukābhirvāraṇavadhūbhiḥ parivāritēna| sariddhradādīnāṁ kathā anyāśca manōramāḥ kathāḥ sadyō dāhaṁ tr̥ṣṇāñca niyacchanti| hradaḥ nadīpravāhēṣvantarāntarā mahāntō dūrāvagāḍhāḥ| śiśiramandamandasañcārajalāśayāḥ| darayō giriguhāḥ||19||
Adhikarana lAjAdyambupAnam (20) · Śloka 20
lājōtpalōśīrakucandanāmbuśītābhidhānaṁ madhuśarkarāḍhyam| madyōdbhavāṁ pittakr̥tāñca tr̥ṣṇāṁ sadāhaśōṣāṁ vinihanti pītam||20||
लाजोत्पलोशीरकुचन्दनाम्बुशीताभिधानं मधुशर्कराढ्यम्| मद्योद्भवां पित्तकृताञ्च तृष्णां सदाहशोषां विनिहन्ति पीतम्||२०||
🔊 Audio coming soon
lājādimiśramambu prabhūtaghr̥taśarkaraṁ nāmnā śītaṁ madyāditr̥ṣṇāṁ nihanti||20||
Adhikarana priya~ggvAdilepaH (21) · Śloka 21
priyaṅgupatraplavalōdhsēvyahrībērakalēyakanāgapuṣpaiḥ| śītāmbupiṣṭairnavakarparasthaistr̥ḍdāhahā sarvaśarīralēpaḥ||21||
प्रियङ्गुपत्रप्लवलोध्सेव्यह्रीबेरकलेयकनागपुष्पैः| शीताम्बुपिष्टैर्नवकर्परस्थैस्तृड्दाहहा सर्वशरीरलेपः||२१||
🔊 Audio coming soon
priyaṅgvādibhiḥ śītāmbupiṣṭairnavakarparasthaiśca sarvaśarīralēpaḥ tr̥ḍdāhahā| patraṁ gandhapatram| sēvyamuśīram| karparagrahaṇaṁ vātāhatiyōgyapātrōpalakṣaṇārtham||21||
Adhikarana sirAvyadhaH (22) · Śloka 22
aśāmyatyathavā dāhē rasaistr̥ptasya jāṅgalaiḥ| śākhāśrayāṁ yathānyāyaṁ rōhiṇīṁ vyadhyētsirām||22||
अशाम्यत्यथवा दाहे रसैस्तृप्तस्य जाङ्गलैः| शाख़ाश्रयां यथान्यायं रोहिणीं व्यध्येत्सिराम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ēvamapyaśāmyati dāhē jāṅgalai rasaiḥ kr̥tatr̥ptēḥ puruṣasya rōhiṇīṁ śuddhaśōṇitavahāṁ sirāṁ śākhāśrāyāṁ vyadhayēt| yathānyāyaṁ sirāvyadhaṁ śāstrōktēna vidhānēna||22||
Adhikarana kaPaje madAtyaye cikitsA tatra kramaH (23) · Śloka 23
ullēkhanōpavāsābhyāṁ vijayēta kaphōlbaṇam||23||
उल्लेख़नोपवासाभ्यां विजयेत कफोल्बणम्||२३||
🔊 Audio coming soon
kaphōlbaṇaṁ tu madātyayamullēkhanōpavāsābhyāṁ jayēt| ullēkhanaṁ vamanam| dōṣādyapēkṣayaitayōrupayōgaḥ||23||
Adhikarana jalapAnam (24) · Śloka 24
tr̥ṣitō'mbu pibēcchītaṁ mustayā parpaṭēna vā| sthirāśuṇṭhībalōdīcyadusparśānyatamēna vā| siddhamētacca sarvēṣu pānadōṣēṣu śasyatē||24||
तृषितोऽम्बु पिबेच्छीतं मुस्तया पर्पटेन वा| स्थिराशुण्ठीबलोदीच्यदुस्पर्शान्यतमेन वा| सिद्धमेतच्च सर्वेषु पानदोषेषु शस्यते||२४||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣitaśca san kaphamadātyayī mustayā parpaṭakēna vā siddhamambu śītaṁ pibēt| sthirādīnāmanyatamēna vā siddham| ētaccāmbu sarvatra madātyayē śuddhasya dōṣaśēṣē śasyatē||24||
Adhikarana nirAme~ariShTapAnAdi (25) · Śloka 25
nirāmaṁ kṣudhitaṁ kālē pāyayēdbahumākṣikam| śārkaraṁ madhu vā jīrṇamariṣṭaṁ śīdhumēva vā| rūkṣatarpaṇasaṁyuktaṁ yavānīnāgarānvitam||25||
निरामं क्षुधितं काले पाययेद्बहुमाक्षिकम्| शार्करं मधु वा जीर्णमरिष्टं शीधुमेव वा| रूक्षतर्पणसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्||२५||
🔊 Audio coming soon
nirāmaṁ madātyayinaṁ kṣudhitaṁ rūkṣairasnēhaistarpaṇairlājasaktubhiḥ saṁyuktaṁ śārkaraṁ vā jīrṇaṁ Vvā madhu drākṣārasamariṣṭaṁ sīdhumēva vā bahunā mākṣikēṇa yuktaṁ kālē pāyayēt| tacca sarvaṁ yavānīnāgarābhyāṁ samanvitam||25||
Adhikarana yUShAdyannam (26) · Śloka 26
yūṣēṇa yavagōdhūmaṁ tanunā'lpēna bhōjayēt| uṣṇāmlakaṭutiktēna kaulatthēnālpasarpiṣā| śuṣkamūlakajaiśchāgai rasairvā dhanvacāriṇām| sāmlavētasavr̥kṣāmlapaṭōlīvyōṣadāḍimaiḥ||26||
यूषेण यवगोधूमं तनुनाऽल्पेन भोजयेत्| उष्णाम्लकटुतिक्तेन कौलत्थेनाल्पसर्पिषा| शुष्कमूलकजैश्छागै रसैर्वा धन्वचारिणाम्| साम्लवेतसवृक्षाम्लपटोलीव्योषदाडिमैः||२६||
🔊 Audio coming soon
kaulatthēna ca yūṣēṇa tanunā svalpēna cōṣṇādiguṇēnālpasarpiṣā yavagōdhūmaṁ bhōjayēt| rasairvā bhōjayēt| kairityāha- śuṣkamūlakacchāgakr̥tairdhanvacāriṇāṁ sambandhibhiḥ||26||
Adhikarana mAMsamadyAdyannam (27) · Śloka 27
prabhūtaśuṇṭhīmaricaharitārdrakapēśikam| bījapūrarasādyamlaṁ bhr̥ṣṭaṁ nīrasavartitam| karīrakaramardādi rōciṣṇu bahuśāvanam| pravyaktāṣṭāṅgalavaṇaṁvikalpitanimardakam| yathāgni bhakṣayanmāṁsaṁ mādhavaṁ nigadaṁ pibēt||27||
प्रभूतशुण्ठीमरिचहरितार्द्रकपेशिकम्| बीजपूररसाद्यम्लं भृष्टं नीरसवर्तितम्| करीरकरमर्दादि रोचिष्णु बहुशावनम्| प्रव्यक्ताष्टाङ्गलवणंविकल्पितनिमर्दकम्| यथाग्नि भक्षयन्मांसं माधवं निगदं पिबेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
tasmiṁśca madātyayē yathāgni māṁsaṁ bhakṣayannigadaṁ nirdōṣaṁ mādhavaṁ pibēt| tacca māṁsaṁ prabhūtaśuṇṭhyādikam| ārdrakapēśikā ārdrakadalāni| bījapūrarasādinā cāmlam| bhr̥ṣṭaṁ ghr̥tē| nīrasavartitaṁ nirgatō rasō'syēti nīrasaṁ vartitaṁ vr̥ttatāṁ yātaṁ pariśuṣkavyañjanamiti yāvat - iti jējjaṭaḥ| nīrasavartitaṁ samacikkaṇapakvam| karīrādikaṁ rōciṣṇu bahu ca śāvanamupadaṁśō yasmin māṁsē| tathā pravyaktaṁ prabhūtamaṣṭāṅgākhyaṁ vakṣyamāṇaṁ lavaṇaṁ yatra| vikalpitā vimardakā yēna māṁsēna| māṁsaharitakavargādinānārasō'cchāgōdhūmavēṣṭitō vaṭakākr̥tyā chinnō nimardaka ucyatē||27||
Adhikarana aShTA~ggalavaNam (28) · Śloka 28
sitāsauvarcalājājitintiṇīkāmlavētasam| tvagēlāmaricārdhāṁśamaṣṭāṅgalavaṇaṁ hitam| srōtōviśuddhyagnikaraṁ kaphaprāyē madātyayē||28||
सितासौवर्चलाजाजितिन्तिणीकाम्लवेतसम्| त्वगेलामरिचार्धांशमष्टाङ्गलवणं हितम्| स्रोतोविशुद्ध्यग्निकरं कफप्राये मदात्यये||२८||
🔊 Audio coming soon
sitādikamaṣṭāṅgaṁ lavaṇākhyaṁ kaphaprāyē madātyayē hitaṁ srōtōviśuddhyagnikarañca| ēkō bhāgaḥ sitādīnāṁ tatō'rdhēna dvitīyastvagādīnām||28||
Adhikarana mRudvIkArAgaH (29) · Śloka 29
kaṭuskandhayutāṁ śvētāṁ mr̥dvīkāṁ niṣkulīkr̥tām| rasēna mātuluṅgasya kalkayēddāḍimasya vā| tayā kṣaudrayutō rāgaḥ kr̥tō dīpanapācanaḥ||29||
कटुस्कन्धयुतां श्वेतां मृद्वीकां निष्कुलीकृताम्| रसेन मातुलुङ्गस्य कल्कयेद्दाडिमस्य वा| तया क्षौद्रयुतो रागः कृतो दीपनपाचनः||२९||
🔊 Audio coming soon
(kaṭuskandhayutāmityatra yutagrahaṇēna kaṭuskandhānāmalpamātratvaṁ darśayatīti jējjaṭaḥ ) śvētāṁ mr̥dvīkāṁ niṣkulīkr̥tāṁ tvagasthirahitāṁ kaṭuskandhēna saṁyōjya mātuluṅgarasēna dāḍimarasēna vā kalkayēt| tayā kalkitayā kṣaudrayutō rāgaḥ kr̥tō rōcanō dīpanaśca bhavati|
Adhikarana kAravyAH rAgaH (30) · Śloka 30
sauvarcalailāmaricadīpyakājājicōcavat| kāravyāḥ kalpayēdēvaṁ śuktaṁ matsyaṇḍikānvitam| āmrāmalakapēśībhiḥ kuryādrāgān pr̥thak pr̥thak| dhānyasauvarcalājājī kāravī maricācitān| saguḍān madhuyuktēna vyaktāmlān maricōtkaṭān||30||
सौवर्चलैलामरिचदीप्यकाजाजिचोचवत्| कारव्याः कल्पयेदेवं शुक्तं मत्स्यण्डिकान्वितम्| आम्रामलकपेशीभिः कुर्याद्रागान् पृथक् पृथक्| धान्यसौवर्चलाजाजी कारवी मरिचाचितान्| सगुडान् मधुयुक्तेन व्यक्ताम्लान् मरिचोत्कटान्||३०||
🔊 Audio coming soon
kāravyāḥ kalkēna sauvarcalādiyutaṁ śuktaṁ matsyaṇḍikānvitaṁ rāgaṁ kalpayēt| āmrāmalakakhaṇḍaiḥ pr̥thagdhānyādyanvitān rāgān kalpayēt| madhu mākṣikam| kāravī drākṣīviśēṣō yā gōstanikētyucyatē- iti jējjaṭaḥ||30||
Adhikarana udvartanAdyupacArAH (31) · Śloka 31
rūkṣōṣṇōdvartanōdgharṣasnānabhōjanalaṅganaiḥ| sakāmābhiḥ saha strībhiryuktyā jāgaraṇēna ca||31||
रूक्षोष्णोद्वर्तनोद्घर्षस्नानभोजनलङ्गनैः| सकामाभिः सह स्त्रीभिर्युक्त्या जागरणेन च||३१||
🔊 Audio coming soon
madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghraṁ samupaśāmyati| rūkṣōṣṇādibhiḥ kaphaprāyō madātyayaḥ śīghraṁ samupaśāmyati||31||
Adhikarana sannipAtamadAtyaye (32) · Śloka 32
yadidaṁ karma nirdiṣṭaṁ pr̥thagdōṣabalaṁ prati| sannipātē daśavidhē tacchēṣē'pi vikalpayēt||32||
यदिदं कर्म निर्दिष्टं पृथग्दोषबलं प्रति| सन्निपाते दशविधे तच्छेषेऽपि विकल्पयेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
pr̥thagvātādidōṣabalaṁ prati nirdiṣṭaṁ yat karma tanmiśrīkr̥tya tāratamyavikalpēna ca śēṣē daśavidhē sannipātē'pi vikalpayēt| pūrvaṁ hi trayōdaśavidhaḥ sannipāta uktaḥ| tatra ēkadōṣātiśayēna yaḥ sō'tra pradarśitaḥ| dvyatiśayēna trayastulyādhikaiścaikaḥ sannipātaḥ tāratamyavikalpanācca ṣaṭtvamityētaddaśakam||32||
Adhikarana trayaH pAnakayogAH (33) · Śloka 33
tvaṅnāgapuṣpamagadhāmaricājājidhānyakaiḥ| parūṣakamadhukailāsurāhvaiśca sitānvitaiḥ| sakapittharasaṁ hr̥dyaṁ pānakaṁ śaśibōdhitam| madātyayēṣu sarvēṣu pēyaṁ rucyagnidīpanam| tadvaddāḍimamr̥dvīkākaṇākāśmaryadārubhiḥ| sabījapūrakarasairbiḍasauvarcalānvitam| phalairvā vividhairamlaiḥ sannivr̥ccūrṇaśarkaram||33||
त्वङ्नागपुष्पमगधामरिचाजाजिधान्यकैः| परूषकमधुकैलासुराह्वैश्च सितान्वितैः| सकपित्थरसं हृद्यं पानकं शशिबोधितम्| मदात्ययेषु सर्वेषु पेयं रुच्यग्निदीपनम्| तद्वद्दाडिममृद्वीकाकणाकाश्मर्यदारुभिः| सबीजपूरकरसैर्बिडसौवर्चलान्वितम्| फलैर्वा विविधैरम्लैः सन्निवृच्चूर्णशर्करम्||३३||
🔊 Audio coming soon
tvagādinā śaśibōdhitaṁ nāma pānakam| śaśīkarpūram| dāḍimādibhiḥ sauvarcalānvitaṁ dvitīyaṁ pānakam|vividhaiḥ phalaistr̥tīyam||33||
Adhikarana kacCudArA~gkurAdicUrNam (34) · Śloka 34
kacchudārāṅkuradrākṣāvarṣābhūjīrakadvayam| madhūkayaṣṭītvakkr̥ṣṇākēsaraṁ ślakṣṇacūrṇitam| pibēdālōḍya dugdhēna sūkṣmatāntavagālitam||34||
कच्छुदाराङ्कुरद्राक्षावर्षाभूजीरकद्वयम्| मधूकयष्टीत्वक्कृष्णाकेसरं श्लक्ष्णचूर्णितम्| पिबेदालोड्य दुग्धेन सूक्ष्मतान्तवगालितम्||३४||
🔊 Audio coming soon
kacchudārāṅkurādikaṁ dugdhēnālōḍya sūkṣmavastragālitaṁ pibēt||34||
Adhikarana madAtyayeShu harShaNI kriyA (35) · Śloka 35
nākṣōbhya hi manō madyaṁ śarīramavihanya vā| kuryānmadātyayaṁ tasmādiṣyatē harṣaṇī kriyā| sēvyāḥ sarvēndriyasukhā dharmakalpadrumāṅkurāḥ| viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ kusumadhanvanaḥ||35||
नाक्षोभ्य हि मनो मद्यं शरीरमविहन्य वा| कुर्यान्मदात्ययं तस्मादिष्यते हर्षणी क्रिया| सेव्याः सर्वेन्द्रियसुख़ा धर्मकल्पद्रुमाङ्कुराः| विषयातिशयाः पञ्च शराः कुसुमधन्वनः||३५||
🔊 Audio coming soon
sarvasmin madātyayē harṣaṇī kriyēṣyatē yasmānmadyaṁ manō nākṣōbhya api tu saṁkṣōbhya madātyayaṁ kurutē| śarīraṁ cāvihanyāpi tu vihanya ubhayatrāpi harṣaṇī kriyā hitā| tathā pañcaviṣayāṇāṁ śabdādīnāmatiśayāḥ sēvyāḥ ta ēva pañca kusumacāpasya śarāḥ| dharma ēva kalpadrumaḥ tasyāṅkurāḥ phalaprarōhāstē||35||
Adhikarana madAtyaye kShIraviShayaH (36) · Śloka 36
saṁśuddhiśamanādyēṣu madadōṣaḥ kr̥tēṣvapi| na cēcchāmyētkaphē kṣīṇē jātē daurbalyalāghavē| tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca| grīṣmōpataptasya tarōryathā varṣaṁ tathā payaḥ| madyakṣīṇasya hi kṣīraḥ kṣīṇamāśvēva puṣyati| ōjastulyaṁ guṇaiḥ sarvairviparītaṁ ca madyataḥ||36||
संशुद्धिशमनाद्येषु मददोषः कृतेष्वपि| न चेच्छाम्येत्कफे क्षीणे जाते दौर्बल्यलाघवे| तस्य मद्यविदग्धस्य वातपित्ताधिकस्य च| ग्रीष्मोपतप्तस्य तरोर्यथा वर्षं तथा पयः| मद्यक्षीणस्य हि क्षीरः क्षीणमाश्वेव पुष्यति| ओजस्तुल्यं गुणैः सर्वैर्विपरीतं च मद्यतः||३६||
🔊 Audio coming soon
saṁśuddhītyādinā kṣīrasya viṣaya ucyatē| madyēna kṣīṇasya puruṣasya yatkiñcit kṣīṇamōjastat kṣīraṁ śīghramēva puṣyati| yatastatkṣīramōjasō guṇaiḥ sarvaistulyaṁ madyasya ca viparītam||36||
Adhikarana tataH krameNa madyasevanam (37) · Śloka 37
payasā vihatē rōgē balē jātē nivartayēt| kṣīraprayōgaṁ madyaṁ ca kramēṇālpālpamācarēt| na vikṣayadhvaṁsakōtthaiḥ spr̥śētōpadravairyathā| tayōstu syāt ghr̥taṁ kṣīraṁ bastayō br̥ṁhaṇāḥ śivāḥ| abhyaṅgōdvartanasnānānyannapānaṁ ca vātajit||37||
पयसा विहते रोगे बले जाते निवर्तयेत्| क्षीरप्रयोगं मद्यं च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत्| न विक्षयध्वंसकोत्थैः स्पृशेतोपद्रवैर्यथा| तयोस्तु स्यात् घृतं क्षीरं बस्तयो बृंहणाः शिवाः| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानान्यन्नपानं च वातजित्||३७||
🔊 Audio coming soon
tataḥ kṣīrēṇa madyarōgē vihatē balē ca jātē kṣīraprayōgaṁ kramēṇa nivartayēt kramēṇaiva cālpālpaṁ madyamācarēt| sahasā madyapānāt dhvaṁsakavikṣayōpadravōdbhavaḥ| tayōstu dhvaṁsakavikṣayayōrghr̥tādikaṁ vātajit syāt||37||
Adhikarana yuktamadyasevanam (38) · Śloka 38
yuktamadyasya madyōtthō na vyādhirupajāyatē| atō'sya vakṣyatē yōgō yaḥ sukhāyaiva kēvalam||38||
युक्तमद्यस्य मद्योत्थो न व्याधिरुपजायते| अतोऽस्य वक्ष्यते योगो यः सुख़ायैव केवलम्||३८||
🔊 Audio coming soon
upayuktamadyasya puṁsō madyōtthō vyādhirnōpajāyata ēva yatō'taḥ kāraṇādasya madyasya yōgō vakṣyatē yaḥ sukhāyaiva kēvalam||38||
Adhikarana madyapraSaMsA (39) · Śloka 39
āśvinaṁ yā mahattējō balē sārasvataṁ ca yā| dadhātyaindraṁ ca yā vīryaṁ prabhāvaṁ vaiṣṇavañca yā| astraṁ makarakētōryā puruṣārthō balasya yā| sautrāmaṇyāṁ dvijamukhē hutāśē hūtayē ca yā| yā sarvauṣadhisampūrṇānmathyamānātsurāsuraiḥ| mahōdadhēḥ samudbhūtā śrīśaśāṅkāmr̥taiḥ saha| madhumādhavamairēyasīdhugauḍāsavādibhiḥ| madaśaktimanujñantī yā rūpairbahubhiḥ sthitā| yāmāsvādya vilāsinyō yathārthaṁ nāma bibhrati| kulāṅganāpi yāṁ pītvā nayatyuddhatamānasā| anaṅgāliṅgitairaṅgaiḥ kvāpi cētō munērapi| taraṅgabhaṅgabhrukuṭītarjanairmāninīmanaḥ| ēkaṁ prasādya kurutē yā dvayōrapi nirvr̥tim| yathākāmabhaṭāvāptiparihr̥ṣṭāpsarōgaṇē| tr̥ṇavatpuruṣā yuddhē yāmāsvādya jahatyasūn| yāṁ śīlayitvāpi ciraṁ bahudhā bahuvigrahām| nityaṁ harṣātivēgēna tat pūrvamiva sēvatē| śōkōdvēgaratibhayairyā dr̥ṣṭvā nābhibhūyatē| gōṣṭhīmahōtsavōdyānaṁ na yasyāḥ śōbhatē vinā| smr̥tvā smr̥tvā ca bahuśō viyuktaḥ śōcatē yayā| aprasannāpi yā prītyai prasannā svarga ēva yā| apīndraṁ manyatē dussthaṁ hr̥dayasthitayā yayā| anirdēśyasukhāsvādā svasaṁvēdyaiva yā param| iti citrāsvavasthāsu priyāmanukarōti yā| priyātipriyatāṁ yāti yatpriyasya viśēṣataḥ| yā prītiryā ratiryā vāgyā puṣṭiriti ca stutā| dēvadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| pānapravr̥tau satyāṁ tu tāṁ surāṁ vidhinā pibēt||39||
आश्विनं या महत्तेजो बले सारस्वतं च या| दधात्यैन्द्रं च या वीर्यं प्रभावं वैष्णवञ्च या| अस्त्रं मकरकेतोर्या पुरुषार्थो बलस्य या| सौत्रामण्यां द्विजमुख़े हुताशे हूतये च या| या सर्वौषधिसम्पूर्णान्मथ्यमानात्सुरासुरैः| महोदधेः समुद्भूता श्रीशशाङ्कामृतैः सह| मधुमाधवमैरेयसीधुगौडासवादिभिः| मदशक्तिमनुज्ञन्ती या रूपैर्बहुभिः स्थिता| यामास्वाद्य विलासिन्यो यथार्थं नाम बिभ्रति| कुलाङ्गनापि यां पीत्वा नयत्युद्धतमानसा| अनङ्गालिङ्गितैरङ्गैः क्वापि चेतो मुनेरपि| तरङ्गभङ्गभ्रुकुटीतर्जनैर्मानिनीमनः| एकं प्रसाद्य कुरुते या द्वयोरपि निर्वृतिम्| यथाकामभटावाप्तिपरिहृष्टाप्सरोगणे| तृणवत्पुरुषा युद्धे यामास्वाद्य जहत्यसून्| यां शीलयित्वापि चिरं बहुधा बहुविग्रहाम्| नित्यं हर्षातिवेगेन तत् पूर्वमिव सेवते| शोकोद्वेगरतिभयैर्या दृष्ट्वा नाभिभूयते| गोष्ठीमहोत्सवोद्यानं न यस्याः शोभते विना| स्मृत्वा स्मृत्वा च बहुशो वियुक्तः शोचते यया| अप्रसन्नापि या प्रीत्यै प्रसन्ना स्वर्ग एव या| अपीन्द्रं मन्यते दुस्स्थं हृदयस्थितया यया| अनिर्देश्यसुख़ास्वादा स्वसंवेद्यैव या परम्| इति चित्रास्ववस्थासु प्रियामनुकरोति या| प्रियातिप्रियतां याति यत्प्रियस्य विशेषतः| या प्रीतिर्या रतिर्या वाग्या पुष्टिरिति च स्तुता| देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषैः| पानप्रवृतौ सत्यां तु तां सुरां विधिना पिबेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
āśvinamityādēstāṁ surāṁ vidhinā pibēdityanēna sambandhaḥ| ēvamitihāsēṣu śrūyatē yathā kila surayā aśvibhyāṁ svatējō dattam| sarasvatyā ca balam| indrēṇa vīryam| viṣṇunā prabhāvaḥ| yā ca surā makarakētōḥ kāmasyāstraṁ; balasya ca halabhr̥tō yā puruṣārthaḥ| yā ca sautrāmaṇyādhvarē dvijamukhē brāhmaṇapratyakṣamagnau hūyatē| yā ca mahōdadhēḥ sarvauṣadhisampūrṇāt surāsurairmathyamānāt śyrādibhiḥ sahōtpannā| yā ca madhvādibhirbahubhī rūpairmadaśaktimanujjhanti sthitā| yāṁ cāsvādya vilāsinyaḥ katraryō vilāsinīti nāma yathārthaṁ bibhrati| surayā vilāsasyāgamanāt| yāṁ surāṁ pītvā kulāṅganāpi lajjādimatvādalalitāpi munērabhyastadhairyasyāpi kvāpi cētō nayatyanaṅgēna kāmēnāliṅgitairaṅgaiḥ karaṇabhūtaiḥ| yā ca surā ēkaṁ māninīmanaḥ prasādya dvayōrapi māninīvallabhayōrnivr̥tiṁ kurutē| atinivēḍamānāvaṣṭambhaparavaśāpyāsvāditakādambarīrasā mānaṁ pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā avadhīritapūrvamapi prayāṁsaṁ prārthayituṁ yatatē| yatra caivamutprēkṣyatē yasyāḥ surāyā yē taraṅgabhāsaiva bhrukuṭī tayā tarjanēna sakhīva sakhyā vallabhāvadhīraṇānutāpabhiyēva māninyā mānamavadhīrya manaḥ prasādayati| tayā ca prasannamanasā dvitīyō māninyā mānamavadhīrya manaḥ prasādayati| tayā ca prasannamanasā dvitīyō nirvr̥timāsādayati| tadidaṁ surāyā mahat kauśalam| yadēkatra prasādamāpādyānyatra nirvr̥timāpnōti| yāṁ ca surāmāsvādya yuddhē puruṣastr̥ṇavadasūn prāṇāṁstyajanti| kimbhūtē yuddhē āha-yathētyādi| yathākāmaṁ yathēcchaṁ yā bhaṭānāmavāptistayā parihr̥ṣṭō'psarōgaṇō yasminyuddhē| iti citrāvasvasthāsu priyāmanukarōti yēti vakṣyamāṇatvātsarvatrāpītaḥprabhr̥ti priyāyāḥ surāyāśca ślēṣaḥ| tathā ca yēnaiva priyā āsvāditā bhavati sa ēvāpsarōviṣayē'tiśayaṁ paśyaṁstallābhōpāyē yuddhē tr̥ṇavadasūṁstyajati| yāṁ surāṁ bahudhā madhvādinā bahuvigrahāṁ ciraṁ śīlayitvāpi puruṣō nityaṁ tām apūrvamiva sēvatē| sadaivābhinavāmēvātipriyatvājjānātītyarthaḥ| priyapi bahudhā ratiprayōgairbahuvigrahānēkaśaḥ kr̥tapraṇayakalahāpi nityaṁ harṣātivēgēnābhinavēva sēvyatē| yāñca surāṁ dr̥ṣṭvā śōkādibhirnābhibhūyatē| priyāmapi dr̥ṣṭvā śōkādibhirnābhibhūyatē| darśanābhibhavayōḥ śōkādaya ēvaṁ karttr̥tvēna nīyantē yēna samānakarttr̥katvaṁ bhavati| tatsannidhānē śōkādayō na bhavantīti tātparyam| yasyāśca surāyā vanā gōṣṭhyādikaṁ na śōbhatē| priyayā vā vinā na śōbhatē| yayā ca surayā viyuktastāṁ smr̥tvā''tmānāṁ śōcatē priyayā viyuktaśca śōyatē| yā surā aprasannāpi ghanāpi prītyai bhavati| prasannā ca svarga ēva| priyāpyakr̥taprasādāpi prītyai bhavati| prasannā punaḥ svarga ēva| yathā ca surayā hr̥dayasthitayā pītayā puruṣa indramapi duḥsthaṁ manyatē ātmānamēva sustham| tadvat priyayāpi hr̥dayasthitayā manasi gr̥hītayā| yā ca surā anirdēśya sukhāsvādā sukhamāsvādaśca yasyāḥ parasya nirdēṣṭumidantayā na pāryatē| priyā'pyēvam| yā ca surā paraṁ svasaṁvēdyaiva| priyāpi tadvat| ityēvamanantarōktaprakārēṇa citrāsu vichitrāsvavasthāsu yā surā priyāmanukarōti tāṁ surāṁ vidhinā pibēditi surayāḥ pratyavamarśaḥ| yasya hi surā priyā tasya pītamātrāyāmēva tasyāṁ vallabhāpi nitarāṁ vallabhātvaṁ yāti| prītyādiśabdaiśca yā dēvādibhiḥ stutā| tāṁ surāṁ madyapānapravr̥ttau satyāṁ pibēdvakṣyamāṇēna vidhinā; na tu yathēccham||39||
Adhikarana medorogasya vidhipItayA surayA nivRuttiH (40) · Śloka 40
sambhavanti na tē rōgā mēdānilakaphōdbhavāḥ| vidhiyuktādr̥tē madyādyē na siddhyanti dāruṇāḥ||40||
सम्भवन्ति न ते रोगा मेदानिलकफोद्भवाः| विधियुक्तादृते मद्याद्ये न सिद्ध्यन्ति दारुणाः||४०||
🔊 Audio coming soon
kiṁ tayā surayā vidhinā pītayā bhavatītyāha-sambhavantītyādi| yē rōgā mēdōprabhr̥tijā dāruṇāstē vidhiyuktānmadyādr̥tē dravyāntarēṇa na siddhyanti| vidhiyuktēna madyēnaiva siddhyanti| tē rōgā vidhiviparītayā surayā na sambhavanti na jāyantē||40||
Adhikarana vidhiyuktamadyapAne~apavAdaH (41) · Śloka 41
asti dēhasya sā'vasthā yasyāṁ pānaṁ nivāryatē| anyatra madyānnigadādvividhauṣadhasambhr̥tān||41||
अस्ति देहस्य साऽवस्था यस्यां पानं निवार्यते| अन्यत्र मद्यान्निगदाद्विविधौषधसम्भृतान्||४१||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁvidhamapi vidhiyuktaṁ pānaṁ na sarvatra prayōjyamiti pradarśanārthamāha-astītyādi| subōdham||41||
Adhikarana madyasaMskArAH (42) · Śloka 42
ānūpaṁ jāṅgalaṁ māṁsaṁ vidhinā'pyupakalpitam| madyaṁ sahāyamaprāpya samyak pariṇamētkatham| sutīvramārutavyādhighatinō laśunasya ca| madyamāṁsaviyuktasya prayōgē syāktiyān guṇaḥ| nigūḍhaśalyāharaṇē śastrakṣārāgnikarmaṇi| pītamadyō viṣahatē sukhaṁ vaidyavikatthanām| analōttējanaṁ rucyaṁ śōkaśramavināśanam| na cātaḥ paramastyanyadārōgyabalapuṣṭikr̥t||42||
आनूपं जाङ्गलं मांसं विधिनाऽप्युपकल्पितम्| मद्यं सहायमप्राप्य सम्यक् परिणमेत्कथम्| सुतीव्रमारुतव्याधिघतिनो लशुनस्य च| मद्यमांसवियुक्तस्य प्रयोगे स्याक्तियान् गुणः| निगूढशल्याहरणे शस्त्रक्षाराग्निकर्मणि| पीतमद्यो विषहते सुख़ं वैद्यविकत्थनाम्| अनलोत्तेजनं रुच्यं शोकश्रमविनाशनम्| न चातः परमस्त्यन्यदारोग्यबलपुष्टिकृत्||४२||
🔊 Audio coming soon
ānūpētyādinā madyasaṁskārā ucyantē| madyēna sahāyēna māṁsaṁ samyak pariṇatiṁ yātīti tātparyārthaḥ| mahāguṇasya ca laśunasya madyamāṁsasaṁyuktasyaiva saphalatvam| nigūḍhasya dēhē dūraprāptasyādr̥śyasya śalyasyāharaṇē śastrādikarmaṇi vaidyavikatthanāṁ vaidyakadarthanāṁ pītamadya ēva sukhaṁ viṣahatē sādhu sōḍhuṁ śaknōti subōdham| ata iti madyān||42||
Adhikarana jIvitaM rakShatA madyaM peyam (43) · Śloka 43
rakṣatā jīvitaṁ tasmātpēyamātmavatā sadā| āśritōpāśritahitaṁ paramaṁ dharmasādhanam||43||
रक्षता जीवितं तस्मात्पेयमात्मवता सदा| आश्रितोपाश्रितहितं परमं धर्मसाधनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
tasmānmadyamātmavatā buddhimatā jīvitē rakṣāṁ kurvatā sadā pēyam| madyē tvanēkadhā jīvitāpāya āśaṅkyatē| āśritētyādi madyaviśēṣaṇam| āśritā upakr̥tā bhr̥tyabāndhavādyāḥ| upāśritāḥ āśritāśritāḥ||43||
Adhikarana vasumatAM madyapAnavidhiH (44) · Śloka 44
snātaḥ praṇamya suravipragurūnyathāsvaṁ vr̥ttiṁ vidhāya ca samastaparigrahasya| āpānabhūmimatha gandhajalabhiṣiktāmāhāramaṇḍapasamīpagatāṁ śrayēta| svātr̥tē'tha śayanē kamanīyē mitrabhr̥tyaramaṇīsamavētaḥ| svaṁ yaśaḥ kathakacāraṇasaṅghairuddhataṁ niśamayannatilōkam| vilāsinīnāñca vilāsaśōbhigītaṁ sanr̥ttaṁ kalatūryaghōṣaiḥ| kāñcīkalāpaiścalakiṅkiṇīkaiḥ krīḍāvihaṅgaiśca kr̥tānunādam| maṇikanakasamutyairāvanēyairvicitraiḥ sajalavividhabhaktikṣaumavastrāvr̥tāṅgaiḥ| api munijanacittakṣōbhasampādanībhiścakitahariṇalōlaprēkṣaṇībhiḥ priyābhiḥ| stananitambakr̥tādatigauravādalasamākulamīśvarasaṁśrayāt| iti gataṁ dadhatībhirasaṁsthitaṁ taruṇacittavilōbhanakārmaṇam| yauvanāsavamattābhirvilāsādhiṣṭhitātmabhiḥ| sañcāryamāṇaṁ yugapattanvaṅgībhiritastataḥ| tālavr̥ntanalinīdalānilaiḥ śītalīkr̥tamatīva śitalaiḥ| darśanē'pi vidadhadvaśānugaṁ svāditaṁ kimuta cittajanmanaḥ| cūtarasēndumr̥gaiḥ kr̥tavāsaṁ mallikōjjvalatayā ca sanātham| sphaṭikaśuktigataṁ sataraṅgaṁ kāntamanaṅgamivōdvahadaṅgam| tālīsādyaṁ cūrṇamēlādikaṁ vā hr̥dyaṁ prāśya prāgvayaḥsthāpanaṁ vā| tatprārthibhyō bhūmibhāgē sumr̥ṣṭē tōyōnmiśraṁ dāpayitvā tataśca| dhr̥timān smr̥timān nityamanūnādhikamācaran| ucitēnōpacārēṇa sarvamēvōpapālayan| jitavikasitāsitasarōjanayanasaṅkrāntivardhitaśrīkam| kāntāmukhamiva saurabhahr̥tamadhupagaṇaṁ pibēnmadyam||44||
स्नातः प्रणम्य सुरविप्रगुरून्यथास्वं वृत्तिं विधाय च समस्तपरिग्रहस्य| आपानभूमिमथ गन्धजलभिषिक्तामाहारमण्डपसमीपगतां श्रयेत| स्वातृतेऽथ शयने कमनीये मित्रभृत्यरमणीसमवेतः| स्वं यशः कथकचारणसङ्घैरुद्धतं निशमयन्नतिलोकम्| विलासिनीनाञ्च विलासशोभिगीतं सनृत्तं कलतूर्यघोषैः| काञ्चीकलापैश्चलकिङ्किणीकैः क्रीडाविहङ्गैश्च कृतानुनादम्| मणिकनकसमुत्यैरावनेयैर्विचित्रैः सजलविविधभक्तिक्षौमवस्त्रावृताङ्गैः| अपि मुनिजनचित्तक्षोभसम्पादनीभिश्चकितहरिणलोलप्रेक्षणीभिः प्रियाभिः| स्तननितम्बकृतादतिगौरवादलसमाकुलमीश्वरसंश्रयात्| इति गतं दधतीभिरसंस्थितं तरुणचित्तविलोभनकार्मणम्| यौवनासवमत्ताभिर्विलासाधिष्ठितात्मभिः| सञ्चार्यमाणं युगपत्तन्वङ्गीभिरितस्ततः| तालवृन्तनलिनीदलानिलैः शीतलीकृतमतीव शितलैः| दर्शनेऽपि विदधद्वशानुगं स्वादितं किमुत चित्तजन्मनः| चूतरसेन्दुमृगैः कृतवासं मल्लिकोज्ज्वलतया च सनाथम्| स्फटिकशुक्तिगतं सतरङ्गं कान्तमनङ्गमिवोद्वहदङ्गम्| तालीसाद्यं चूर्णमेलादिकं वा हृद्यं प्राश्य प्राग्वयःस्थापनं वा| तत्प्रार्थिभ्यो भूमिभागे सुमृष्टे तोयोन्मिश्रं दापयित्वा ततश्च| धृतिमान् स्मृतिमान् नित्यमनूनाधिकमाचरन्| उचितेनोपचारेण सर्वमेवोपपालयन्| जितविकसितासितसरोजनयनसङ्क्रान्तिवर्धितश्रीकम्| कान्तामुख़मिव सौरभहृतमधुपगणं पिबेन्मद्यम्||४४||
🔊 Audio coming soon
tacca madyamēvaṁ pibēditi pradarśanārthamāha-snāta ityādi| sarvasya parigrahasya yathāsvaṁ vr̥ttiṁ vidhāya, na tu bhr̥tyādērasaṁvibhajya| ētatkr̥tvā prathamēvāpānabhūmimāśrayēt| kimbhūtāmāha-gandhajalābhiṣiktāmāhāramaṇḍapanikaṭavartinīm| atha svātr̥tē śayanē sthita idamidaṁ kurvan pibēt| kamanīyē kāntē| svaṁ yaśō niśamayan manasā gr̥hṇan| utkarṣēṇa lōkamatikrāntamatilōkam| vilāsinīnāñca sanr̥ttādikaṁ gītaṁ niśamayan| tacca gītaṁ kāñcīkalāpādibhiḥ kr̥tānunādam| tacca madyamēvaṁvidhamēvaṁvidhābhistanvaṅgībhiḥ sañcāryamāṇam| kimbhūtaṁ madyamāha-maṇītyādi| āvarēyairbhāṇḍaviśēṣairmaṇimayaiḥ kanakamayairvā| vicitraiḥ ramaṇīyasaṁsthānādibhiḥ| anyacca kimbhūtairāvarēyaiḥ sajalāni jalārdrāṇi vividhabhaktīni nānividharacitaśakunipatrādivicchēdāni yāni kṣaumāṇi tairācchāditaśarīraiḥ| kimbhūtābhistanvaṅgībhiḥ api munijanacittakṣōbhasampādanībhistathā cakitahariṇavat lōlaprēkṣaṇībhi- ścañcalaprēkṣaṇībhistathā priyābhistābhiśca tanvaṅgībhirgataṁ dadhatībhirgamanaṁ dhārayantībhiḥ| kimbhūtaṁ stanābhyāṁ nitambēna ca yatkr̥taṁ dēhasya gauravaṁ tēnālasam| īśvarahētukācca sambhramādākulam| tathā asaṁsthitamanēkarūpam| taruṇacittasya vilōbhanē kārmaṇaṁ vaśīkaraṇaprayōgam| yauvanamēva madahētutvādāsavastēna mattābhistanvaṅgībhistathā vilāsēnādhiṣṭhita ātmā svabhāvō yāsāṁ tābhiryugapadbahvībhiḥ| tacca madyaṁ tālavr̥ntādyanilaiścandanādyambusaṁyōgādatīva śītalaiḥ śitalī-kr̥tam| tālavr̥ntaṁ vyajanam| tathā yanmadyaṁ darśanamātrē'pi cittajanmanaḥ kāmasya sarvaṁ vaśānugaṁ vidadhat| kimuta svāditam| cūtarasādibhiḥ kr̥tavāsanam| cūtarasaḥ sahakāraḥ| induḥ karpūram| mr̥gaḥ kastūrikā| mallikā prasiddhaḥ puṣpaviśēṣaḥ| tatkāntaṁ madyamanaṅgamiva kāmamivōdvahadaṅgaṁ saśarīram| subōdham| vayaḥsthāpanaṁ yatkiñcijjarāpahārakr̥t| tatō'nantaramidaṁ kr̥tvaiva madyaṁ pibēditi sambandhaḥ| kiṁ kr̥tvētyāha-tatprārthibhya ityādi| tanmadyaṁ yē prārthayantyabhilaṣanti bhūtaviśēṣāḥ tēbhyastōyōnmiśraṁ tōyamiśritaṁ tacca dāpayitvā dhr̥timatvādiyutaḥ pibēt| anūnādhikaṁ tatra madyapānē ācaran| tathāvidhēnōpacārēṇa sarvamēva parivāramupalālayan sāntvayan| tacca madyaṁ jitāni śōbhātiśayēna parābhūtāni vikasitānyasitasarōjāni nīlōtpalāni yābhyāṁ nayanābhyāṁ vivardhitaśrīkam| kāntāmukhasadr̥śaṁ yataḥ saurabhēṇa hatō madhupagaṇō'lisamūhō yēna ēvambhūtaṁ madyaṁ pibēt||44||
Adhikarana madyapAnottaraM Bojanam (45) · Śloka 45
pītvaivaṁ caṣakatrayaṁ parijanaṁ sammānya sarvaṁ tatō| gatvāhārabhuvaṁ puraḥ subhiṣajō bhuñjīta bhūyō'tra ca| māṁsāpūpaghr̥tārdrakādiharitairyuktaṁ sasauvarcalaiḥ| dvistrirvā niśi cālpamēva vanitāsaṁvalganārthaṁ pibēt||45||
पीत्वैवं चषकत्रयं परिजनं सम्मान्य सर्वं ततो| गत्वाहारभुवं पुरः सुभिषजो भुञ्जीत भूयोऽत्र च| मांसापूपघृतार्द्रकादिहरितैर्युक्तं ससौवर्चलैः| द्विस्त्रिर्वा निशि चाल्पमेव वनितासंवल्गनार्थं पिबेत्||४५||
🔊 Audio coming soon
ēvamanantarōktēna prakārēṇa caṣakatrayaṁ pīta sarvañca parijanamucitēna prakārēṇa sammānya tata āhārabhuvaṁ gatvā subhiṣajaḥ pura utkr̥ṣṭavaidyasyāgrataḥ sthitō bhuñjīta| atra ca bhōjanē bhūyaḥ punarmāṁsādiyuktaṁ sad dvau vārau trīn vā vārān pibēt| niśi rātrāvalpaṁ vanitāsaṁvalgāhamātraṁ pibēdyāvatā cittōllāsēna kēlisukhaṁ bhavati||45||
Adhikarana tataH krIDA Sayana~jca (46) · Śloka 46
rahasi dayitāmaṅkē kr̥tvā bhujāntarapīḍanāt pulakitatanuṁ jātasvēdāṁ sakampapayōdharām| yadi sarabhasaṁ sīdhōrvāraṁ na pāyayatē kr̥tī kimanubhavati klēśaprāyaṁ tadā gr̥hatantratām| varatanuvaktraṁ saṅgatisugandhitaraṁ sarakaṁ drutamiva padmarāgamaṇimāsavarūpadharam| bhavati ratiśramēṇa ca madaḥ pibētō'lpamapi kṣayamata ōjasaḥ pariharan sa śayīta param||46||
रहसि दयितामङ्के कृत्वा भुजान्तरपीडनात् पुलकिततनुं जातस्वेदां सकम्पपयोधराम्| यदि सरभसं सीधोर्वारं न पाययते कृती किमनुभवति क्लेशप्रायं तदा गृहतन्त्रताम्| वरतनुवक्त्रं सङ्गतिसुगन्धितरं सरकं द्रुतमिव पद्मरागमणिमासवरूपधरम्| भवति रतिश्रमेण च मदः पिबेतोऽल्पमपि क्षयमत ओजसः परिहरन् स शयीत परम्||४६||
🔊 Audio coming soon
rahasyēkāntē dayitāmaṅkē utsaṅgē kr̥tvā yadā sīdhōrvāramēkaṁ caṣakaṁ na pāyayatē tadā gr̥hatantratāṁ gr̥haviṣamatāṁ sa kr̥tī kimarthamanubhavati| klēśaprāyaṁ bahuklēśam| kimbhūtāṁ dayitāmāha-bhujāntarapīḍanāt pulakitatanuṁ tathā jātasvēdāṁ ratiśramāt sakampau payōdharau yasyāstathāvidhām| varatanvityādinā natkuṭakāhvayēna surāphalam| tacca sarakamēvambhūtaṁ sadalpamapi pibatō ratiśramēṇaiva madō bhavatyatō'nantaraṁ sa pumān ōjasaḥ kṣayaṁ pariharan śayīta| kimbhūtaṁ sakaraṁ varatanōḥ kāntāyā vaktrasaṅgatyā svabhāvasugandhyapi sugandhitaram| ēvamutprēkṣatē drutamiva padmarāgamaṇimāsavarūpadharam||46||
Adhikarana vidhivanmadyapAnasya Palam (47) · Śloka 47
itthaṁ yuktyā pibanmadyaṁ na trivargādvihīyatē| asārasaṁsārasukhaṁ paramaṁ cādhigacchati| ēśvaryasyōpabhōgō'yaṁ spr̥haṇīyaḥ surairapi| anyathā hi vipatsu syātpaścāttāpēndhanaṁ dhanam| upabhōgēna rahitō bhōgavāniti nindyatē| nirmitō'tikadaryō'yaṁ vidhinā nidhipāvakaḥ| tsmādvyavasthayā pānaṁ pānasya satataṁ hitam| jitvā viṣayalubdhānāmindriyāṇāṁ svatantratām| vidhirvasumatāmēṣa bhaviṣyadvasavastu yē| yathōpapattitairmadyaṁ pātavyaṁ mātrayā hitam||47||
इत्थं युक्त्या पिबन्मद्यं न त्रिवर्गाद्विहीयते| असारसंसारसुख़ं परमं चाधिगच्छति| एश्वर्यस्योपभोगोऽयं स्पृहणीयः सुरैरपि| अन्यथा हि विपत्सु स्यात्पश्चात्तापेन्धनं धनम्| उपभोगेन रहितो भोगवानिति निन्द्यते| निर्मितोऽतिकदर्योऽयं विधिना निधिपावकः| त्स्माद्व्यवस्थया पानं पानस्य सततं हितम्| जित्वा विषयलुब्धानामिन्द्रियाणां स्वतन्त्रताम्| विधिर्वसुमतामेष भविष्यद्वसवस्तु ये| यथोपपत्तितैर्मद्यं पातव्यं मात्रया हितम्||४७||
🔊 Audio coming soon
itthamanayā yuktyā madyaṁ piban puruṣaḥ trivargāddharmārthakāmānna hīyatē na tasya trivargahānirbhavatītyarthaḥ| asārasya ca saṁsārasya yat paramaṁ svādu viṣayōpabhōgākhyaṁ sukhaṁ tadadhigacchati prāpnōti| ayañca yō madyasya vidhiruktaḥ sa ēśvaryasyōpabhōgaḥ surairapi spr̥haṇīyaḥ| anyathā yō dhanavānaiśvaryavānnōpabhuṅktē tasya vipatsu rājōpadravādiṣu dhanaṁ paścāttāpēndhanaṁ paścāttāpasyēndhanamudbōdhakaṁ syāt| yaśca dhanasyōpabhōgēna rahitō bhōgavāniti janairnindyantē| kathamēvaṁ yathāyamatikadaryō vidhinā nidhipāvakō nirmitaḥ| tasmādviṣayēṣu lubdhānāmindriyāṇāṁ svatantratāṁ jitvā pānasya madyasya pānaṁ vyavasthayā hitaṁ na tvaniyamēna| ēṣa ca yathōktō vidhirvasumatāṁ dhanināṁ vijñēyaḥ yē punarbhaviṣya- dvasavastairmadyaṁ yathōpapatti yathāsambhavamupacārēṇa mātrayā pātavyam| hitaṁ pathyam| bhaviṣyadvasuśabdēna vyutpattyā daridrā uktāḥ| bhaviṣyanti vasūni yēṣāmiti kr̥tvā||47||
Adhikarana madyapAnamaryAdA (48) · Śloka 48
yāvaddr̥ṣṭērna sambhrāntiryāvanna kṣōbhyatē manaḥ| tāvadēva virantavyaṁ madyādātmavatā sadā||48||
यावद्दृष्टेर्न सम्भ्रान्तिर्यावन्न क्षोभ्यते मनः| तावदेव विरन्तव्यं मद्यादात्मवता सदा||४८||
🔊 Audio coming soon
yāvadityādinā madyapānavidhiḥ subōdhaḥ||48||
Adhikarana doShAnusAraM madyapAnavidhiH (49) · Śloka 49
abhyaṅgōdvartanasnānavāsadhūpānulēpanaiḥ| snigdhōṣṇairbhāvitaiścānnaiḥ pānaṁ vātōttaraḥ pibēt| śītōpacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittikō bhāvitaścānnaiḥ pibanmadyaṁ na sīdati| upacārairaśiśirairyavagōdhūmabhuk pibēt| ślaiṣmikō dhanvajairmāṁsairmadyaṁ māricikaiḥ saha||49||
अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानवासधूपानुलेपनैः| स्निग्धोष्णैर्भावितैश्चान्नैः पानं वातोत्तरः पिबेत्| शीतोपचारैर्विविधैर्मधुरस्निग्धशीतलैः| पैत्तिको भावितश्चान्नैः पिबन्मद्यं न सीदति| उपचारैरशिशिरैर्यवगोधूमभुक् पिबेत्| श्लैष्मिको धन्वजैर्मांसैर्मद्यं मारिचिकैः सह||४९||
🔊 Audio coming soon
tacca madyamabhyaṅgādibhirbhāvita ahitasaṁskāraḥ san vātādhikaḥ puruṣaḥ pibēt| vāsaḥ paṭavāsaḥ| śitōpacārādibhiḥ paittikō madyaṁ piban na sīdati| aśiśirōpacārādinā ślaiṣmikō madyaṁ pibēt| aśiśiraśabdēnātiśiśirasya pratiṣēdhaḥ| nōṣṇavidhānam| uṣṇōpa-cārasya madyē pratiṣēdhāt maricēna saṁskr̥taṁ māricikam| dhanvajaṁ jāṅgalam||49||
Adhikarana doShAnusAraM madyaprakArAH kAlaSca (50) · Śloka 50
tatra vātē hitaṁ madyaṁ prāyaḥ paiṣṭikagauḍikam| pittē sāmbhō madhu kaphē mārdvikāriṣṭamādhavam| prākpibēcchlaiṣmikō madyaṁ bhuktasyōpari paittikaḥ| vātikastu pibēnmadhyē samadōṣō yathēcchati||50||
तत्र वाते हितं मद्यं प्रायः पैष्टिकगौडिकम्| पित्ते साम्भो मधु कफे मार्द्विकारिष्टमाधवम्| प्राक्पिबेच्छ्लैष्मिको मद्यं भुक्तस्योपरि पैत्तिकः| वातिकस्तु पिबेन्मध्ये समदोषो यथेच्छति||५०||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādi subōdham| śālipiṣṭēna paiṣṭikam| guḍēna gauḍikam| pittē madhu mākṣikaṁ sāmbhaḥ| kaphē mārdvikam| prāgityādinā madyasya dōṣaviśēṣāśrayēṇa kālaniyamaḥ subōdhaḥ||50||
Adhikarana madamUrcCAyayoScikitsA (51) · Śloka 51
madēṣu vātapittaghnaṁ prāyō mūrcchāsu cēṣyatē| sarvatrāpi viśēṣēṇa pittamēvōpalakṣayēt| śītāḥ pradēhāḥ maṇayaḥ sēkā vyajanamārutāḥ| sitādrākṣēkṣukharjūrakāśmaryasvarasāḥ payaḥ| siddhā madhuravargēṇa rasā yūṣāḥ sadāḍimāḥ| ṣaṣṭikāḥ śālayō mudgā yavāḥ sarpiśca jīvanam| kalyāṇakaṁ pañcagavyaṁ ṣaṭpalaṁ payasāgnikam| pippalyō vā śilāhvaṁ vā rasāyanavidhānataḥ| triphalā vā prayōktavyā saghr̥takṣaudraśarkarā||51||
मदेषु वातपित्तघ्नं प्रायो मूर्च्छासु चेष्यते| सर्वत्रापि विशेषेण पित्तमेवोपलक्षयेत्| शीताः प्रदेहाः मणयः सेका व्यजनमारुताः| सिताद्राक्षेक्षुख़र्जूरकाश्मर्यस्वरसाः पयः| सिद्धा मधुरवर्गेण रसा यूषाः सदाडिमाः| षष्टिकाः शालयो मुद्गा यवाः सर्पिश्च जीवनम्| कल्याणकं पञ्चगव्यं षट्पलं पयसाग्निकम्| पिप्पल्यो वा शिलाह्वं वा रसायनविधानतः| त्रिफला वा प्रयोक्तव्या सघृतक्षौद्रशर्करा||५१||
🔊 Audio coming soon
madēṣvityādinā kramaprāptānāṁ madamūrcchāsaṁnyāsānāṁ cikitsā| prāyōgrahaṇaṁ vyabhicārasūcanārtham| sarvasyapi madyavikārēṣu pittamēva cikitsyatvēnōpalakṣayēt| sarvatra śītāḥ pradēhādayaḥ prayōktavyāḥ| tathā sitādimadhuraskandhēna śr̥taṁ payaḥ| subōdham| kalyāṇakādīni vakṣyantē| ṣaṭpalamuktaṁ yakṣmaṇi||51||
Adhikarana prasaktavegeShu viSeShaH (52) · Śloka 52
prasaktavēgēṣu hitaṁ mukhanāsāvarōdhanam| pibēdvā mānuṣīkṣīraṁ tēna dadyācca nāvanam||52||
प्रसक्तवेगेषु हितं मुख़नासावरोधनम्| पिबेद्वा मानुषीक्षीरं तेन दद्याच्च नावनम्||५२||
🔊 Audio coming soon
prasaktavēgēṣu santatavēgēṣu madamūrcchāyēṣu mukhanāsayōḥ pāṇyādikēnāvarōdhanaṁ hitam| tēna mānuṣīkṣīrēṇa nasyam||52||
Adhikarana vogottarakAlInA cikitsA (53) · Śloka 53
mr̥ṇālabisakr̥ṣṇā vā lihyātkṣaudrēṇa sābhayāḥ| durālabhāṁ vā mustāṁ vā śītēna salilēna vā| pibēnmaricakōlāsthimajjōśīrāhikēsaram| dhātrīphalarasē siddhaṁ pathyā kvāthēna vā ghr̥tam| kuryāt kriyāṁ jvarōktāñca yathādōṣabalōdayām| pañca karmāṇi śastāni tathā raktāvasēcanam| sattvasyālambanaṁ jñānamagr̥ddhirviṣayēṣu ca||53||
मृणालबिसकृष्णा वा लिह्यात्क्षौद्रेण साभयाः| दुरालभां वा मुस्तां वा शीतेन सलिलेन वा| पिबेन्मरिचकोलास्थिमज्जोशीराहिकेसरम्| धात्रीफलरसे सिद्धं पथ्या क्वाथेन वा घृतम्| कुर्यात् क्रियां ज्वरोक्ताञ्च यथादोषबलोदयाम्| पञ्च कर्माणि शस्तानि तथा रक्तावसेचनम्| सत्त्वस्यालम्बनं ज्ञानमगृद्धिर्विषयेषु च||५३||
🔊 Audio coming soon
mr̥ṇālādyabhayāntaṁ kṣaudrēṇa lēhaḥ durālabhāṁ vā kṣaudrēṇa| mustāṁ vā| maricādikaṁ śītēna salilēna pibēt| dhātrīphalarasēna vā caturguṇēna siddhaṁ ghr̥tam| pathyā kvāthēna vā snēhasamē siddhaṁ ghr̥taṁ pibēt| dōṣabalānatikramēṇa ca madamūrcchāyayōḥ jvarōktāṁ kriyāṁ kuryāt| subōdham| sattvasyālambanaṁ dhairyasyāvaṣṭambhaḥ| gr̥ddhirlōlupatā viṣayēṣu dvārādiṣu||53||
Adhikarana atipravRuddhAdiShu viSeShaH (54) · Śloka 54
madēṣvatipravr̥ddhēṣu mūrcchāyēṣu ca yōjayēt| tīkṣṇaṁ saṁnyāsavihitaṁ viṣajaṁ viṣajēṣu ca||54||
मदेष्वतिप्रवृद्धेषु मूर्च्छायेषु च योजयेत्| तीक्ष्णं संन्यासविहितं विषजं विषजेषु च||५४||
🔊 Audio coming soon
saṁnyāsavihitaṁ tīkṣṇaṁ nasyādi yattatsarvamatipravr̥ddhēṣu sarvēṣu madēṣu mūrcchāyēṣu ca yōjayēt| viṣayajēṣu madēṣu viṣaghnañca yōjayēt||54||
Adhikarana saMnyAsacikitsA (55) · Śloka 55
āśu prayōjyaṁ saṁnyāsē sutīkṣṇaṁ nasyamañjanam| dhūmaṁ pradhamanaṁ tōdaḥ sūcībhiśca nakhāntarē| kēśānāṁ luñcanaṁ dāhō daṁśō daśanavr̥ścikaiḥ| kadvamlagālanaṁ vaktrē kapikacchvāvagharṣaṇam| utthitō labdhasaṁjñaśca laśunasvarasaṁ pibēt| khādētsavyōṣalavaṇaṁ bījapūrakakēsaram| laghvannaṁ kaṭutīkṣṇōṣṇamadyāt srōtōviśuddhayē||55||
आशु प्रयोज्यं संन्यासे सुतीक्ष्णं नस्यमञ्जनम्| धूमं प्रधमनं तोदः सूचीभिश्च नख़ान्तरे| केशानां लुञ्चनं दाहो दंशो दशनवृश्चिकैः| कद्वम्लगालनं वक्त्रे कपिकच्छ्वावघर्षणम्| उत्थितो लब्धसंज्ञश्च लशुनस्वरसं पिबेत्| ख़ादेत्सव्योषलवणं बीजपूरककेसरम्| लघ्वन्नं कटुतीक्ष्णोष्णमद्यात् स्रोतोविशुद्धये||५५||
🔊 Audio coming soon
durjayatvēna prādhānyātsaṁnyāsasya cikitsāṁ pr̥thagucyatē-āśvityādi| saṁnyāsē śīghramēva sutīkṣṇaṁ nasyādikaṁ prayōjyam| pradhamanāntānāṁ sutīkṣṇaśabdēna sambandhaḥ| pradhamanaṁ nāsāyāṁ cūrṇēna| nakhamāṁsayōrmadhyē sūcībhistōdaḥ| luñcanamavanayanam| dāhō'ṅgēṣvagnyādinā| dantairvr̥ścikaiścāṅgadaṁśaḥ| vaktrē kaṭūnāṁ maricādiramlānāṁ madyādīnāṁ gālanaṁ srāvaṇam||55||
Adhikarana pralayahetoScittasaMrakShaNam (56-9) · Śloka 9
vismāpanaiḥ saṁsmaraṇaiḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ| paṭubhirgītavāditraśabdairvyāyāmaśīlanaiḥ| sraṁsanōllēkhanairdhūmaiḥ śōṇitasyāvasēcanaiḥ| upācarēttaṁ pratatamanubandhabhayāt panaḥ| tasya saṁrakṣitavyaṁ ca manaḥ pralayahētutaḥ||56|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē madātyayacikitsitannāma navamō'dhyāyaḥ||9||
विस्मापनैः संस्मरणैः प्रियश्रवणदर्शनैः| पटुभिर्गीतवादित्रशब्दैर्व्यायामशीलनैः| स्रंसनोल्लेख़नैर्धूमैः शोणितस्यावसेचनैः| उपाचरेत्तं प्रततमनुबन्धभयात् पनः| तस्य संरक्षितव्यं च मनः प्रलयहेतुतः||५६|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने मदात्ययचिकित्सितन्नाम नवमोऽध्यायः||९||
🔊 Audio coming soon
tasya ca nivr̥ttasaṁnyāsasya pralayahētōścittaklēśātmanō vismāpanādibhiḥ saṁrakṣitavyaṁ punaranubandhaṁ na gr̥hṇātīti||56|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē navamō'dhyāyaḥ