Adhikarana atha mUtrAghAtacikitsitannAma trayodasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātō mūtrāghātacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो मूत्राघातचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptasya mūtrāghātasya cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana vAtaje mUtrakRucchre (2) · Śloka 2
vātānmūtrakr̥cchrē vātaharatailābhyaktagātrasyādhōnābhēḥ sarva maṅgaṁ piṇḍēna sēkāvagāhaiśca vātaghnaiḥ kambhīsvēdēna ca svēdayēt| daśamūlabalairaṇḍamūlapunarnavāśatāvarīvr̥ścīvapattūrapāṣā ṇabhēdakakōlakulatthayavakvāthēna tatkalkēna ca tailaṁ sarpiḥ sūkararkṣavasālavaṇapañcakōpētaṁ siddhaṁ pānāya dadyāt| ētānyēva cauṣadhānyannapānē piṇḍōpanāhasvēdayāṁśca taila phalasnēhāmlayuktāni kalpayēt| prasannāṁ ca sauvarcalāḍhyāṁ pibēt||2||
वातान्मूत्रकृच्छ्रे वातहरतैलाभ्यक्तगात्रस्याधोनाभेः सर्व मङ्गं पिण्डेन सेकावगाहैश्च वातघ्नैः कम्भीस्वेदेन च स्वेदयेत्| दशमूलबलैरण्डमूलपुनर्नवाशतावरीवृश्चीवपत्तूरपाषा णभेदककोलकुलत्थयवक्वाथेन तत्कल्केन च तैलं सर्पिः सूकरर्क्षवसालवणपञ्चकोपेतं सिद्धं पानाय दद्यात्| एतान्येव चौषधान्यन्नपाने पिण्डोपनाहस्वेदयांश्च तैल फलस्नेहाम्लयुक्तानि कल्पयेत्| प्रसन्नां च सौवर्चलाढ्यां पिबेत्||२||
🔊 Audio coming soon
vātamūtrakr̥cchrē vātaharadravyasiddhēna tailēnābhyaktagātrasya nābhēradhaḥ sarvamaṅgaṁ śarīraṁ vātaharadravyakr̥tairēva piṇḍasvēdādibhiḥ svēdayēt| daśamūlādīnāṁ kvāthēna tailāccaturguṇēna sarpirādinā ca miśrībhūtēna tailasamēna ca daśamūlādīnyēva ca garbhē kalkaparibhāṣayā yuktyā ca lavaṇapañcakaṁ datvā sādhitaṁ tailaṁ pānāya dadyāt| ētānyēva daśamūlānyauṣadhāni tailādiyuktānyannādikē kalpayēt| phalaśabdēna snēhō viśiṣyatē| snēhānāmanēkayōnitvāt| yadvā yēbhyastailamutpadyatē tāni tailaphalānītyarthaḥ| amlāni dāḍimādīni| sauvarcalēnāḍhyā prabhūtasauvarcalā prasannā pēyā|| 2||
Adhikarana pittaje mUtrakRucchre (3) · Śloka 3
pittajē śītasēkāvagāhapradēhān prayuñjīta| tr̥ṇapañcamūla śvadaṁṣṭrābhīruvidārīkaśērukakvāthaṁ śītaṁ samadhuśarkaraṁ pibēt| tadvacca kāṇḍēkṣurakamūlam| kamalōtpalavidārī śr̥ṅgāṭakāni vā| drākṣārasēna vā trapusakusumbhōrvārū bījavr̥ṣakakuṅkumakalkaṁ sarvamūtrāghātaghnam| madhukadārvyu rvārūbījāni vā taṇḍuladhāvanēna| samākṣikāṁ vā dārvī māmalakarasēna| mr̥dvīkākalkaṁ vā paryuṣitāmbhasā||3||
पित्तजे शीतसेकावगाहप्रदेहान् प्रयुञ्जीत| तृणपञ्चमूल श्वदंष्ट्राभीरुविदारीकशेरुकक्वाथं शीतं समधुशर्करं पिबेत्| तद्वच्च काण्डेक्षुरकमूलम्| कमलोत्पलविदारी शृङ्गाटकानि वा| द्राक्षारसेन वा त्रपुसकुसुम्भोर्वारू बीजवृषककुङ्कुमकल्कं सर्वमूत्राघातघ्नम्| मधुकदार्व्यु र्वारूबीजानि वा तण्डुलधावनेन| समाक्षिकां वा दार्वी मामलकरसेन| मृद्वीकाकल्कं वा पर्युषिताम्भसा||३||
🔊 Audio coming soon
pittajē śītān sēkādīn prayuñjīta| tr̥ṇapañcamūlādikasya kvāthaṁ samākṣikaṁ saśarkaraṁ pibēt| kaśērūkaṁ prasiddhaṁ madhyadēśē| kāṇḍēkṣurakamūlaṁ vā tadvat| kamalādīni vā tadvaditi samadhuśarkarāṇi| kāṇḍēkṣurakaṁ prasiddham| trapusādikalkō drākṣārasēna sarvamūtrāghātaghnaḥ| trapusādīnāṁ trayāṇāṁ bījam| urvārūḥ karkaṭikā| madhukādīni taṇḍulāmbunā| dārvī samākṣikā āmalakarasēna| drākṣākalkaṁ paryuṣitōdakēna| paryuṣitaṁ yatkvathitaṁ sadrātristhitam||3||
Adhikarana kaphaje mUtrakRucchre (4) · Śloka 4
kaphajē yathāsvaṁ svēdō vamanaṁ kaṭutīkṣṇōṣṇakṣāramanna pānaṁ yavānnaṁ takraṁ ca| pibēcca madyēna sūkṣmailāmāmalakarasēna vā madhuyutāṁ vā kadalīrasēna kaiḍaryakarasēna vā| śīti vārakabījaṁ vā takrēṇa| pravālacūrṇaṁ vā taṇḍulāmbunā| dhavakuṭajakarañjāmr̥tākēbukailāragvadhasapracchadakvāthaṁ vā śītaṁ sakṣaudram| tatsiddhāṁ vā yavāgūm| kaṇṭakāri kāsvarasaṁ vā samākṣikam| vyōṣailāgōkṣurakasārasā sthīni vā madhumūtrayuktāni| pāṭalīkṣāraṁ vā bahukr̥tvaḥ parisrutaṁ tailayuktam| tilapāṭalīpāRribhadrayāvaśūka kṣārōdakānuviddhāṁ vā tvagēlōṣakacūrṇayuktāṁ prasannām| tilādīnāṁ vā pr̥thakkṣāraṁ guḍōpadaṁśamaśnīyāt| tīkṣṇō ṣṇadravyasiddhaṁ va tailaṁ pānābhyaṅgārthē||4||
कफजे यथास्वं स्वेदो वमनं कटुतीक्ष्णोष्णक्षारमन्न पानं यवान्नं तक्रं च| पिबेच्च मद्येन सूक्ष्मैलामामलकरसेन वा मधुयुतां वा कदलीरसेन कैडर्यकरसेन वा| शीति वारकबीजं वा तक्रेण| प्रवालचूर्णं वा तण्डुलाम्बुना| धवकुटजकरञ्जामृताकेबुकैलारग्वधसप्रच्छदक्वाथं वा शीतं सक्षौद्रम्| तत्सिद्धां वा यवागूम्| कण्टकारि कास्वरसं वा समाक्षिकम्| व्योषैलागोक्षुरकसारसा स्थीनि वा मधुमूत्रयुक्तानि| पाटलीक्षारं वा बहुकृत्वः परिस्रुतं तैलयुक्तम्| तिलपाटलीपाऱ्रिभद्रयावशूक क्षारोदकानुविद्धां वा त्वगेलोषकचूर्णयुक्तां प्रसन्नाम्| तिलादीनां वा पृथक्क्षारं गुडोपदंशमश्नीयात्| तीक्ष्णो ष्णद्रव्यसिद्धं व तैलं पानाभ्यङ्गार्थे||४||
🔊 Audio coming soon
kaphajē mūtrāghātē yathāsvaṁ dōṣādyapēkṣayā svēdavamanādikaṁ hitam| sūkṣmailā madyēna vāmalakarasēna vā| athavā madhuyuktāṁ sūkṣmailāṁ kadalīrasakaiḍaryarasayōranyatēraṇa| subōdham| śītīvārakaṁ kuruṇṭakam| dhavādīnāṁ kvāthaḥ śītaḥ san samākṣika upayōjyaḥ| athavā tatsiddhāṁ dhavādikvāthasiddhāṁ yavāgūṁ śītāṁ samākṣikāṁ ca| sārasāsthi sarasibhavaprāṇināmasthi| pāṭalyāḥ bhasmanā bahukr̥tvaḥ srutamudakaṁ nātighānāccha tailasaṁyuktaṁ hitam| tilādikṣārēṇānubiddhāṁ saṁskr̥tāṁ tvagādicūrṇayuktāṁ surām| upadaṁśō yamupadaśyānnaṁ bhujyatē|| 4||
Adhikarana sAnnipAtike mUtrakRucchre (5) · Śloka 5
sannipātātmakē vātādīnāṁ sthānānupūrvyā yathāsannaṁ prati kurvīta| yathōlbaṇaṁ vā sarvēṣu samasthitēṣu vā samasitaṁ yavakṣāraṁ bhakṣayēt| api ca ēlāśmabhēdakaśilājatupiplīnāṁ cūrṇāni taṇḍulajalāluḍitāni pītvā| tadvadguḍēna sahitānyupayujya māsa māsannamr̥tyurapi jīvati mūtrakr̥cchrī| ēlōpakulyāmadhukāśmabhēdakauntīśvadaṁṣṭrāvr̥ṣakōrupūgaiḥ| kvāthaṁ pibēccharkarayāvagāḍhaṁ kr̥cchrē sadāhē sarujē vibandhē| harītakīgōkṣurarājavr̥kṣapāṣāṇābhiddhanvayavāsakānām| kvāthaṁ pibēdaśmajatupradhānaṁ saśarkarē sāśmarimūtrakr̥cchrē||5||
सन्निपातात्मके वातादीनां स्थानानुपूर्व्या यथासन्नं प्रति कुर्वीत| यथोल्बणं वा सर्वेषु समस्थितेषु वा समसितं यवक्षारं भक्षयेत्| अपि च एलाश्मभेदकशिलाजतुपिप्लीनां चूर्णानि तण्डुलजलालुडितानि पीत्वा| तद्वद्गुडेन सहितान्युपयुज्य मास मासन्नमृत्युरपि जीवति मूत्रकृच्छ्री| एलोपकुल्यामधुकाश्मभेदकौन्तीश्वदंष्ट्रावृषकोरुपूगैः| क्वाथं पिबेच्छर्करयावगाढं कृच्छ्रे सदाहे सरुजे विबन्धे| हरीतकीगोक्षुरराजवृक्षपाषाणाभिद्धन्वयवासकानाम्| क्वाथं पिबेदश्मजतुप्रधानं सशर्करे साश्मरिमूत्रकृच्छ्रे||५||
🔊 Audio coming soon
sannipātātmakē mūtrāghātē ya ēvaṁ dōṣa āsannō bastau tasyaiva prathamaṁ pratikurvīta| athavā ya ēvādhikaḥ| sarvēṣviti mūtrāghātēṣu| api cēti samuccayē| ēlādīnāṁ cūrṇāni taṇḍulajalēna guḍēna ca māsamupayujya mūtrakr̥cchrī āsannamr̥tyurapi jīvati| punarēlādīnāṁ kvāthaḥ śarkarayāvagāḍhō ghanaḥ| harītakyādīnāṁ kvāthō'śmajatupradhānō yaḥ śilājatunō lōḍanāyōpakarōti|| 5||
Adhikarana ashmaryAdiShvatideshaH (6) · Śloka 6
aśmaryāmacirōtthitāyāṁ vātabastyādiṣu ca yathādōṣa midamēvācarēt||6||
अश्मर्यामचिरोत्थितायां वातबस्त्यादिषु च यथादोष मिदमेवाचरेत्||६||
🔊 Audio coming soon
aśmaryāṁ navōtthitāyāṁ vātabastyādikēṣu ca nidānasthānapradarśitēṣvabhinavōtthitēṣvidamēvānantarōktaṁ cikitsitaṁ dōṣānatikramēṇācarēt|| 6||
Adhikarana tatra vAtAshmaryAm (7) · Śloka 7
pāṣāṇabhēdakavasukavasirāśmantakaśatāvarīśvadaṁṣṭrābr̥hatī dvayakapōtapaṅkābalātibalākacchurōśīragundhuvr̥kṣādanī bhallūkavaraṇayavakōlakulatthaśākaphalakatakaphalakvāthē sarpirūṣakādipratīvāpaṁ vipācya pītamāśu vātāśmarīṁ bhinatti, ēbhirēva ca dravyaiḥ kaṣāyakṣārānnapānāni kalpa yēt| siṁhīvyāghrīgōkṣurakēkṣurakōrūbūkamūlakalkō'madhurēṇa dadhnā pītaḥ saptāhādaśmarīṁ bhinatti| śigrumūlakalkēna dadhilavaṇayakasiddhō yūṣaḥ||7||
पाषाणभेदकवसुकवसिराश्मन्तकशतावरीश्वदंष्ट्राबृहती द्वयकपोतपङ्काबलातिबलाकच्छुरोशीरगुन्धुवृक्षादनी भल्लूकवरणयवकोलकुलत्थशाकफलकतकफलक्वाथे सर्पिरूषकादिप्रतीवापं विपाच्य पीतमाशु वाताश्मरीं भिनत्ति, एभिरेव च द्रव्यैः कषायक्षारान्नपानानि कल्प येत्| सिंहीव्याघ्रीगोक्षुरकेक्षुरकोरूबूकमूलकल्कोऽमधुरेण दध्ना पीतः सप्ताहादश्मरीं भिनत्ति| शिग्रुमूलकल्केन दधिलवणयकसिद्धो यूषः||७||
🔊 Audio coming soon
pāṣāṇabhēdādīnāṁ kvāthēnōṣakādigaṇagarbhēṇa ca vipakvaṁ ghr̥taṁ vātāśmayrāṁ bhēdanam| vasukaṁ bukaḥ| kāśmīrē musūraḥ| vasiraḥ pārvatēyaḥ| aśmantaka indrakaḥ| sa ēva māluparṇaḥ| kapōtapaṅkā brahmasuvarcalā| kacchuraṁ tunikaṁ raṅgadravyam| gundhustr̥ṇaviśēṣaḥ| bhallūkaḥ sallakō phalgurvr̥ttakō jambukō nataḥ| śākavr̥kṣasya phalāni| katakavr̥kṣasya ca| ēbhiriti pāṣāṇabhēdādibhiḥ| subōdham| siṁhyādīnāṁ kalkō'mlēna dadhnā pītaḥ saptāhamaśmarīṁ hanti| siṁhī kaṇṭakārikā| vyāghrī nidigdhikā| ikṣuraka ikṣuviśēṣaḥ| ūrūbūka ēraṇḍaḥ| śigrukalkādibhiśca siddhō yūṣō'śmarīṁ bhinattīti sambandhaḥ|| 7||
Adhikarana pittAshmaryAm (8) · Śloka 8
vīratarādigundrētkaṭapattūravārāhīpāṭhāpāṭalīśirīṣaśāli mūlavidārīdvipunarnavakvāthē trapusakusumbhairvārūrkārūbīja madhukaśilājatupratīvāpaṁ sarpirvipācya pītamāśu pittā śmarīṁ bhinatti| pūrvavacca kaṣāyādīnēbhiḥ kalpayēt||8||
वीरतरादिगुन्द्रेत्कटपत्तूरवाराहीपाठापाटलीशिरीषशालि मूलविदारीद्विपुनर्नवक्वाथे त्रपुसकुसुम्भैर्वारूर्कारूबीज मधुकशिलाजतुप्रतीवापं सर्पिर्विपाच्य पीतमाशु पित्ता श्मरीं भिनत्ति| पूर्ववच्च कषायादीनेभिः कल्पयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
vīratarādigaṇagundrādīnāṁ kvāthē trapusabījādipratīvāpaṁ ghr̥tam| gundrētkaṭē vīratarāditvēna dattē api punardīyatē| gundrā gucchapuṣpikā nāma| itkaṭaḥ śaraviśēṣaḥ prasiddhaḥ| pattūrō matsyākṣakaḥ| matsyākṣakastu pattūrō pattunaḥ priya ityapi| vārāhī gr̥ṣṭiḥ| viṣvaksēnā kārā| vārāhī gr̥ṣṭikākārā| ēbhiriti vīratarādibhiḥ kaśāyādīn kalpayēt| pūrvavaditi vātāśmarīvat| pittāśmaryāmapi|| 8||
Adhikarana shleShmAshmaryAm (9) · Śloka 9
varaṇādibhadradārvādiguggulvēlādvayakuṣṭhamaricacitraka mustāsurasāhvayaiḥ kalkīkr̥taiḥ sādhitamūṣakādipratīvāpaṁ sarpiḥ ślēṣmāśmarīṁ bhinnattiti samānaṁ pūrvēṇa| mastunā bahuśaḥ pāṭalībhasma gālayitvā bhasma visa rjayēt| tatastanmastu gr̥hītvā kulatthaiḥ saha kvāthayēt| taṁ kvāthaṁ gōkṣurakamūlailātrapusakuṭajabījapāṣāṇabhēda kacūrṇaṁ kṣaudrēṇa līḍhvā'nupibēt| tathā śīghramēvāśmarī bhidyatē cyavatē ca||9||
वरणादिभद्रदार्वादिगुग्गुल्वेलाद्वयकुष्ठमरिचचित्रक मुस्तासुरसाह्वयैः कल्कीकृतैः साधितमूषकादिप्रतीवापं सर्पिः श्लेष्माश्मरीं भिन्नत्तिति समानं पूर्वेण| मस्तुना बहुशः पाटलीभस्म गालयित्वा भस्म विस र्जयेत्| ततस्तन्मस्तु गृहीत्वा कुलत्थैः सह क्वाथयेत्| तं क्वाथं गोक्षुरकमूलैलात्रपुसकुटजबीजपाषाणभेद कचूर्णं क्षौद्रेण लीढ्वाऽनुपिबेत्| तथा शीघ्रमेवाश्मरी भिद्यते च्यवते च||९||
🔊 Audio coming soon
varaṇādigaṇabhadradārvādigaṇayōḥ guggulvādīnāṁ ca kalkē jalapiṣṭē ūṣakādigaṇapratīvāpaṁ sarpiḥ sādhitaṁ ślēṣmāśmarībhēdanam| surasāhvayō mūrvā kadaraśca| pītamāśu nihantīti| mastunētyādi subōdham| gālanaṁ paṭēna srāvaṇam| visarjayēdbhasma tyajēt| kṣāramastvaghanāccham| kuruṇṭakaḥ śītivārakaḥ| gōkṣurakādīnāṁ cūrṇaṁ mākṣikēṇa līḍhvā taṁ kvāṁthamanu pibēt| cyavatē bhinnā bahirnissarati|| 9||
Adhikarana pUrvoktauShadhAnAM kShArakalpanA (10) · Śloka 10
aśmarībhēṣajānāṁ ghr̥tāktānāmantardhūmadagdhānāṁ kṣāraṁ grāmya paśuśakr̥tkṣārañca gōmūtrēṇa bahukr̥tvō gālayitvā tamaccha magnau sādhayēt| ghanībhavati ca tasmiṁstryūṣaṇōṣakādicūrṇaṁ dadyāddarvīpralēpaṁ cāvatārayēt| ēṣa kṣīrāśinaḥ kṣārāva lēhō'śmarīm bhinatti pātayati ca śarkarām||10||
अश्मरीभेषजानां घृताक्तानामन्तर्धूमदग्धानां क्षारं ग्राम्य पशुशकृत्क्षारञ्च गोमूत्रेण बहुकृत्वो गालयित्वा तमच्छ मग्नौ साधयेत्| घनीभवति च तस्मिंस्त्र्यूषणोषकादिचूर्णं दद्याद्दर्वीप्रलेपं चावतारयेत्| एष क्षीराशिनः क्षाराव लेहोऽश्मरीम् भिनत्ति पातयति च शर्कराम्||१०||
🔊 Audio coming soon
aśmarībhēṣajānyanantarōktāni sarvāṇi yathālābhaṁ dahyantē| acchamiti kṣārasrutagōmūtram| śarkarā bhinnā aśmarī bahvavayavā||10||
Adhikarana tilAdyanye kShArAH (11) · Śloka 11
tilakadalīyavāpāmārgapalāśakṣārō'vimūtrēṇa pītaḥ samānaḥ pūrvēṇa| kētakapatrakvāthēna hiṅgukrauñcasthikṣāra yutaḥ pāṭalīkaravīrakṣāraśca krauñcōṣṭragardabhāsthiśvadaṁṣṭrā kadambamūlatālapatrikājamōdanāgaracūrṇaśca surāmaṇḍōṣṇō dakānyataraprayuktaḥ||11||
तिलकदलीयवापामार्गपलाशक्षारोऽविमूत्रेण पीतः समानः पूर्वेण| केतकपत्रक्वाथेन हिङ्गुक्रौञ्चस्थिक्षार युतः पाटलीकरवीरक्षारश्च क्रौञ्चोष्ट्रगर्दभास्थिश्वदंष्ट्रा कदम्बमूलतालपत्रिकाजमोदनागरचूर्णश्च सुरामण्डोष्णो दकान्यतरप्रयुक्तः||११||
🔊 Audio coming soon
avērmēṣasya mūtrēṇa tilādīnāṁ kṣāraḥ pūrvēṇa samānō'śmarībhēdanaḥ śarkarāpātanaśca| pāṭalīkaravīrayōḥ kṣārō hiṅgunā krauñcāsthnā ca yuktaḥ kētakavr̥kṣapatrāṇāṁ kvāthēna| krauñcāsthyādīni cūrṇitāni surāmaṇḍēna vōṣṇōdakēna vā| śvadaṁṣṭrā gōkṣurakaḥ| tālapatrikā miśrēyaḥ|| 11||
Adhikarana picukAdiphalakvAthAdyAH prayogAH (12) · Śloka 12
picukāṅkōlaśākakatakēndīvaraphalakvāthaśca sukhōṣṇō guḍayuktaḥ| nr̥tyakuṇḍakabījacūrṇaśca samākṣikō'vikṣīra yuktaḥ| kapōtavaṅkāmūlañca surayā| tatsiddhaṁ vā payō'śma rīvēdanārttaḥ pibēt| siddhaṁ vābhayāsthibhiḥ punarnavēna vā||12||
पिचुकाङ्कोलशाककतकेन्दीवरफलक्वाथश्च सुखोष्णो गुडयुक्तः| नृत्यकुण्डकबीजचूर्णश्च समाक्षिकोऽविक्षीर युक्तः| कपोतवङ्कामूलञ्च सुरया| तत्सिद्धं वा पयोऽश्म रीवेदनार्त्तः पिबेत्| सिद्धं वाभयास्थिभिः पुनर्नवेन वा||१२||
🔊 Audio coming soon
picukādīnāṁ phalakvātha uṣṇō guḍamiśraḥ| picukaḥ śrīhastinī| kuruṇṭakaḥ picukaḥ śītivārakaḥ| 'aṅkōṭō'ṅkōlakō rēcī nirdiṣṭō dīrghakālakaḥ|' śākakatakau vr̥kṣau sarvēṣāmēṣāṁ phalāni| 'madhūlikā guḍatr̥ṇō nr̥tyakuṇḍō maliñcakaḥ|' tasya bījamavikṣīrēṇa| surayā vā kapōtavaṅkāmūlam| kapōtavaṅkā brahmasuvarcalā| tatsiddhaṁ kapōtavaṅkāmūlasiddhaṁ kṣīram| abhayāsthibhirvā siddhaṁ payaḥ| punarnavēna vā siddham|| 12||
Adhikarana sheShamUtrAghAteShvetadeva yojyam (13) · Śloka 13
śēṣēṣvēvaṁ mūtrāghātēṣvata ēva cikitsāṁ vibhajēt||13||
शेषेष्वेवं मूत्राघातेष्वत एव चिकित्सां विभजेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
śēṣēṣu mūtrāghātēṣu vātabastyādiṣu dōṣādisamanvayēna saṁyōgavibhāgairanantarōktāmēva cikitsāṁ vikalpayēt|| 13||
Adhikarana sarveShu kecana sAmAnyaprayogAH (14) · Śloka 14
hrasvapañcamūlēna dviguṇatrikaṇṭakēna sādhitaṁ tōyaṁ payō vā kēvalaṁ ghr̥tamiśraṁ vā pibēt sarvamutrāghātaghnam| gōkṣurakakaṇṭakārikākr̥tāṁ vā saphāṇitāṁ yavāgūm| tāmracūḍarasasiddhāṁ vā| vīratarādikvāthēna vā| tēna vā tadbhāvitaṁ śilājatu| vājirāsabhānyataraśakr̥drasaṁ vā| durālabhāsvarasaṁ vā| kakubhakaṣāyaṁ vā| mūrvābhayāmu stadēvadārūmadhukakalkaṁ vā| vāruṇīkṣīrōṣṇōdakānya tamēna triphalākalkaṁ vā sasaindhavaṁ sukhāmbhasā| kēvala mēva vā bibhītakabījaṁ surayā| vihagapiśitōpadaṁśaṁ vā nigadamadirāmaṇḍaṁ mārdvīkamāsavān vā vividhān pibēt| pītamadyaśca śīghravēgēna vājinā rathēna vā yāyāt| ēvamaśmarī śarkarā ca pracyavatē| sarvēṣu ca mūtrāghātēṣu viśēṣatō'śmarīśarkarāsu vīratarādiḥ sarvathā prayōjyaḥ tilvakaghr̥taṁ ca virēkārtham| bastikarma cābhīkṣṇaṁ viśē ṣēṇōttarabastiḥ||14||
ह्रस्वपञ्चमूलेन द्विगुणत्रिकण्टकेन साधितं तोयं पयो वा केवलं घृतमिश्रं वा पिबेत् सर्वमुत्राघातघ्नम्| गोक्षुरककण्टकारिकाकृतां वा सफाणितां यवागूम्| ताम्रचूडरससिद्धां वा| वीरतरादिक्वाथेन वा| तेन वा तद्भावितं शिलाजतु| वाजिरासभान्यतरशकृद्रसं वा| दुरालभास्वरसं वा| ककुभकषायं वा| मूर्वाभयामु स्तदेवदारूमधुककल्कं वा| वारुणीक्षीरोष्णोदकान्य तमेन त्रिफलाकल्कं वा ससैन्धवं सुखाम्भसा| केवल मेव वा बिभीतकबीजं सुरया| विहगपिशितोपदंशं वा निगदमदिरामण्डं मार्द्वीकमासवान् वा विविधान् पिबेत्| पीतमद्यश्च शीघ्रवेगेन वाजिना रथेन वा यायात्| एवमश्मरी शर्करा च प्रच्यवते| सर्वेषु च मूत्राघातेषु विशेषतोऽश्मरीशर्करासु वीरतरादिः सर्वथा प्रयोज्यः तिल्वकघृतं च विरेकार्थम्| बस्तिकर्म चाभीक्ष्णं विशे षेणोत्तरबस्तिः||१४||
🔊 Audio coming soon
asmin granthē ācāryēṇaṁ tōyapayasōrēva pakṣē ghr̥tamiśritayōḥ| prayōgaḥ pradarśitaḥ| hr̥dayē tu tōyaprayōgavat| ghr̥tamapi pañcamūlēna dviguṇagōkṣurakēṇa sādhyamiti pradarśitam| gōkṣurakakaṇṭakārībhyāṁ sakṣudraguḍāṁ yavāgūṁ tāmracūḍasya rasēna vā siddhāṁ yavāgūm| subōdham| sasaindhavaṁ triphalākalkamuṣṇāmbunā| bibhītakabījaṁ kēvalamēva surayā| vihaṅgānāṁ pakṣiṇāṁ māṁsamupadaśya yaḥ pīyatē surāmaṇḍaḥ sa tathōktaḥ| nigadō nirdōṣaḥ| tathaiva mārdvīkamāsavāṁśca vividhān| subōdham| sarvathēti kvāthādinānnādiṣu ca| tilvakaghr̥taṁ vātavyādhau vakṣyatē|| 14||
Adhikarana nirUho~anuvAsanashca (15) · Śloka 15
tatra śyāmādirardhārdhavihitō gōmūtrasiddhō nirūhaḥ| bilvā dimūlaiśca surāsauvīrakādisiddhaistr̥ṇapañcamūlaśvadaṁṣṭrāśr̥ta kṣīravāṁśca trapusairvārūkaśatāhvabījakarṣabhakayavānī kalkitaḥ| pītadārūsiddhaṁ tailamanuvāsanam||15||
तत्र श्यामादिरर्धार्धविहितो गोमूत्रसिद्धो निरूहः| बिल्वा दिमूलैश्च सुरासौवीरकादिसिद्धैस्तृणपञ्चमूलश्वदंष्ट्राशृत क्षीरवांश्च त्रपुसैर्वारूकशताह्वबीजकर्षभकयवानी कल्कितः| पीतदारूसिद्धं तैलमनुवासनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādi| tatrēti nirūhādinirdhāraṇē| śyāmādirardhaślōkavihitaḥ| śyāmātrivr̥tayōrmūlam| tathā dantī dravantī cēti mūtrasiddhō nirūhaḥ| bilvādimulairiti mahatā pañcamūlēna surāsauvīrakādibhiramlaistīkṣṇaiśca siddhēna tr̥ṇapañcamūlādisiddhakṣīravān trapusādirakalkayuktaḥ| dāruharidrayā siddhaṁ tailamanuvāsanam||15||
Adhikarana uttarabastyAdika~jca (16) · Śloka 16
śatāvarīgōkṣurakabr̥hatīdvayapunarnavōśīramadhukadvisārivā śrēyasīlōdhratr̥ṇapañcamūlakaṣāyē kṣīracaturguṇaṁ balāvr̥kṣaka kharāhvōpakuñcikāvatsakatrapusōrvārūbījaśītivārakamadhu kaṣaḍgranthāśatāhvāśmabhēdamadanahapuṣākalkagarbhatailamuttara bastiḥ| tadviśuddhasrōtasā ca punaḥ śukrāśmaryā śukrāśaya śōdhanārthaṁ balasthēna puṁsā vr̥ṣYāṇāṁ māṁsānāṁ kukkuṭa māṁsasya ca tr̥ptēnānukūlāḥ prakarṣēṇa priyāḥ pramadā yathā kālamasēvyā iti||16||
शतावरीगोक्षुरकबृहतीद्वयपुनर्नवोशीरमधुकद्विसारिवा श्रेयसीलोध्रतृणपञ्चमूलकषाये क्षीरचतुर्गुणं बलावृक्षक खराह्वोपकुञ्चिकावत्सकत्रपुसोर्वारूबीजशीतिवारकमधु कषड्ग्रन्थाशताह्वाश्मभेदमदनहपुषाकल्कगर्भतैलमुत्तर बस्तिः| तद्विशुद्धस्रोतसा च पुनः शुक्राश्मर्या शुक्राशय शोधनार्थं बलस्थेन पुंसा वृष्य़ाणां मांसानां कुक्कुट मांसस्य च तृप्तेनानुकूलाः प्रकर्षेण प्रियाः प्रमदा यथा कालमसेव्या इति||१६||
🔊 Audio coming soon
śatāvaryādīnāṁ kvāthē snēhāccaturguṇē kṣīrē ca balādigarbhaṁ siddhaṁ tailamuttarabastiḥ| ēvaṁ sarvāṁśmarīṣu sāmānyēnōktvā punarityādinā śukrāśmaryāṁ viśēṣaḥ| vr̥ṣyāṇāṁ kukkuṭamāṁsasya ca| ṣaṣṭhī tr̥ptyapēkṣā| prakarṣēṇātiśayēna striyaḥ pramadāḥ sēvyāḥ||16||
Adhikarana shastrAvacaraNAvasthA (17) · Śloka 17
kriyābhirābhiḥ siddhāmirna cēcchāntistatō bhiṣak| iti rājānamāpr̥cchya śastaṁ sādhvavacārayēt| akriyāyāṁ dhruvō mr̥tyuḥ kriyāyāṁ saṁśayō bhavēt| niścitasyāpi vaidyasya bahuśaḥ siddhakarmaṇaḥ||17||
क्रियाभिराभिः सिद्धामिर्न चेच्छान्तिस्ततो भिषक्| इति राजानमापृच्छ्य शस्तं साध्ववचारयेत्| अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत्| निश्चितस्यापि वैद्यस्य बहुशः सिद्धकर्मणः||१७||
🔊 Audio coming soon
ābhiranantarōktābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirnissaṁśayaṁ svakāryasampādinībhirna cēcchāntiraśmaryā bhavati| tatō rājānaṁ dēśanāyakamāpr̥cchya śrāvayitvā sādhu kr̥tvā śastramavacārayēt| akriyāyāṁ śastrasyānavacāraṇē dhruvō'vaśyambhāvī mr̥tyuḥ| kriyāyāṁ punarniścitasyāpi viṣayapravr̥ttasyāpyanēkaśaścāśmani susiddhakarmaṇō vaidyasya susaṁśayō bhavēdatō varaṁ kriyā| na tvakriyā| athavā akriyā duṣkriyā|| 17||
Adhikarana shastrAvacAraNavidhiH (18) · Śloka 18
athāturamupasnigdhamapakr̥ṣṭadōṣamīṣatkarśitamabhyaktasvinna śarīramabhuktavantaṁ kr̥tamaṅgalasvastivācanamupakalpita sambhāramāśvāsya tatō balavantamaviklavamājānusamē phalakē prāgupavēśya puruṣaṁ tasyōtsaṅgē suniṣaṇṇapūrva kāyamuttānaṁ vastracumbalōpaviṣṭaṁ saṅkucitajānukūrparamita rēṇa puṁsā saha baddhaṁ sūtraiḥ śāṭakēna vā tatō'sya svabhyaktaṁ nābhipradēśaṁ vāmapārśvē vimr̥dya muṣṭināvapīḍayēt| adhōnābhēryāvadaśmaryadhaḥ pratipannā tatastailābhyaktē kr̥tta nakhē vāmahastapradēśinīmadhyamē pāyau praṇidhāyānusēva nyāsādya ca prayatnabalābhyāmaśmarīṁ mēḍhragudayōrantaramānīya nirvalīkamanayāyataviṣamaṁ ca bastiṁ sannivēśya bhr̥śamu tpīḍayēdaṅgulībhyāṁ yāvat granthirivōnnataṁ śalyaṁ bhavati| tataḥ sēvanyāḥ savyē pārśvē sēvanīṁ yavamātraṁ muktvā nidadhyācchastramaśmarīpramāṇēna| dakṣiṇatō vā kriyāsau karyahētōrityēkē| yathā na vibhidyatē vicūrṇyatē vā tathā prayatēta| taccūrṇamalpamapyavasthitaṁ punaḥ parivr̥ddhimēti| tasmāt samagrāmagravakrēṇādadīta||18||
अथातुरमुपस्निग्धमपकृष्टदोषमीषत्कर्शितमभ्यक्तस्विन्न शरीरमभुक्तवन्तं कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनमुपकल्पित सम्भारमाश्वास्य ततो बलवन्तमविक्लवमाजानुसमे फलके प्रागुपवेश्य पुरुषं तस्योत्सङ्गे सुनिषण्णपूर्व कायमुत्तानं वस्त्रचुम्बलोपविष्टं सङ्कुचितजानुकूर्परमित रेण पुंसा सह बद्धं सूत्रैः शाटकेन वा ततोऽस्य स्वभ्यक्तं नाभिप्रदेशं वामपार्श्वे विमृद्य मुष्टिनावपीडयेत्| अधोनाभेर्यावदश्मर्यधः प्रतिपन्ना ततस्तैलाभ्यक्ते कृत्त नखे वामहस्तप्रदेशिनीमध्यमे पायौ प्रणिधायानुसेव न्यासाद्य च प्रयत्नबलाभ्यामश्मरीं मेढ्रगुदयोरन्तरमानीय निर्वलीकमनयायतविषमं च बस्तिं सन्निवेश्य भृशमु त्पीडयेदङ्गुलीभ्यां यावत् ग्रन्थिरिवोन्नतं शल्यं भवति| ततः सेवन्याः सव्ये पार्श्वे सेवनीं यवमात्रं मुक्त्वा निदध्याच्छस्त्रमश्मरीप्रमाणेन| दक्षिणतो वा क्रियासौ कर्यहेतोरित्येके| यथा न विभिद्यते विचूर्ण्यते वा तथा प्रयतेत| तच्चूर्णमल्पमप्यवस्थितं पुनः परिवृद्धिमेति| तस्मात् समग्रामग्रवक्रेणाददीत||१८||
🔊 Audio coming soon
athēti maṅgalārthaścarakācāryaśailī| snigdhamēvōpasnigdham| tathā śōdhanānantaramīṣatkarśitam| karśanēna hyaśmarī sukhasañcāryā bhavati| sambhāraḥ śītōdakauṣadhādi vakṣyamāṇam| balavatvādiyuktamupāśrayapuruṣaṁ phalaka upavēśayēt| vastracumbalaṁ vastramayamāsanam| saṅkucitakūrparajānusamāśrayapuruṣēṇa saha rajvā śāṭakēna baddham| vāmahastasambandhinyau pradēśinīmadhyamē tathōktē| pradēśinyaṅguṣṭhasamīpasthāṅgulī| sēvanīmanu sēvanīmanusaran| tābhyāmaṅgulībhyāmantarvastu tathā kartavyaṁ yathā tasmin pradēśē balirahitatvādi sambhavati| balayaḥ saṅkōcāḥ viṣayaṁ nimnōktam| śalyamaśmarī| aśmarīpramāṇēna sīvanyā vāmē pārśvē śastrakaṁ nidadhyāt| ēka ācāryā dakṣiṇē pārśvē sīvanyāḥ chēdanamicchanti| hēturvaidyasya kriyāyāḥ sukaratā| tathā ca vaidyēna śastrakarma kāryaṁ yathā nāśmarī cūrṇyatē| cūrṇitāyā alpamapyavaśiṣṭaṁ cūrṇaṁ punaraśmarītvamēva prāpnōti| agravakramaśmaryāharaṇaṁ sarpaphaṇavadvakramagrata ityuktam||18||
Adhikarana strINAM visheShaH (19) · Śloka 19
strīṇāṁ tu bastiḥ pārśvagatō garbhāśayasannikr̥ṣṭaḥ tasmāttā sāmutsaṅgavadadhaḥ śastraṁ pātayēt| atō'nyathā khalvāsāṁ mūtrasrāvī vraṇō bhavati, puruṣasya ca mūtraprasēkakṣaṇanāt| aśmarīnimittamēkatō bhinnō bastiḥ sidhyati| kriyābhyā sācchasravihitacchēdādaniṣpandaparivr̥ddhatvācca śalyasyēti| na tu dvidhā bhinnabastiraśmarīmānapi||19||
स्त्रीणां तु बस्तिः पार्श्वगतो गर्भाशयसन्निकृष्टः तस्मात्ता सामुत्सङ्गवदधः शस्त्रं पातयेत्| अतोऽन्यथा खल्वासां मूत्रस्रावी व्रणो भवति, पुरुषस्य च मूत्रप्रसेकक्षणनात्| अश्मरीनिमित्तमेकतो भिन्नो बस्तिः सिध्यति| क्रियाभ्या साच्छस्रविहितच्छेदादनिष्पन्दपरिवृद्धत्वाच्च शल्यस्येति| न तु द्विधा भिन्नबस्तिरश्मरीमानपि||१९||
🔊 Audio coming soon
strīṇāmutsaṅgavacchasraṁ nyasēt| utsaṅgō mukhamūlē śastrapīṭhikā| yathāvaruddhapravēśaṁ mūtrasrāvavraṇakāraṇāyāsamartham bhavati| puruṣasyāpi mūtraprasēkakṣaṇanāt mūtrasrōtasaḥ śastrēṇa sparśāt mūtrasrāvī vraṇō bhavati| aśmarīnimittaṁ yō bhinnō bastiḥ sa ēkasyāṁ diśi bhinnaḥ siddhyati| bhiṣajō'kauśalād dvidhā bhinnē na siddhyati| aśmarīmānādadhikaṁ bhinnaḥ sutarāṁ na siddhyatyapiśabdasyārthaḥ|| 19||
Adhikarana shastrakarmottaraM karma (20) · Śloka 20
uddhr̥taśalyaṁ tūṣṇōdakadrōṇyāmavagāhya svēdayēt| tathā bastirasr̥jā nāpūryatē| pūrṇē tu kṣīrivr̥kṣakaṣāyaṁ puṣpanētrēṇa vidadhyāt| sa hi tathā bastigatamaśmarīcūrṇaṁ raktaṁ ca nirharati| mūtraviśuddhyarthaṁ ca guḍasauhityaṁ kārayēt||20||
उद्धृतशल्यं तूष्णोदकद्रोण्यामवगाह्य स्वेदयेत्| तथा बस्तिरसृजा नापूर्यते| पूर्णे तु क्षीरिवृक्षकषायं पुष्पनेत्रेण विदध्यात्| स हि तथा बस्तिगतमश्मरीचूर्णं रक्तं च निर्हरति| मूत्रविशुद्ध्यर्थं च गुडसौहित्यं कारयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
avagāhasvēdēnāsr̥jā bastirnāpūryatē| atha kadācidāpūrṇastataḥ puṣpanētrēṇa kṣīrivr̥kṣakaṣāyaṁ vraṇaprakṣālanāya dadyāt| puṣpanētra grahaṇēnōttarabastirmēḍhrapraṇidhēya uktō bhavati| kundāśvamārasumanaḥ puṣpavr̥ntōpamaṁ dr̥ḍhaṁ nētraṁ kuryādityuktatvāt| guḍasauhityaṁ guḍasya tr̥ptiḥ|| 20||
Adhikarana AhAravidhAnam (21) · Śloka 21
utthāpya cainaṁ madhughr̥tābhyaktavraṇaṁ mūtraviśōdhanadravyasiddha muṣṇāṁ yavāgūṁ saghr̥tāṁ pāyayēdubhayakālaṁ trirātram| trirātrā dūrdhvaṁ guḍapragāḍhēna payasā mr̥dumōdanamalpaṁ bhōjayēdādaśa rātrāt| ata ūrdhvaṁ phalāmlairjāṅgalarasaiḥ||21||
उत्थाप्य चैनं मधुघृताभ्यक्तव्रणं मूत्रविशोधनद्रव्यसिद्ध मुष्णां यवागूं सघृतां पाययेदुभयकालं त्रिरात्रम्| त्रिरात्रा दूर्ध्वं गुडप्रगाढेन पयसा मृदुमोदनमल्पं भोजयेदादश रात्रात्| अत ऊर्ध्वं फलाम्लैर्जाङ्गलरसैः||२१||
🔊 Audio coming soon
utthāpya cainamityādi subōdham||21||
Adhikarana vraNopacArAH (22) · Śloka 22
vraṇañca kṣīrivr̥kṣakaṣāyēṇa prakṣālya lōdhramadhukamañjiṣṭhā prapauṇḍarīkakalkēna lēpayēt| dvādaśarātraṁ cainamapramattaḥ svēda yēt| ētēṣvēva ca haridrāyuktēṣu tailaṁ vipakvaṁ vraṇā bhyañjanam| saptarātrācca svamārgamapratipadyamānē mūtrē yathō ktamagninā vraṇaṁ dahēt| svamārgapratipannē cōttarabastyā sthāpanānuvāsanai-rmadhuraprāyairupācarēt||22||
व्रणञ्च क्षीरिवृक्षकषायेण प्रक्षाल्य लोध्रमधुकमञ्जिष्ठा प्रपौण्डरीककल्केन लेपयेत्| द्वादशरात्रं चैनमप्रमत्तः स्वेद येत्| एतेष्वेव च हरिद्रायुक्तेषु तैलं विपक्वं व्रणा भ्यञ्जनम्| सप्तरात्राच्च स्वमार्गमप्रतिपद्यमाने मूत्रे यथो क्तमग्निना व्रणं दहेत्| स्वमार्गप्रतिपन्ने चोत्तरबस्त्या स्थापनानुवासनै-र्मधुरप्रायैरुपाचरेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
apramatta iti pramādēna svēdasyātiyōgō mahatē dōṣāya bhavatītyuktam| ētēṣviti lōdhrādiṣu haridrāgaṇasaṁyuktēṣu kalkaparibhāṣayā tailaṁ pakvaṁ vraṇābhyañjanē hitam| śastrakarmaṇaḥ saptarātrāt svamārgamāyāti va| ata ūrdhvamanāgataṁ cikitsēt|| 22||
Adhikarana shukrAshmarIharaNam (23) · Śloka 23
yadr̥cchayā mūtramārgapratipannāmantarāsaktāṁ śukrāśmarīṁ śarkarāṁ vā srōtasāpaharēt| vidārya vā nāḍīṁ baḍiśēnō ddharēt| rūḍhavraṇaśca varṣamaṅganāśca naganāgarathadrumān nārō hēt| nāpsu plavēta bhuñjīta vā gurūṇi||23||
यदृच्छया मूत्रमार्गप्रतिपन्नामन्तरासक्तां शुक्राश्मरीं शर्करां वा स्रोतसापहरेत्| विदार्य वा नाडीं बडिशेनो द्धरेत्| रूढव्रणश्च वर्षमङ्गनाश्च नगनागरथद्रुमान् नारो हेत्| नाप्सु प्लवेत भुञ्जीत वा गुरूणि||२३||
🔊 Audio coming soon
yadr̥cchayēti vinā cikitsayā svasthānāt pravr̥ttā śukrāśmarī yadā antarā madhya āsajjatē tadā śalākādinā sañcālya sva-srōtasaivāpaharēt| yadi tu srōtasā āhartuṁ na śakyatē tadā tāṁ nāḍīṁ pārśvatō vidārya baḍiśēnōddharēt| subōdham| bhuñjīta vā gurūṇi nēti sambadhyatē|| 23||
Adhikarana shastrakarmaNi parihartavyamaShTakam (24-13) · Śloka 13
karmaṇi tu mūtravahaśukravahamuṣkasrōtō mūtraprasēkasēva nīyōnigudabastayō'ṣṭau parihartavyāḥ| tatra mūtravahacchēdāt mūtrapūrṇabastērmaraṇam| śukravahacchēdānmaraṇaṁ klaibyaṁ vā| muṣkasrōtasōrupaghātāt dhvajabhaṅgaḥ| mūtraprasēkacchēdānmūtra sravaṇam| sēvanīyōnicchēdanādrujāprādurbhāvaḥ| gudabasti viddhasya sadyōmaraṇamuktaṁ prāgiti| bhavati cātra- marmāṇyamūnyavijñāya srōtōjāni śarīriṇām| śastrapāṇidhruvaṁ hanti sāhasātkēvalō yathā| iti||24|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāva ṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē mūtrā ghātacikitsitannāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||
कर्मणि तु मूत्रवहशुक्रवहमुष्कस्रोतो मूत्रप्रसेकसेव नीयोनिगुदबस्तयोऽष्टौ परिहर्तव्याः| तत्र मूत्रवहच्छेदात् मूत्रपूर्णबस्तेर्मरणम्| शुक्रवहच्छेदान्मरणं क्लैब्यं वा| मुष्कस्रोतसोरुपघातात् ध्वजभङ्गः| मूत्रप्रसेकच्छेदान्मूत्र स्रवणम्| सेवनीयोनिच्छेदनाद्रुजाप्रादुर्भावः| गुदबस्ति विद्धस्य सद्योमरणमुक्तं प्रागिति| भवति चात्र- मर्माण्यमून्यविज्ञाय स्रोतोजानि शरीरिणाम्| शस्त्रपाणिध्रुवं हन्ति साहसात्केवलो यथा| इति||२४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने मूत्रा घातचिकित्सितन्नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon
aśmaryāharaṇē ca śastrakarmaṇi mūtravahasrōtaḥprabhr̥tyaṣṭakaṁ bhiṣajā śastrēṇa parihartavyam| dhvajabhaṅgō mēḍhrasyāstabdhatā uktaṁ prāṅ marmavibhāgē| amūnyanantarōktānyaṣṭau marmāṇi srōtōjānyavijñāya aśmaryāharaṇē yaḥ śastrapāṇirbhavati sa dhruvamavaśyamāturaṁ hanti| yathā kēvalaḥ śastrapāṇirdhruvaṁ hanti| kēvala ityunmattavācī bhāṣāśabda iti| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅga saṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsita sthānē trayōdaśō'dhyāyaḥ