18. pāṇḍurōgacikitsitam

Adhikarana atha pANDurogacikitsitannAmAShTAdasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તસ્ય પાણ્ડુરોગસ્ય ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana tatrAdau sarpiHpAnam (2) · Śloka 2

પાણ્ડ્વામયિનમાદૌ કલ્યાણપઞ્ચગવ્યતિક્તકાનામન્યતમં સર્પિઃ પાયયેત્||૨||

પાણ્ડ્વામયી પ્રથમમેવ કલ્યાણકાદીનાં ઘૃતાનામન્યતમં પિબેત્||૨||

Adhikarana dADimAdiGRutam (3) · Śloka 3

દાડિમસારતઃ કુડવં ધાન્યકાર્દ્ધકુડવં પિપ્પલ્યષ્ટમિકાં શુણ્ઠીચિત્રકયોશ્ચ પલં પલમેકતઃ કલ્કીકૃત્ય તોયાઢકે વિંશતિપલં ઘૃતસ્ય સિદ્ધં હૃત્પાણ્ડુરોગગુલ્મપ્લીહાર્શઃ શ્વા સકાસમૂઢવાતવાતકફાર્તિહરમગ્નિદીપનં વન્ધ્યાનાં સમ્મતં દુઃખપ્રસવિનીનાં ચ||૩||

દાડિમાદ્યં સુબોધમ્| દાડિમસારો દાડિમબીજાનિ| અષ્ટમિકાર્ધપલમ્| વન્ધ્યાનામપ્રવૃત્તપ્રજાનાં પ્રસવકાલે યા દુઃખેન પ્રસૂયન્તે તાસ્તથોક્તાઃ|| ૩||

Adhikarana durAlaBAdiGRutam (4) · Śloka 4

દુરાલભચન્દનપટોલત્રાયમાણાગુડૂચિકિરાતતિક્તરોહિણી ઘનનિશાદ્વયેન્દ્રયવદેવદારુપર્પટકાજમોદૈઃ કાર્ષિકૈઃ ક્ષીરાઢકે ઘૃતપ્રસ્થં સાધયેત્| પાણ્ડુરોગકામિલારક્ત પિત્તજ્વરદાહાસૃગ્દરવિસ્ફોટશ્વયથુભગન્દરાર્શોઘ્નમ્||૪||

દુરાલભાદિઘૃતં પાણ્ડુરોગાવિઘ્નમ્| કટુરોહિણી કટુકા| નિશાદ્વયં દાર્વીરજન્યૌ|| ૪|

Adhikarana vamanaM taduttaraM kramashca (5) · Śloka 5

સ્નિગ્ધં ચૈનં તીક્ષ્ણૈર્વામયેત્| પુનશ્ચ સ્નિગ્ધં મૂત્રયુક્તં ગવ્યં માહિષં વાર્ધમાસં પયઃ પાયયેત્| માગધિકાશૃતં વા| મૂત્રસિદ્ધાં વા ત્રિફલામ્| સ્પતાહં મૂત્રેણ વા હરીતકીઃ કલ્કિતાઃ| સ્વર્ણક્ષીરીભદ્રદારુનાગરશ્યામાત્રિવૃન્મૂલાનિ તેનૈવ વા ક્વથિતાનિ| એભિર્વા શૃતં પયઃ||૫||

એવં પાણ્ડુરોગિણમેતૈઘૃતૈઃ સ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણૈરોષધૈર્વામયેત્| પુનશ્ચ વમને કૃતે સ્નિગ્ધં પાયયેન્માસમર્ધમાસં વા ગવ્યં પયો માહિષં વા| અથવા માગધિકયા પિપ્પલ્યા શૃતં પયઃ પાયયેત્| ત્રિફલાં મૂત્રેણ સિદ્ધામાપાકમામૂત્રક્ષયં ક્વથિતામ્| હરીતકીર્વા મૂત્રેણ કલ્કિતાઃ| તેન મૂત્રેણૈવ ક્વથિતાનિ વ| એભિરિતિ પ્રયોગૌષધૈઃ શૃતં પયો વા|| ૫||

Adhikarana vatsakabIjAdicUrNam (6) · Śloka 6

વત્સકબીજવિશાલાકુષ્ઠકટુકાદારુમુસ્તાનાં સમા ભાગાઃ મૂર્વાભાગદ્વયમતિવિષાભાગાર્ધં ચ ચૂર્ણિતમ્ સુખામ્બુના પીત્વા ક્ષૌદ્રમનુલિહ્યાત્| એતત્ પાણ્ડુકામિલાજ્વરારુચિગુલ્મા નાહામવાતરક્તપિત્તકાસશ્વાસાનપોહતિ||૬||

વત્સકાદીનાં સમા ભાગાઃ| મૂર્વા એકસ્માદૌષધભાગાદ્ દ્વિગુણા| અતિવિષા વત્સકાદ્યન્યતમસ્ય ભાગસ્યૌર્ધેન| એતચ્ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પીત્વા પશ્ચાન્માક્ષિકં કેવલં લિહ્યાત્| એતચ્ચ પાણ્ડ્વાદીનપોહતિ વિનાશયતિ|| ૬||

Adhikarana trikaTukAdi vaTakAH (7) · Śloka 7

ત્રિકટુકકાલતિલલોહૈર્વા માક્ષિકધાતુતુલ્યૈર્માક્ષિકેણ વટકાન્ કૃત્વા તક્રાનુપાનાન્ પાણ્ડુરોગી ભક્ષયેત્|૭|

Adhikarana navAyasacUrNam (7) · Śloka 7

ત્રિફલાવ્યોષઘનાગ્નિવિડઙ્ગભાગા નવ નવ ચાયસચૂર્ણ ભાગા મધુઘૃતાભ્યાં તક્રેણોષ્ણોદકેન વોપયુક્તા હૃત્પાણ્ડુ રોગકામિલાકુષ્ઠાર્શઃશોફોદરપ્લીહમેહહરાઃ||૭||

ત્રિકટૂકાદીનાં મિશ્રિતાનાં સમમ્| માક્ષિકધાતુવટ્ટમાક્ષિકમ્| માક્ષિકં વટકીકરણાય| ત્રિફલાદ્યે હરીતક્યાદીનાં નવ ભાગાસ્તાવન્ત એવાયશ્ચૂર્ણસ્ય મધ્વાદિભિરુપયોગઃ| એતસ્ય નવાયસસ્ય હૃદ્રોગાદિહરત્વમ્| અગ્નિશ્ચિત્રકઃ| વેલ્લં વિડઙ્ગમ્|| ૭||

Adhikarana maNDUravaTakAH (8) · Śloka 8

માક્ષિકધાતુચવિકાદારુદાર્વીત્વગ્ગ્રન્થિકાન્ ત્રિફલાદીનિ ચ નવ વિચૂર્ણય ચૂર્ણાદ્ દ્વિગુણં ચ સુશ્લક્ષ્ણં પૃથઙ્ મણ્ડૂરં તતો ગોમૂત્રં સર્વતોઽષ્ટગુણં પક્ત્વા તસ્મિંસ્તત્ક્ષિપેત્| અનન્તરં ચ વટકાન્ કુર્યાત્| તે તક્રાનુપાનમભ્યસ્તાઃ પરમૌષધં પાણ્ડ્વામયિનાં શોફાર્શઃ કુષ્ઠકામિલામેહ પ્લીહાઢ્યવાતકફર્તાનાં ચ||૮||

માક્ષિકધાત્વાદિકે માક્ષિકધાતુર્વટ્ટમાક્ષિકમ્| ગ્રન્થિકં પિપ્પલીમૂલમ્| ત્રિફલાદીનિ નવાયસોક્તાનિ| તસ્માદ્ દ્વિગુણં મણ્ડૂરં લોહમલમ્| સર્વત ઇતિ મણ્ડુરસહિતાચ્ચૂર્ણાદષ્ટગુણં ગોમૂત્રં પક્તવ્યમ્| અસ્મિંશ્ચ વટકસમ્પાદનયોગ્યે ચૂર્ણં મણ્ડૂરં ચ પ્રક્ષેપ્તવ્યમ્| મેદસા આવૃતો વાયુરાઢ્યવાતઃ|| ૮||

Adhikarana yogarAjaguTikA (9) · Śloka 9

શિલાજતુતાપ્યરુપ્યાયોમલાઃ પૃથક્ પઞ્ચપલિકાસ્ત્રિ ફલાદયશ્ચ વિગતઘનાઃ પલાંશાઃ શ્લક્ષ્ણરજસઃ સિતો પલાપલાષ્ટકયુક્તા ક્ષૌદ્રદ્રુતા યોગરાજઃ| કુલત્થાદિ થૂષાશિના યથાગ્ન્યભ્યવહૃતઃ સમાનઃ પૂર્વેણ| યક્ષ્મવિષ વિષમજ્વરકાસશ્વાસાપસ્મારહરશ્ચ||૯||

શિલાજત્વાદિના યોગરાજનામ્ના ગુલિકા| ત્રિફલાદીનિ નવાયસોક્તાનિ ઘનેન મુસ્તેન વિનાષ્ટૌ પલાંશાનિ પ્રત્યેકં પાલિકાનિ| તાપ્યં વટ્ટમાક્ષિકમ્| અયોમલં મણ્ડૂરમ્| કુલત્થાદય ઇત્યાદિ ગ્રહણેન સર્વાણિ વિદાહીનિ સંગૃહીતાનિ|| ૯||

Adhikarana vajraBidhA gulikA (10) · Śloka 10

ત્રિફલાકુટજફલઘનપટોલપિચુમન્દમહૌષધકષાયૈર્માસ મર્ધમાસં વા ભાવિતાન્યષ્ટૌ શિલાહ્વયપલાનિ સમસિતા ન્યુપકુલ્યાતુગાક્ષીરીધાત્રીફલકર્કટશૃઙ્ગયઃ પૃથપ લાંશાઃ નિદિગ્ધિકાફલમૂલયોઃ પલં ત્રિજાતકત્રિકર્ષઞ્ચ ક્ષૌદ્રત્રિપલયુક્તાન્ વટકાન્ વર્તયેત્| તે દાડિમામ્બુક્ષીર રસસલિલસુરાસવાન્યતમાનુપાના વજ્રાભિધાના વજ્રમિ વાનન્તરોક્તાન્ રોગાન્ દારયન્તિ| હૃદ્રોગગલરોગગરોદરા સૃગ્દરભગન્દરગુલ્મવર્ધ્મશુક્રમૂત્રદોષાંશ્ચ||૧૦||

ત્રિફલેત્યાદિના વજ્રાભિધાનનામ્ના ગુલિકા| ત્રિફલાદીનાં પૃથક્ પૃથક્ ક્વાથૈઃ શિલાજતુનો ભાવના| માસેનાર્ધમાસેન વા ભાવનાનિષ્પત્તિઃ| ભાવિતશિલાજતુસમા શર્કરા| સુબોધમ્| કુટજફલમિન્દ્રયવઃ| ઘનો મુસ્તમ્| પિચુમન્દો નિમ્બઃ| મહૌષધં શૃઙ્ગિવેરમ્| અનન્તરોક્તાન્ રોગાન્ મણ્ડૂરવટકોક્તાન્ રોગાન્ હૃદ્રોગાદીંશ્ચ દારયન્તિ| દારણાદ્વજ્રાભિધાનમ્| અસૃગ્દરં નારીષુ રજોદોષસ્તચ્ચોત્તરે વક્ષ્યતે| મૂત્રદોષાઃ શુક્રદોષાશ્ચ સર્વે મૂત્રશુક્રાશ્રયા વ્યાધયઃ||૧૦||

Adhikarana drAkShAlehaH (11) · Śloka 11

દ્રાક્ષાપિપ્પલીપ્રસ્થદ્વયં શર્કરાર્ધતુલાં તવક્ષીરીનાગરમધુ કાનિ ચ દ્વિપલિકાનિ ચૂર્ણયિત્વાઽઽમલકરસદ્રોણે પ્રક્ષિપ્ય મૃદ્વગ્નિના પચેત્| લેહીભૂતે શીતે ચ તસ્મિન્ મધુ પ્રસ્થં ભાવયેત્| ત્રિસુગન્ધિકસ્ય કર્ષયત્રં ચ ચૂર્ણીકૃત્ય દર્વ્યા પરિઘટ્ય જાતીપુષ્પાદિવાસિતે મૃદ્ભાણ્ડે નિદધ્યાત્| અયં દ્રાક્ષાલેહ ઉપયુજ્યમાનઃ પાણ્ડ્વામયહૃદ્રોગકામિલા હલીમકજ્વરગુલ્મોદરશોફોદાવર્ત્તાદીનવરાનપિ વિરેક સાધ્યાન્ વ્યાધીન્ પ્રસહ્ય વાયુરિવાભ્રાણ્યપહરતિ||૧૧||

દ્રાક્ષાદિલેહં પાણ્ડ્વામયાદિષુ લિહ્યાત્|| ૧૧||

Adhikarana BojanaM pAna~jca (12) · Śloka 12

ભોજનં તુ સાત્મ્યતઃ શાલિયવગોધૂમમુદ્ગજાઙ્ગલમાંસાનિ પયો ઘૃતં વૃષપટોલવેત્રપર્પટકશાકં દ્રાક્ષાદ્રાડિમખર્જૂરા મલકરસાનિ| પાનમનુપાનઞ્ચ મૂલકસિદ્ધં વારિ વાતા ધિકે| ઘનહ્નીબેરશુણ્ઠીસાધિતં પિત્તોત્તરે| શ્લેશ્મણ્ય રિષ્ટસીધુમાર્દ્વીકાસવાઃ| સર્વત્ર વા તક્રમ્||૧૨||

સર્વસ્ય પાણ્ડુરોગિણઃ સાત્મ્યવશાચ્છાલ્યાદિકં ભોજનમ્| પાનં ચેત્યાદિ સુબોધમ્| અથવા સર્વત્ર વાતે પિત્તે શ્લેષ્મણિ ચ તક્રમ્||૧૨||

Adhikarana sArAriShTaH (13) · Śloka 13

બીજકસારપ્રસ્થમ્| વરાયાઃ પલાનિ પઞ્ચવિંશતિઃ| પઞ્ચ દ્રાક્ષાયઃ બલાયાઃ સપ્ત| જલદ્રોણે પક્ત્વા પાદશેષં તેભ્યો રસમાદાય પૂતશીતેઽસ્મિન્ શર્કરાતુલાં મધુપ્રસ્થં કર્ષાંશાનિ ચ ચૂર્ણિતાનિ વ્યોષવ્યાઘ્રનખોશીરક્રમકૈલ વાલુકકુષ્ઠમધુકાનિ નિક્ષિપ્ય ઘૃતભાજને સર્વમૈકધ્યં યવપલ્લે ગ્રીષ્મે દશરાત્રં વિંશતિરાત્રં શીતે સ્થાપયેત્| અયં બીજકસારારિષ્ટઃ પાણ્ડુકામિલામેહાહૃદ્રોગવાત શોણિતવિષમજ્વરારોચકકાસશ્વાસાન્ નિબર્હતિ||૧૩||

બીજકેત્યાદિના સારારિષ્ટઃ પાણ્ડ્વાદીન્ નિબર્હતિ| બીજકમસનઃ| વરા ત્રિફલા| ક્રમુકઃ પટ્ટિકાલોધ્રઃ| એલવાલુકમૈલેયં સુગન્ધિ હરિવાલુકમ્| મધુકં મધુયષ્ટી|| ૧૩||

Adhikarana gaNDIrAriShTaH (14) · Śloka 14

ગણ્ડીરતરોઃ સમૂલપુષ્પશાખસ્ય તુલામાહરેત્| અર્ધતુલાં દશમૂલસ્ય ત્રિફલાયાઃ પૃથગર્ધપ્રસ્થં કુટજત્વચશ્ચ| કુડવાંશાન્ મુસ્તારુષ્કરકૃમિઘ્નેન્દ્રયવાન્| પાલિકાન્ પાઠાદન્તીમધુરસારાસ્નાશઠીચિત્રકાન્| મૃદ્વીકાર્ધપ્રસ્થેન શ્લક્ષ્ણપિષ્ટેન ગ્રન્થિકપલેનાર્ધપલિકૈશ્ચ મરિચવિડ ઙ્ગૈલવાલુકૈઃ પ્રલિપ્તે ઘૃતકુમ્ભે નિધાપયેત્| માસમાત્રં સ્થિતોઽયં ગણ્ડીરારિષ્ટોઽધિકગુણઃ પૂર્વસ્માત્| ગ્રન્થ્ય ર્બુદકૃમિહરશ્ચ||૧૪||

ગણ્ડીરારિષ્ટઃ સુબોધઃ| ગણ્ડીરો મહાન્ દ્રુમપાયઃ કાર્તિકેયપુરાદૌ ગિરિરાજભૂમિપ્રસિદ્ધઃ સુધેત્યન્યે| ત્રિફલાયા દ્રવ્યત્રયસ્ય પૃથગર્ધપ્રસ્થમ્| કુટજત્વચશ્ચાર્ધપ્રસ્થમ્| મુસ્તાદિકં પ્રત્યેકં કુડવભાગમ્| પાઠાદિકં તથૈવ પાલિકમ્| સર્વતઃ ષોડશગુણમમ્ભઃ| માગધિકા પિપ્પલી| ગ્રન્થિકં પિપ્પલીમૂલમ્| માગધિકાદીન્યુક્તમાનાનિ શ્લક્ષ્ણપેષિતાનિ| ઘટપ્રલેપાય|| ૧૪||

Adhikarana mastvariShTaH (15) · Śloka 15

અથવા ચવ્યકુષ્ઠચિત્રકપ્રલિપ્તે ભાજને મસ્તુદ્રોણં ગુડ તુલાં પિપ્પલીપ્રસ્થત્રયં ત્રિફલાપ્રસ્થત્રયં વિડઙ્ગપ્રસ્થત્રયં કુડવાંશાંશ્ચ મરિચપરૂષકદ્રાક્ષાકાશ્મર્યફલેન્દ્રયવાન્ દ્વિપલિકાનિ ચ દન્તીચિત્રકભલ્લાતકાનિ ચૂર્ણિતાનિ પ્રક્ષિપેત્| તતો યવપલસ્થં પક્ષમુપેક્ષ્ય યથાબલં પિબેત્| એષ મસ્ત્વરિષ્ટઃ પાણ્ડુરોગમેહસ્થૌલ્યમેદાર્શોગ્રહણીપ્લીહ શોફોદરભગન્દરહરઃ| પરમં ચાગ્નિદીપન ઇતિ||૧૫||

અથવા ચવિકાકુષ્ઠાભ્યાં પ્રલિપ્તે ભાજને મસ્ત્વાદીનિ પ્રક્ષિપ્ય યવરાશૌ પક્ષં નિક્ષિપ્ય યથાબલં મસ્ત્વરિષ્ટં પિબેત્| એષ ચ પાણ્ડુરોગાદિહરોઽગ્નિદીપનશ્ચ|| ૧૫||

Adhikarana doShAnusAraM cikitsAvikalpaH (16) · Śloka 16

ભવતિ ચાત્ર પાણ્ડુરોગપ્રશાન્યર્થં વિહિતં યચ્ચિકિત્સિતમ્| વિકલ્પ્યમેતદ્વિદુષા પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ| સ્નેહપ્રાયં પવનજે તિક્તશીતં તુ પૈત્તિકે| શ્લૈષ્મિકે કટુ્રૂક્ષોષ્ણં વિમિશ્રં સાન્નિપાતિકે||૧૬||

ગતાનુગતિકા| અસ્મિન્નધ્યાયે પાણ્ડુરોગસ્ય પ્રશાન્ત્યર્થં સામાન્યેન યચ્ચિકિત્સિતમુક્તં તદ્વિદુષા પણ્ડિતેન પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ વિકલ્પ્ય વાતાદિકેષુ વિભાગેન| યદ્યત્ર પથ્યં તત્તત્ર યોજ્યમિત્યર્થઃ| એતદેવ સ્નેહપ્રાયમિત્યાદિના સ્ફુટીક્રિયતે|| ૧૬||

Adhikarana mRujje pANDau kramaH (17) · Śloka 17

મૃદં નિર્ઘાતયેત્ કાયાત્તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈઃ પુરઃ| બલાધાનાનિ સર્પીંષિ શુદ્ધે કોષ્ઠે તુ યોજયેત્||૧૭||

મૃદમિત્યાદિના મૃદ્ભક્ષણપાણ્ડુરોગચિકિત્સા| તત્રાપિ મૃદ્યાવદપક્ત્વા કોષ્ઠે વ્યવતિષ્ઠતે તાવત્કુતસ્તદ્વિકારણામુપશમઃ| તસ્માત્ પ્રથમમેવ મૃદુઃ કાયાન્નિર્ઘાતનમ્| પશ્ચાત્ પાણ્ડુરોગચિકિત્સા| તાં ચ મૃદં તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈઃ કાયાન્નિર્ઘાતયેત્| પશ્ચાત્ કોષ્ઠે શુદ્ધે સર્પીંષિ યોજયેત્| તાનિ બલાધાનાનિ બલસ્યોત્પાદકાનિ ભવન્તિ||૧૭||

Adhikarana vyoShAdiGRutam (18) · Śloka 18

વ્યોષબિલ્વદ્વિરજનીત્રિફલાદ્વિપુનર્નવમ્| મુસ્તાન્યયોરજઃ પાઠા વિડઙ્ગં દેવદારુ ચ| વૃશ્ચિકાલી ચ ભાર્ઙ્ગી ચ સક્ષીરૈસ્તૈઃ શૃતં ઘૃતમ્| સર્વાન્ પ્રશમયત્યાશુ વિકારાન્ મૃત્તિકાકૃતાન્||૧૮||

વ્યોષાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈઃ ક્ષીરેણ ચ સ્નેહસમેન સર્પિર્વિપક્વં મૃત્તિકાકૃતાન્ સર્વાન્ વિકારાન્ પ્રશમયતિ|| ૧૮||

Adhikarana kesarAdiGRutam (19) · Śloka 19

તદ્વત્ કેસરયષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીક્ષીરશાડ્વલૈઃ||૧૯||

કેસરાદિભિઃ શૃતં ઘૃતં તદ્વદ્ગુણૈર્વેષાદિવદિત્યર્થઃ|| ૧૯||

Adhikarana mRuddveShaNAya BAvitamRudvitaraNam mRudBede doShAnuguNacikitsA (20) · Śloka 20

મૃદ્દ્વેષણાય તલ્લૌલ્યે વિતરેદ્ભાવિતાં મૃદમ્| વિડઙ્ગે નાતિવિષયા પાઠયા નિમ્બપલ્લવૈઃ| વાર્ત્તાકૈઃ કટુરોહિણ્યા કૌટજૈર્મૂર્વયાથવા| મૃદ્ભેદભિન્નદોષાનુગમાદ્યોજ્યં ચ ભેષજમ્||૨૦||

યદા તુ મૃદ્વિષયં લૌલ્યં શ્રદ્ધા ભવતિ તદા તસ્યા મૃદો દ્વેષણાર્થં વિડઙ્ગાદિભિર્ભાવિતાં મૃદમસ્મૈ દદ્યાત્| ન કેવલમેતત્કુર્યાદ્યાવન્મૃદ્ભેદેન યો દોષભેદસ્તદનુગમાત્ ભેષજઞ્ચ યોજ્યમ્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-કષાયરસમૃદ્ભક્ષણજેશુ વિકારેષુ વાતહરં ભેષજં યોજ્યમ્| ઊષરાયાં મૃદિ ભુક્તાયાં પિત્તહરમ્| મધુરાયાં કફહરમિતિ|| ૨૦||

Adhikarana kAmalAyAM kramaH (21) · Śloka 21

કામિલાયન્તુ પિત્તઘ્નં પાણ્ડુરોગાવિરોધિ યત્|૨૧|

Adhikarana tadarthaM GRutaprayogAH (21) · Śloka 21

પથ્યાશતરસે પથ્યાવૃન્તાર્ધશતકલ્કિતઃ| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્ગુલ્મકામિલાપાણ્ડુરોગજિત્| દન્તીચતુષ્પલરસે પિષ્ટૈર્દન્તીશલાટુભિઃ| ઘૃતપ્રસ્થઃ શૃતસ્તદ્વત્ પ્લીહાશ્વયથુજિચ્ચ સઃ| પુરાણસર્પિષઃ પ્રસ્થો દ્રાક્ષાર્ધપ્રસ્થસાધિતઃ| કામિલાગુલ્મપાણ્ડ્વર્તિજ્વરમેહોદરાપહઃ| હરિદ્રાત્રિફલાનિમ્બબલામધુકસાધિતમ્| સક્ષીરં માહિષં સર્પિઃ કામિલાહરમુત્તમમ્||૨૧||

કામિલાયાં તુ પિત્તઘ્ન ઉપક્રમો યોજ્યો યઃ પાણ્ડુરોગે ન વિરુધ્યતે| એતત્ પાણ્ડુરોગકામિલામધિકૃત્યોચ્યતે| યથા-પથ્યાનાં શતસ્ય ક્વાથે પથ્યાવૃન્તાનામેવ શતં કલ્કીકૃતં દત્વા ઘૃતં પચેત્| પથ્યાયા હરીતક્યા વૃન્તાનિ પત્રાણિ| દન્તીઘૃતં તદ્વત્ પથ્યાદિવત્ ગુલ્માદિજિદિત્યર્થઃ| અસ્ય તુ પ્લીહશ્વયતુ જિત્ત્વમ્| સ ઇતિ ઘૃતપ્રસ્થઃ| સુબોધમ્| સર્વત્ર જલસ્ય સ્મર્તવ્યમ્| હરિદ્રાદિકં સુબોધમ્|| ૨૧||

Adhikarana mAhiShaGRutayogau (22) · Śloka 22

ગોમૂત્રે દ્વિગુણે દાર્વીકલ્કાર્ધપલસાધિતઃ| દાર્વીપઞ્ચપલક્વાથે કલ્કે કાલીયકે પરઃ| માહિષાત્સર્પિષઃ પ્રસ્થં પૂર્વઃ પુર્વે પરઃ પરે| સિદ્ધં કાલીયકક્વાથે સનિશં ચોત્તરે હિતમ્||૨૨||

માહિષાત્સર્પિષઃ પ્રસ્થો દ્વિગુણેન ગોમૂત્રેણ દાર્વીમાહિષાત્સર્પિષઃ પ્રસ્થો દાર્વ્યાઃ પઞ્ચપલસ્ય ક્વાથે કાલીયકે ચ કલ્કે સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશે ભવતિ| કોઽનયોઃ સર્પિઃપ્રસ્થયોર્વિષય ઇતિ પૃષ્ટ આહ| પૂર્વો ગોમૂત્રપક્વઃ પૂર્વે પાણ્ડુરોગ ઇત્યર્થઃ| પરો દાર્વીક્વાથસિદ્ધઃ પરે રોગે કામિલાયામિત્યર્થઃ| કાલીયકં પીતચન્દનમ્| ઉત્તરે ચ કામિલાખ્યે કાલીયકાદિ સિદ્ધમપિ હિતમ્|| ૨૨||

Adhikarana kAmalAnAshanAH anye yogAH (23) · Śloka 23

આરગ્વધં રસેનેક્ષોર્વિદાર્યામલકસ્ય વા| સત્ર્યૂષણં બિલ્વમાત્રં પાયયેત્કામિલાપહમ્| પિબેન્નિકુમ્ભકલ્કં વા દ્વિગુડં શીતવારિણા| કુમ્ભસ્ય ચૂર્ણં સક્ષૌદ્રં ત્રૈફલેન રસેન વા| સશર્કરાં ત્રિભાણ્ડીં વા ગવાક્ષીં વા પ્રયોજયેત્||૨૩||

ઇક્ષ્વાદીનામન્યતમસ્ય રસેનારગ્વધં સમેન ત્ર્યૂષણેન યુક્તં કામિલાપહં ભિષગાતુરં પાયયેત્| બિલ્વમાત્રં મરિચાદિયુક્તં સન્માત્રશબ્દેનાચાર્યઃ પલસ્ય દોષાદ્યપેક્ષયા ઊનસ્યાધિકસ્ય વા પ્રયોગમુપદિશતિ| નિકુમ્ભસ્ય દન્ત્યા દ્વિગુણગુડમ્| કુમ્ભો દ્રવન્તી| તસ્યાશ્ચૂર્ણં ત્રિફલાયાઃ કષાયેણ પિબેદ્વા| સુબોધમ્|| ૨૩||

Adhikarana triPalAdisvarasAH (24) · Śloka 24

ત્રિફલાયા ગુડૂચ્યા વા દાર્વ્યા નિમ્બસ્ય વા રસમ્| પ્રાતઃ પ્રાતર્મધુયુતં કામિલર્તાય યોજયેત્||૨૪||

ત્રિફલાદીનામન્યતમસ્ય રસં ક્વથિતગૃહીતં કષાયં માક્ષિકેણ યુક્તં કામિલાર્તાય પ્રાતઃ પ્રાતર્યોજયેદિતિ સામાન્યેન કામિલાયાશ્ચિકિત્સા|| ૨૪||

Adhikarana ruddhapathakAmalA tatra kramashca (25) · Śloka 25

તિલપિષ્ટનિભં યસ્તુ કામિલાવાન્સૃજેન્મલમ્| કફરુદ્ધપથં તસ્ય પિત્તં કફહરૈર્જયેત્||૨૫||

તિલપિષ્ઠેત્યાદિના વિશેષેણ|| ૨૫||

Adhikarana shAKAshritA kAmalA (26) · Śloka 26

રૂક્ષશીતગુરુસ્વાદુવ્યાયામચલનિગ્રહૈઃ| કફસમ્મૂર્ચ્છિતો વાયુર્યદા પિત્તં બહિઃક્ષિપેત્| હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વક્શ્વેતવર્ચસ્તદા નરઃ| ભવેત્સાટોપવિષ્ટમ્ભો ગુરુણા હૃદયેન ચ| દૌર્બલ્યાલ્પાગ્નિપા્શ્વાર્તિહિધ્માશ્વાસારુચિજ્વરૈઃ| ક્રમેણાલ્પેઽનુષજ્યેત પિત્તે શાખાસમાશ્રિતે||૨૬||

રૂક્ષશીતેતિયાદિના કામિલાયાઃ શાખાશ્રયકારણં લિઙ્ગં ચિકિત્સાં ચ ક્રમેણોચ્યતે| રૂક્ષાદિભિઃ સર્વૈઃ શ્લેષ્મણા સમ્મૂર્ચ્છિત એકત્વમાપન્નો વાયુઃ કુપિતો યદા પિત્તં કોષ્ઠાદ્બહિઃ ક્ષિપેત્તદા હારિદ્રનેત્રત્વાદિમાનાતુરઃ સાટોપવિષ્ટમ્ભો ભવેત્| ગુરુણા ચ હૃદયેનોપલક્ષિતો ભવેત્| શાખાસમાશ્રિતે ચ પિત્તે અન્તરલ્પે સતિ દૌબલ્યાદિભિરાતુરઃ ક્રમેણાનુષજ્યેત્|| ૨૬||

Adhikarana shAKAshritakAmalAyAM cikitsA (27) · Śloka 27

રસૈસ્તં રૂક્ષકટ્વમ્લૈઃ શિખિતિત્તિરિદક્ષજૈઃ| શુષ્કમૂલકજૈર્યૂષૈઃ કૂલત્થોત્થૈશ્ચ ભોજયેત્| ભૃશામ્લતીક્ષ્ણકટુકલવણોષ્ણં ચ શસ્યતે| સબીજપૂરકરસં લિહ્યાદ્વ્યોષં તથાશયમ્| સ્વં પિત્તમેતિ તેનાસ્ય શકૃદપ્યનુરજ્યતે| વાયુશ્ચ યાતિ પ્રશમં સહાટોપાદ્યુપદ્રવૈઃ| નિવૃત્તોપદ્રવસ્યાસ્ય કાર્યઃ કામિલિકો વિધિઃ||૨૭||

તં તથાવિધં શાખાકામિલિનં રૂક્ષત્વાદિયુક્તૈઃ શિખ્યાદીનાં માંસરસૈઃ શુષ્કમૂલકાદિજૈશ્ચ યૂષૈરન્નં ભોજયેત્| તસ્ય ચાહારૌષધાદિકં સર્વં ભૃશમતિશયેનામ્લત્વાદિયુક્તમ્ શસ્યતે| વ્યોષં ચ બીજપૂરકસ્ય રસેન લિહ્યાત્| તથેત્યુક્તેનોપક્રમેણાન્તર્વાતશ્લેષ્મણિ જિતે પિત્તં શાખાભ્યઃ સ્થાનમેતિ| તેનેતિ પિત્તેન| અસ્યેતિ રોગિણઃ| કામિલિક ઇતિ સામાન્યકામિલામધિકૃત્યોક્તઃ કાર્યો વિધિઃ|| ૨૭||

Adhikarana kumBakAmalA cikitsitam (28) · Śloka 28

ગોમૂત્રેણ પિબેત્ કુમ્ભકામિલાયાં શિલાજતુ| માસં માક્ષિકધાતું વ કિટ્ટં વાથ હિરણ્યજમ્||૨૮||

ગોમૂત્રેણેત્યાદિના કુમ્ભકામિલાયામ્| સુબોધમ્| માક્ષિકધાતુર્વટ્ટમાક્ષિકમ્| હિરણ્યજં કિટ્ટં સુવર્ણમલમ્|| ૨૮||

Adhikarana halImakacikitsA (29-18) · Śloka 18

ગુડૂચીસ્વરસક્ષીરસાધિતેન હલીમકી| મહિષાહવિષા સ્નિગ્ધઃ પિબેદ્ધાત્રીરસેન તુ| ત્રિવૃતાં તદ્વિરિક્તોઽદ્યાત્સ્વાદુપિત્તાનિલાપહમ્| દ્રાક્ષાલેહં ચ પૂર્વોક્તં સર્પીષિ મધુરાણિ ચ| યાપનાન્ ક્ષીરબસ્તીંશ્ચ શીલયેત્સાનુવાસનાન્| માર્દ્વીકારિષ્ટયોગાંશ્ચ પિબેદ્યુક્ત્યાઽગ્નિવૃદ્ધયે| કાસિકં ચાભયાલેહં પિપ્પલીં મધુકં બલામ્| પયસા ચ પ્રયુઞ્જીત યથાદોષં યથાબલમ્| પાણ્ડુરોગેષુ કુશલઃ શોફોક્તઞ્ચ ક્રિયાક્રમમ્||૨૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને પાણ્ડુ રોગચિકિત્સિતન્નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||

યસ્તુ હલીમકી સ ગુડૂચીસ્વરસક્ષીરાભ્યાં સાધિતેન સિદ્ધેન મહિષીહવિષા સ્નિગ્ધદેહઃ સન્નામલકરસેન ત્રિવૃતાં પિબેત્| તયા ચ વિરિક્તો યત્કિઞ્ચિત્પિત્તાનિલહરં મધુરઞ્ચ તદદ્યાન્નાન્યત્ કિઞ્ચિત્| દ્રાક્ષાલેહઃ પૂર્વમસ્મિન્નેવાધ્યાય ઉક્તઃ| યાપનાદીનિ કલ્પે વક્ષ્યન્તે| પિપ્પલ્યાદ્યન્યતમં પયસા પ્રયુઞ્જીત સર્વં દોષબલાનતિક્રમેણ ચ| યશ્ચ કુશલો ભિષક્ સ શોફોક્તમપિ ક્રિયાક્રમં સમ્યગ્વિકલ્પ્ય પાણ્ડુરોગેષુ પ્રયુઞ્જીતેતિ|| ૨૯|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાનેઽષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ