Adhikarana atha pANDurogacikitsitannAmAShTAdasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ pāṇḍurōgacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः पाण्डुरोगचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptasya pāṇḍurōgasya cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē|| 1||
Adhikarana tatrAdau sarpiHpAnam (2) · Śloka 2
pāṇḍvāmayinamādau kalyāṇapañcagavyatiktakānāmanyatamaṁ sarpiḥ pāyayēt||2||
पाण्ड्वामयिनमादौ कल्याणपञ्चगव्यतिक्तकानामन्यतमं सर्पिः पाययेत्||२||
🔊 Audio coming soon
pāṇḍvāmayī prathamamēva kalyāṇakādīnāṁ ghr̥tānāmanyatamaṁ pibēt||2||
Adhikarana dADimAdiGRutam (3) · Śloka 3
dāḍimasārataḥ kuḍavaṁ dhānyakārddhakuḍavaṁ pippalyaṣṭamikāṁ śuṇṭhīcitrakayōśca palaṁ palamēkataḥ kalkīkr̥tya tōyāḍhakē viṁśatipalaṁ ghr̥tasya siddhaṁ hr̥tpāṇḍurōgagulmaplīhārśaḥ śvā sakāsamūḍhavātavātakaphārtiharamagnidīpanaṁ vandhyānāṁ sammataṁ duḥkhaprasavinīnāṁ ca||3||
दाडिमसारतः कुडवं धान्यकार्द्धकुडवं पिप्पल्यष्टमिकां शुण्ठीचित्रकयोश्च पलं पलमेकतः कल्कीकृत्य तोयाढके विंशतिपलं ग़ृतस्य सिद्धं हृत्पाण्डुरोगगुल्मप्लीहार्शः श्वा सकासमूढवातवातकफार्तिहरमग्निदीपनं वन्ध्यानां सम्मतं दुःख़प्रसविनीनां च||३||
🔊 Audio coming soon
dāḍimādyaṁ subōdham| dāḍimasārō dāḍimabījāni| aṣṭamikārdhapalam| vandhyānāmapravr̥ttaprajānāṁ prasavakālē yā duḥkhēna prasūyantē tāstathōktāḥ|| 3||
Adhikarana durAlaBAdiGRutam (4) · Śloka 4
durālabhacandanapaṭōlatrāyamāṇāguḍūcikirātatiktarōhiṇī ghananiśādvayēndrayavadēvadāruparpaṭakājamōdaiḥ kārṣikaiḥ kṣīrāḍhakē ghr̥taprasthaṁ sādhayēt| pāṇḍurōgakāmilārakta pittajvaradāhāsr̥gdaravisphōṭaśvayathubhagandarārśōghnam||4||
दुरालभचन्दनपटोलत्रायमाणागुडूचिकिराततिक्तरोहिणी ग़ननिशाद्वयेन्द्रयवदेवदारुपर्पटकाजमोदैः कार्षिकैः क्षीराढके ग़ृतप्रस्थं साधयेत्| पाण्डुरोगकामिलारक्त पित्तज्वरदाहासृग्दरविस्फोटश्वयथुभगन्दरार्शोग़्नम्||४||
🔊 Audio coming soon
durālabhādighr̥taṁ pāṇḍurōgāvighnam| kaṭurōhiṇī kaṭukā| niśādvayaṁ dārvīrajanyau|| 4|
Adhikarana vamanaM taduttaraM kramashca (5) · Śloka 5
snigdhaṁ cainaṁ tīkṣṇairvāmayēt| punaśca snigdhaṁ mūtrayuktaṁ gavyaṁ māhiṣaṁ vārdhamāsaṁ payaḥ pāyayēt| māgadhikāśr̥taṁ vā| mūtrasiddhāṁ vā triphalām| spatāhaṁ mūtrēṇa vā harītakīḥ kalkitāḥ| svarṇakṣīrībhadradārunāgaraśyāmātrivr̥nmūlāni tēnaiva vā kvathitāni| ēbhirvā śr̥taṁ payaḥ||5||
स्निग्धं चैनं तीक्ष्णैर्वामयेत्| पुनश्च स्निग्धं मूत्रयुक्तं गव्यं माहिषं वार्धमासं पयः पाययेत्| मागधिकाशृतं वा| मूत्रसिद्धां वा त्रिफलाम्| स्पताहं मूत्रेण वा हरीतकीः कल्किताः| स्वर्णक्षीरीभद्रदारुनागरश्यामात्रिवृन्मूलानि तेनैव वा क्वथितानि| एभिर्वा शृतं पयः||५||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ pāṇḍurōgiṇamētaighr̥taiḥ snigdhaṁ tīkṣṇairōṣadhairvāmayēt| punaśca vamanē kr̥tē snigdhaṁ pāyayēnmāsamardhamāsaṁ vā gavyaṁ payō māhiṣaṁ vā| athavā māgadhikayā pippalyā śr̥taṁ payaḥ pāyayēt| triphalāṁ mūtrēṇa siddhāmāpākamāmūtrakṣayaṁ kvathitām| harītakīrvā mūtrēṇa kalkitāḥ| tēna mūtrēṇaiva kvathitāni va| ēbhiriti prayōgauṣadhaiḥ śr̥taṁ payō vā|| 5||
Adhikarana vatsakabIjAdicUrNam (6) · Śloka 6
vatsakabījaviśālākuṣṭhakaṭukādārumustānāṁ samā bhāgāḥ mūrvābhāgadvayamativiṣābhāgārdhaṁ ca cūrṇitam sukhāmbunā pītvā kṣaudramanulihyāt| ētat pāṇḍukāmilājvarārucigulmā nāhāmavātaraktapittakāsaśvāsānapōhati||6||
वत्सकबीजविशालाकुष्ठकटुकादारुमुस्तानां समा भागाः मूर्वाभागद्वयमतिविषाभागार्धं च चूर्णितम् सुख़ाम्बुना पीत्वा क्षौद्रमनुलिह्यात्| एतत् पाण्डुकामिलाज्वरारुचिगुल्मा नाहामवातरक्तपित्तकासश्वासानपोहति||६||
🔊 Audio coming soon
vatsakādīnāṁ samā bhāgāḥ| mūrvā ēkasmādauṣadhabhāgād dviguṇā| ativiṣā vatsakādyanyatamasya bhāgasyaurdhēna| ētaccūrṇamuṣṇāmbunā pītvā paścānmākṣikaṁ kēvalaṁ lihyāt| ētacca pāṇḍvādīnapōhati vināśayati|| 6||
Adhikarana trikaTukAdi vaTakAH (7) · Śloka 7
trikaṭukakālatilalōhairvā mākṣikadhātutulyairmākṣikēṇa vaṭakān kr̥tvā takrānupānān pāṇḍurōgī bhakṣayēt|7|
त्रिकटुककालतिललोहैर्वा माक्षिकधातुतुल्यैर्माक्षिकेण वटकान् कृत्वा तक्रानुपानान् पाण्डुरोगी भक्षयेत्|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana navAyasacUrNam (7) · Śloka 7
triphalāvyōṣaghanāgniviḍaṅgabhāgā nava nava cāyasacūrṇa bhāgā madhughr̥tābhyāṁ takrēṇōṣṇōdakēna vōpayuktā hr̥tpāṇḍu rōgakāmilākuṣṭhārśaḥśōphōdaraplīhamēhaharāḥ||7||
त्रिफलाव्योषग़नाग्निविडङ्गभागा नव नव चायसचूर्ण भागा मधुग़ृताभ्यां तक्रेणोष्णोदकेन वोपयुक्ता हृत्पाण्डु रोगकामिलाकुष्ठार्शःशोफोदरप्लीहमेहहराः||७||
🔊 Audio coming soon
trikaṭūkādīnāṁ miśritānāṁ samam| mākṣikadhātuvaṭṭamākṣikam| mākṣikaṁ vaṭakīkaraṇāya| triphalādyē harītakyādīnāṁ nava bhāgāstāvanta ēvāyaścūrṇasya madhvādibhirupayōgaḥ| ētasya navāyasasya hr̥drōgādiharatvam| agniścitrakaḥ| vēllaṁ viḍaṅgam|| 7||
Adhikarana maNDUravaTakAH (8) · Śloka 8
mākṣikadhātucavikādārudārvītvaggranthikān triphalādīni ca nava vicūrṇaya cūrṇād dviguṇaṁ ca suślakṣṇaṁ pr̥thaṅ maṇḍūraṁ tatō gōmūtraṁ sarvatō'ṣṭaguṇaṁ paktvā tasmiṁstatkṣipēt| anantaraṁ ca vaṭakān kuryāt| tē takrānupānamabhyastāḥ paramauṣadhaṁ pāṇḍvāmayināṁ śōphārśaḥ kuṣṭhakāmilāmēha plīhāḍhyavātakaphartānāṁ ca||8||
माक्षिकधातुचविकादारुदार्वीत्वग्ग्रन्थिकान् त्रिफलादीनि च नव विचूर्णय चूर्णाद् द्विगुणं च सुश्लक्ष्णं पृथङ् मण्डूरं ततो गोमूत्रं सर्वतोऽष्टगुणं पक्त्वा तस्मिंस्तत्क्षिपेत्| अनन्तरं च वटकान् कुर्यात्| ते तक्रानुपानमभ्यस्ताः परमौषधं पाण्ड्वामयिनां शोफार्शः कुष्ठकामिलामेह प्लीहाढ्यवातकफर्तानां च||८||
🔊 Audio coming soon
mākṣikadhātvādikē mākṣikadhāturvaṭṭamākṣikam| granthikaṁ pippalīmūlam| triphalādīni navāyasōktāni| tasmād dviguṇaṁ maṇḍūraṁ lōhamalam| sarvata iti maṇḍurasahitāccūrṇādaṣṭaguṇaṁ gōmūtraṁ paktavyam| asmiṁśca vaṭakasampādanayōgyē cūrṇaṁ maṇḍūraṁ ca prakṣēptavyam| mēdasā āvr̥tō vāyurāḍhyavātaḥ|| 8||
Adhikarana yogarAjaguTikA (9) · Śloka 9
śilājatutāpyarupyāyōmalāḥ pr̥thak pañcapalikāstri phalādayaśca vigataghanāḥ palāṁśāḥ ślakṣṇarajasaḥ sitō palāpalāṣṭakayuktā kṣaudradrutā yōgarājaḥ| kulatthādi thūṣāśinā yathāgnyabhyavahr̥taḥ samānaḥ pūrvēṇa| yakṣmaviṣa viṣamajvarakāsaśvāsāpasmāraharaśca||9||
शिलाजतुताप्यरुप्यायोमलाः पृथक् पञ्चपलिकास्त्रि फलादयश्च विगतग़नाः पलांशाः श्लक्ष्णरजसः सितो पलापलाष्टकयुक्ता क्षौद्रद्रुता योगराजः| कुलत्थादि थूषाशिना यथाग्न्यभ्यवहृतः समानः पूर्वेण| यक्ष्मविष विषमज्वरकासश्वासापस्मारहरश्च||९||
🔊 Audio coming soon
śilājatvādinā yōgarājanāmnā gulikā| triphalādīni navāyasōktāni ghanēna mustēna vināṣṭau palāṁśāni pratyēkaṁ pālikāni| tāpyaṁ vaṭṭamākṣikam| ayōmalaṁ maṇḍūram| kulatthādaya ityādi grahaṇēna sarvāṇi vidāhīni saṁgr̥hītāni|| 9||
Adhikarana vajraBidhA gulikA (10) · Śloka 10
triphalākuṭajaphalaghanapaṭōlapicumandamahauṣadhakaṣāyairmāsa mardhamāsaṁ vā bhāvitānyaṣṭau śilāhvayapalāni samasitā nyupakulyātugākṣīrīdhātrīphalakarkaṭaśr̥ṅgayaḥ pr̥thapa lāṁśāḥ nidigdhikāphalamūlayōḥ palaṁ trijātakatrikarṣañca kṣaudratripalayuktān vaṭakān vartayēt| tē dāḍimāmbukṣīra rasasalilasurāsavānyatamānupānā vajrābhidhānā vajrami vānantarōktān rōgān dārayanti| hr̥drōgagalarōgagarōdarā sr̥gdarabhagandaragulmavardhmaśukramūtradōṣāṁśca||10||
त्रिफलाकुटजफलग़नपटोलपिचुमन्दमहौषधकषायैर्मास मर्धमासं वा भावितान्यष्टौ शिलाह्वयपलानि समसिता न्युपकुल्यातुगाक्षीरीधात्रीफलकर्कटशृङ्गयः पृथप लांशाः निदिग्धिकाफलमूलयोः पलं त्रिजातकत्रिकर्षञ्च क्षौद्रत्रिपलयुक्तान् वटकान् वर्तयेत्| ते दाडिमाम्बुक्षीर रससलिलसुरासवान्यतमानुपाना वज्राभिधाना वज्रमि वानन्तरोक्तान् रोगान् दारयन्ति| हृद्रोगगलरोगगरोदरा सृग्दरभगन्दरगुल्मवर्ध्मशुक्रमूत्रदोषांश्च||१०||
🔊 Audio coming soon
triphalētyādinā vajrābhidhānanāmnā gulikā| triphalādīnāṁ pr̥thak pr̥thak kvāthaiḥ śilājatunō bhāvanā| māsēnārdhamāsēna vā bhāvanāniṣpattiḥ| bhāvitaśilājatusamā śarkarā| subōdham| kuṭajaphalamindrayavaḥ| ghanō mustam| picumandō nimbaḥ| mahauṣadhaṁ śr̥ṅgivēram| anantarōktān rōgān maṇḍūravaṭakōktān rōgān hr̥drōgādīṁśca dārayanti| dāraṇādvajrābhidhānam| asr̥gdaraṁ nārīṣu rajōdōṣastaccōttarē vakṣyatē| mūtradōṣāḥ śukradōṣāśca sarvē mūtraśukrāśrayā vyādhayaḥ||10||
Adhikarana drAkShAlehaH (11) · Śloka 11
drākṣāpippalīprasthadvayaṁ śarkarārdhatulāṁ tavakṣīrīnāgaramadhu kāni ca dvipalikāni cūrṇayitvā''malakarasadrōṇē prakṣipya mr̥dvagninā pacēt| lēhībhūtē śītē ca tasmin madhu prasthaṁ bhāvayēt| trisugandhikasya karṣayatraṁ ca cūrṇīkr̥tya darvyā parighaṭya jātīpuṣpādivāsitē mr̥dbhāṇḍē nidadhyāt| ayaṁ drākṣālēha upayujyamānaḥ pāṇḍvāmayahr̥drōgakāmilā halīmakajvaragulmōdaraśōphōdāvarttādīnavarānapi virēka sādhyān vyādhīn prasahya vāyurivābhrāṇyapaharati||11||
द्राक्षापिप्पलीप्रस्थद्वयं शर्करार्धतुलां तवक्षीरीनागरमधु कानि च द्विपलिकानि चूर्णयित्वाऽऽमलकरसद्रोणे प्रक्षिप्य मृद्वग्निना पचेत्| लेहीभूते शीते च तस्मिन् मधु प्रस्थं भावयेत्| त्रिसुगन्धिकस्य कर्षयत्रं च चूर्णीकृत्य दर्व्या परिग़ट्य जातीपुष्पादिवासिते मृद्भाण्डे निदध्यात्| अयं द्राक्षालेह उपयुज्यमानः पाण्ड्वामयहृद्रोगकामिला हलीमकज्वरगुल्मोदरशोफोदावर्त्तादीनवरानपि विरेक साध्यान् व्याधीन् प्रसह्य वायुरिवाभ्राण्यपहरति||११||
🔊 Audio coming soon
drākṣādilēhaṁ pāṇḍvāmayādiṣu lihyāt|| 11||
Adhikarana BojanaM pAna~jca (12) · Śloka 12
bhōjanaṁ tu sātmyataḥ śāliyavagōdhūmamudgajāṅgalamāṁsāni payō ghr̥taṁ vr̥ṣapaṭōlavētraparpaṭakaśākaṁ drākṣādrāḍimakharjūrā malakarasāni| pānamanupānañca mūlakasiddhaṁ vāri vātā dhikē| ghanahnībēraśuṇṭhīsādhitaṁ pittōttarē| ślēśmaṇya riṣṭasīdhumārdvīkāsavāḥ| sarvatra vā takram||12||
भोजनं तु सात्म्यतः शालियवगोधूममुद्गजाङ्गलमांसानि पयो ग़ृतं वृषपटोलवेत्रपर्पटकशाकं द्राक्षाद्राडिमख़र्जूरा मलकरसानि| पानमनुपानञ्च मूलकसिद्धं वारि वाता धिके| ग़नह्नीबेरशुण्ठीसाधितं पित्तोत्तरे| श्लेश्मण्य रिष्टसीधुमार्द्वीकासवाः| सर्वत्र वा तक्रम्||१२||
🔊 Audio coming soon
sarvasya pāṇḍurōgiṇaḥ sātmyavaśācchālyādikaṁ bhōjanam| pānaṁ cētyādi subōdham| athavā sarvatra vātē pittē ślēṣmaṇi ca takram||12||
Adhikarana sArAriShTaH (13) · Śloka 13
bījakasāraprastham| varāyāḥ palāni pañcaviṁśatiḥ| pañca drākṣāyaḥ balāyāḥ sapta| jaladrōṇē paktvā pādaśēṣaṁ tēbhyō rasamādāya pūtaśītē'smin śarkarātulāṁ madhuprasthaṁ karṣāṁśāni ca cūrṇitāni vyōṣavyāghranakhōśīrakramakaila vālukakuṣṭhamadhukāni nikṣipya ghr̥tabhājanē sarvamaikadhyaṁ yavapallē grīṣmē daśarātraṁ viṁśatirātraṁ śītē sthāpayēt| ayaṁ bījakasārāriṣṭaḥ pāṇḍukāmilāmēhāhr̥drōgavāta śōṇitaviṣamajvarārōcakakāsaśvāsān nibarhati||13||
बीजकसारप्रस्थम्| वरायाः पलानि पञ्चविंशतिः| पञ्च द्राक्षायः बलायाः सप्त| जलद्रोणे पक्त्वा पादशेषं तेभ्यो रसमादाय पूतशीतेऽस्मिन् शर्करातुलां मधुप्रस्थं कर्षांशानि च चूर्णितानि व्योषव्याग़्रनख़ोशीरक्रमकैल वालुककुष्ठमधुकानि निक्षिप्य ग़ृतभाजने सर्वमैकध्यं यवपल्ले ग्रीष्मे दशरात्रं विंशतिरात्रं शीते स्थापयेत्| अयं बीजकसारारिष्टः पाण्डुकामिलामेहाहृद्रोगवात शोणितविषमज्वरारोचककासश्वासान् निबर्हति||१३||
🔊 Audio coming soon
bījakētyādinā sārāriṣṭaḥ pāṇḍvādīn nibarhati| bījakamasanaḥ| varā triphalā| kramukaḥ paṭṭikālōdhraḥ| ēlavālukamailēyaṁ sugandhi harivālukam| madhukaṁ madhuyaṣṭī|| 13||
Adhikarana gaNDIrAriShTaH (14) · Śloka 14
gaṇḍīratarōḥ samūlapuṣpaśākhasya tulāmāharēt| ardhatulāṁ daśamūlasya triphalāyāḥ pr̥thagardhaprasthaṁ kuṭajatvacaśca| kuḍavāṁśān mustāruṣkarakr̥mighnēndrayavān| pālikān pāṭhādantīmadhurasārāsnāśaṭhīcitrakān| mr̥dvīkārdhaprasthēna ślakṣṇapiṣṭēna granthikapalēnārdhapalikaiśca maricaviḍa ṅgailavālukaiḥ praliptē ghr̥takumbhē nidhāpayēt| māsamātraṁ sthitō'yaṁ gaṇḍīrāriṣṭō'dhikaguṇaḥ pūrvasmāt| granthya rbudakr̥miharaśca||14||
गण्डीरतरोः समूलपुष्पशाख़स्य तुलामाहरेत्| अर्धतुलां दशमूलस्य त्रिफलायाः पृथगर्धप्रस्थं कुटजत्वचश्च| कुडवांशान् मुस्तारुष्करकृमिग़्नेन्द्रयवान्| पालिकान् पाठादन्तीमधुरसारास्नाशठीचित्रकान्| मृद्वीकार्धप्रस्थेन श्लक्ष्णपिष्टेन ग्रन्थिकपलेनार्धपलिकैश्च मरिचविड ङ्गैलवालुकैः प्रलिप्ते ग़ृतकुम्भे निधापयेत्| मासमात्रं स्थितोऽयं गण्डीरारिष्टोऽधिकगुणः पूर्वस्मात्| ग्रन्थ्य र्बुदकृमिहरश्च||१४||
🔊 Audio coming soon
gaṇḍīrāriṣṭaḥ subōdhaḥ| gaṇḍīrō mahān drumapāyaḥ kārtikēyapurādau girirājabhūmiprasiddhaḥ sudhētyanyē| triphalāyā dravyatrayasya pr̥thagardhaprastham| kuṭajatvacaścārdhaprastham| mustādikaṁ pratyēkaṁ kuḍavabhāgam| pāṭhādikaṁ tathaiva pālikam| sarvataḥ ṣōḍaśaguṇamambhaḥ| māgadhikā pippalī| granthikaṁ pippalīmūlam| māgadhikādīnyuktamānāni ślakṣṇapēṣitāni| ghaṭapralēpāya|| 14||
Adhikarana mastvariShTaH (15) · Śloka 15
athavā cavyakuṣṭhacitrakapraliptē bhājanē mastudrōṇaṁ guḍa tulāṁ pippalīprasthatrayaṁ triphalāprasthatrayaṁ viḍaṅgaprasthatrayaṁ kuḍavāṁśāṁśca maricaparūṣakadrākṣākāśmaryaphalēndrayavān dvipalikāni ca dantīcitrakabhallātakāni cūrṇitāni prakṣipēt| tatō yavapalasthaṁ pakṣamupēkṣya yathābalaṁ pibēt| ēṣa mastvariṣṭaḥ pāṇḍurōgamēhasthaulyamēdārśōgrahaṇīplīha śōphōdarabhagandaraharaḥ| paramaṁ cāgnidīpana iti||15||
अथवा चव्यकुष्ठचित्रकप्रलिप्ते भाजने मस्तुद्रोणं गुड तुलां पिप्पलीप्रस्थत्रयं त्रिफलाप्रस्थत्रयं विडङ्गप्रस्थत्रयं कुडवांशांश्च मरिचपरूषकद्राक्षाकाश्मर्यफलेन्द्रयवान् द्विपलिकानि च दन्तीचित्रकभल्लातकानि चूर्णितानि प्रक्षिपेत्| ततो यवपलस्थं पक्षमुपेक्ष्य यथाबलं पिबेत्| एष मस्त्वरिष्टः पाण्डुरोगमेहस्थौल्यमेदार्शोग्रहणीप्लीह शोफोदरभगन्दरहरः| परमं चाग्निदीपन इति||१५||
🔊 Audio coming soon
athavā cavikākuṣṭhābhyāṁ praliptē bhājanē mastvādīni prakṣipya yavarāśau pakṣaṁ nikṣipya yathābalaṁ mastvariṣṭaṁ pibēt| ēṣa ca pāṇḍurōgādiharō'gnidīpanaśca|| 15||
Adhikarana doShAnusAraM cikitsAvikalpaH (16) · Śloka 16
bhavati cātra pāṇḍurōgapraśānyarthaṁ vihitaṁ yaccikitsitam| vikalpyamētadviduṣā pr̥thagdōṣabalaṁ prati| snēhaprāyaṁ pavanajē tiktaśītaṁ tu paittikē| ślaiṣmikē kaṭuRrūkṣōṣṇaṁ vimiśraṁ sānnipātikē||16||
भवति चात्र पाण्डुरोगप्रशान्यर्थं विहितं यच्चिकित्सितम्| विकल्प्यमेतद्विदुषा पृथग्दोषबलं प्रति| स्नेहप्रायं पवनजे तिक्तशीतं तु पैत्तिके| श्लैष्मिके कटुऱ्रूक्षोष्णं विमिश्रं सान्निपातिके||१६||
🔊 Audio coming soon
gatānugatikā| asminnadhyāyē pāṇḍurōgasya praśāntyarthaṁ sāmānyēna yaccikitsitamuktaṁ tadviduṣā paṇḍitēna pr̥thagdōṣabalaṁ prati vikalpya vātādikēṣu vibhāgēna| yadyatra pathyaṁ tattatra yōjyamityarthaḥ| ētadēva snēhaprāyamityādinā sphuṭīkriyatē|| 16||
Adhikarana mRujje pANDau kramaH (17) · Śloka 17
mr̥daṁ nirghātayēt kāyāttīkṣṇaiḥ saṁśōdhanaiḥ puraḥ| balādhānāni sarpīṁṣi śuddhē kōṣṭhē tu yōjayēt||17||
मृदं निर्ग़ातयेत् कायात्तीक्ष्णैः संशोधनैः पुरः| बलाधानानि सर्पींषि शुद्धे कोष्ठे तु योजयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
mr̥damityādinā mr̥dbhakṣaṇapāṇḍurōgacikitsā| tatrāpi mr̥dyāvadapaktvā kōṣṭhē vyavatiṣṭhatē tāvatkutastadvikāraṇāmupaśamaḥ| tasmāt prathamamēva mr̥duḥ kāyānnirghātanam| paścāt pāṇḍurōgacikitsā| tāṁ ca mr̥daṁ tīkṣṇaiḥ saṁśōdhanaiḥ kāyānnirghātayēt| paścāt kōṣṭhē śuddhē sarpīṁṣi yōjayēt| tāni balādhānāni balasyōtpādakāni bhavanti||17||
Adhikarana vyoShAdiGRutam (18) · Śloka 18
vyōṣabilvadvirajanītriphalādvipunarnavam| mustānyayōrajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṁ dēvadāru ca| vr̥ścikālī ca bhārṅgī ca sakṣīraistaiḥ śr̥taṁ ghr̥tam| sarvān praśamayatyāśu vikārān mr̥ttikākr̥tān||18||
व्योषबिल्वद्विरजनीत्रिफलाद्विपुनर्नवम्| मुस्तान्ययोरजः पाठा विडङ्गं देवदारु च| वृश्चिकाली च भार्ङ्गी च सक्षीरैस्तैः शृतं ग़ृतम्| सर्वान् प्रशमयत्याशु विकारान् मृत्तिकाकृतान्||१८||
🔊 Audio coming soon
vyōṣādibhiḥ kalkīkr̥taiḥ kṣīrēṇa ca snēhasamēna sarpirvipakvaṁ mr̥ttikākr̥tān sarvān vikārān praśamayati|| 18||
Adhikarana kesarAdiGRutam (19) · Śloka 19
tadvat kēsarayaṣṭyāhvapippalīkṣīraśāḍvalaiḥ||19||
तद्वत् केसरयष्ट्याह्वपिप्पलीक्षीरशाड्वलैः||१९||
🔊 Audio coming soon
kēsarādibhiḥ śr̥taṁ ghr̥taṁ tadvadguṇairvēṣādivadityarthaḥ|| 19||
Adhikarana mRuddveShaNAya BAvitamRudvitaraNam mRudBede doShAnuguNacikitsA (20) · Śloka 20
mr̥ddvēṣaṇāya tallaulyē vitarēdbhāvitāṁ mr̥dam| viḍaṅgē nātiviṣayā pāṭhayā nimbapallavaiḥ| vārttākaiḥ kaṭurōhiṇyā kauṭajairmūrvayāthavā| mr̥dbhēdabhinnadōṣānugamādyōjyaṁ ca bhēṣajam||20||
मृद्द्वेषणाय तल्लौल्ये वितरेद्भावितां मृदम्| विडङ्गे नातिविषया पाठया निम्बपल्लवैः| वार्त्ताकैः कटुरोहिण्या कौटजैर्मूर्वयाथवा| मृद्भेदभिन्नदोषानुगमाद्योज्यं च भेषजम्||२०||
🔊 Audio coming soon
yadā tu mr̥dviṣayaṁ laulyaṁ śraddhā bhavati tadā tasyā mr̥dō dvēṣaṇārthaṁ viḍaṅgādibhirbhāvitāṁ mr̥damasmai dadyāt| na kēvalamētatkuryādyāvanmr̥dbhēdēna yō dōṣabhēdastadanugamāt bhēṣajañca yōjyam| tēnaitaduktaṁ bhavati-kaṣāyarasamr̥dbhakṣaṇajēśu vikārēṣu vātaharaṁ bhēṣajaṁ yōjyam| ūṣarāyāṁ mr̥di bhuktāyāṁ pittaharam| madhurāyāṁ kaphaharamiti|| 20||
Adhikarana kAmalAyAM kramaH (21) · Śloka 21
kāmilāyantu pittaghnaṁ pāṇḍurōgāvirōdhi yat|21|
कामिलायन्तु पित्तग़्नं पाण्डुरोगाविरोधि यत्|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tadarthaM GRutaprayogAH (21) · Śloka 21
pathyāśatarasē pathyāvr̥ntārdhaśatakalkitaḥ| prasthaḥ siddhō ghr̥tādgulmakāmilāpāṇḍurōgajit| dantīcatuṣpalarasē piṣṭairdantīśalāṭubhiḥ| ghr̥taprasthaḥ śr̥tastadvat plīhāśvayathujicca saḥ| purāṇasarpiṣaḥ prasthō drākṣārdhaprasthasādhitaḥ| kāmilāgulmapāṇḍvartijvaramēhōdarāpahaḥ| haridrātriphalānimbabalāmadhukasādhitam| sakṣīraṁ māhiṣaṁ sarpiḥ kāmilāharamuttamam||21||
पथ्याशतरसे पथ्यावृन्तार्धशतकल्कितः| प्रस्थः सिद्धो ग़ृताद्गुल्मकामिलापाण्डुरोगजित्| दन्तीचतुष्पलरसे पिष्टैर्दन्तीशलाटुभिः| ग़ृतप्रस्थः शृतस्तद्वत् प्लीहाश्वयथुजिच्च सः| पुराणसर्पिषः प्रस्थो द्राक्षार्धप्रस्थसाधितः| कामिलागुल्मपाण्ड्वर्तिज्वरमेहोदरापहः| हरिद्रात्रिफलानिम्बबलामधुकसाधितम्| सक्षीरं माहिषं सर्पिः कामिलाहरमुत्तमम्||२१||
🔊 Audio coming soon
kāmilāyāṁ tu pittaghna upakramō yōjyō yaḥ pāṇḍurōgē na virudhyatē| ētat pāṇḍurōgakāmilāmadhikr̥tyōcyatē| yathā-pathyānāṁ śatasya kvāthē pathyāvr̥ntānāmēva śataṁ kalkīkr̥taṁ datvā ghr̥taṁ pacēt| pathyāyā harītakyā vr̥ntāni patrāṇi| dantīghr̥taṁ tadvat pathyādivat gulmādijidityarthaḥ| asya tu plīhaśvayatu jittvam| sa iti ghr̥taprasthaḥ| subōdham| sarvatra jalasya smartavyam| haridrādikaṁ subōdham|| 21||
Adhikarana mAhiShaGRutayogau (22) · Śloka 22
gōmūtrē dviguṇē dārvīkalkārdhapalasādhitaḥ| dārvīpañcapalakvāthē kalkē kālīyakē paraḥ| māhiṣātsarpiṣaḥ prasthaṁ pūrvaḥ purvē paraḥ parē| siddhaṁ kālīyakakvāthē saniśaṁ cōttarē hitam||22||
गोमूत्रे द्विगुणे दार्वीकल्कार्धपलसाधितः| दार्वीपञ्चपलक्वाथे कल्के कालीयके परः| माहिषात्सर्पिषः प्रस्थं पूर्वः पुर्वे परः परे| सिद्धं कालीयकक्वाथे सनिशं चोत्तरे हितम्||२२||
🔊 Audio coming soon
māhiṣātsarpiṣaḥ prasthō dviguṇēna gōmūtrēṇa dārvīmāhiṣātsarpiṣaḥ prasthō dārvyāḥ pañcapalasya kvāthē kālīyakē ca kalkē snēhāccaturthāṁśē bhavati| kō'nayōḥ sarpiḥprasthayōrviṣaya iti pr̥ṣṭa āha| pūrvō gōmūtrapakvaḥ pūrvē pāṇḍurōga ityarthaḥ| parō dārvīkvāthasiddhaḥ parē rōgē kāmilāyāmityarthaḥ| kālīyakaṁ pītacandanam| uttarē ca kāmilākhyē kālīyakādi siddhamapi hitam|| 22||
Adhikarana kAmalAnAshanAH anye yogAH (23) · Śloka 23
āragvadhaṁ rasēnēkṣōrvidāryāmalakasya vā| satryūṣaṇaṁ bilvamātraṁ pāyayētkāmilāpaham| pibēnnikumbhakalkaṁ vā dviguḍaṁ śītavāriṇā| kumbhasya cūrṇaṁ sakṣaudraṁ traiphalēna rasēna vā| saśarkarāṁ tribhāṇḍīṁ vā gavākṣīṁ vā prayōjayēt||23||
आरग्वधं रसेनेक्षोर्विदार्यामलकस्य वा| सत्र्यूषणं बिल्वमात्रं पाययेत्कामिलापहम्| पिबेन्निकुम्भकल्कं वा द्विगुडं शीतवारिणा| कुम्भस्य चूर्णं सक्षौद्रं त्रैफलेन रसेन वा| सशर्करां त्रिभाण्डीं वा गवाक्षीं वा प्रयोजयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
ikṣvādīnāmanyatamasya rasēnāragvadhaṁ samēna tryūṣaṇēna yuktaṁ kāmilāpahaṁ bhiṣagāturaṁ pāyayēt| bilvamātraṁ maricādiyuktaṁ sanmātraśabdēnācāryaḥ palasya dōṣādyapēkṣayā ūnasyādhikasya vā prayōgamupadiśati| nikumbhasya dantyā dviguṇaguḍam| kumbhō dravantī| tasyāścūrṇaṁ triphalāyāḥ kaṣāyēṇa pibēdvā| subōdham|| 23||
Adhikarana triPalAdisvarasAH (24) · Śloka 24
triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam| prātaḥ prātarmadhuyutaṁ kāmilartāya yōjayēt||24||
त्रिफलाया गुडूच्या वा दार्व्या निम्बस्य वा रसम्| प्रातः प्रातर्मधुयुतं कामिलर्ताय योजयेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
triphalādīnāmanyatamasya rasaṁ kvathitagr̥hītaṁ kaṣāyaṁ mākṣikēṇa yuktaṁ kāmilārtāya prātaḥ prātaryōjayēditi sāmānyēna kāmilāyāścikitsā|| 24||
Adhikarana ruddhapathakAmalA tatra kramashca (25) · Śloka 25
tilapiṣṭanibhaṁ yastu kāmilāvānsr̥jēnmalam| kapharuddhapathaṁ tasya pittaṁ kaphaharairjayēt||25||
तिलपिष्टनिभं यस्तु कामिलावान्सृजेन्मलम्| कफरुद्धपथं तस्य पित्तं कफहरैर्जयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
tilapiṣṭhētyādinā viśēṣēṇa|| 25||
Adhikarana shAKAshritA kAmalA (26) · Śloka 26
rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmacalanigrahaiḥ| kaphasammūrcchitō vāyuryadā pittaṁ bahiḥkṣipēt| hāridranētramūtratvakśvētavarcastadā naraḥ| bhavētsāṭōpaviṣṭambhō guruṇā hr̥dayēna ca| daurbalyālpāgnipāRśvārtihidhmāśvāsārucijvaraiḥ| kramēṇālpē'nuṣajyēta pittē śākhāsamāśritē||26||
रूक्षशीतगुरुस्वादुव्यायामचलनिग्रहैः| कफसम्मूर्च्छितो वायुर्यदा पित्तं बहिःक्षिपेत्| हारिद्रनेत्रमूत्रत्वक्श्वेतवर्चस्तदा नरः| भवेत्साटोपविष्टम्भो गुरुणा हृदयेन च| दौर्बल्याल्पाग्निपाऱ्श्वार्तिहिध्माश्वासारुचिज्वरैः| क्रमेणाल्पेऽनुषज्येत पित्ते शाख़ासमाश्रिते||२६||
🔊 Audio coming soon
rūkṣaśītētiyādinā kāmilāyāḥ śākhāśrayakāraṇaṁ liṅgaṁ cikitsāṁ ca kramēṇōcyatē| rūkṣādibhiḥ sarvaiḥ ślēṣmaṇā sammūrcchita ēkatvamāpannō vāyuḥ kupitō yadā pittaṁ kōṣṭhādbahiḥ kṣipēttadā hāridranētratvādimānāturaḥ sāṭōpaviṣṭambhō bhavēt| guruṇā ca hr̥dayēnōpalakṣitō bhavēt| śākhāsamāśritē ca pittē antaralpē sati daubalyādibhirāturaḥ kramēṇānuṣajyēt|| 26||
Adhikarana shAKAshritakAmalAyAM cikitsA (27) · Śloka 27
rasaistaṁ rūkṣakaṭvamlaiḥ śikhitittiridakṣajaiḥ| śuṣkamūlakajairyūṣaiḥ kūlatthōtthaiśca bhōjayēt| bhr̥śāmlatīkṣṇakaṭukalavaṇōṣṇaṁ ca śasyatē| sabījapūrakarasaṁ lihyādvyōṣaṁ tathāśayam| svaṁ pittamēti tēnāsya śakr̥dapyanurajyatē| vāyuśca yāti praśamaṁ sahāṭōpādyupadravaiḥ| nivr̥ttōpadravasyāsya kāryaḥ kāmilikō vidhiḥ||27||
रसैस्तं रूक्षकट्वम्लैः शिख़ितित्तिरिदक्षजैः| शुष्कमूलकजैर्यूषैः कूलत्थोत्थैश्च भोजयेत्| भृशाम्लतीक्ष्णकटुकलवणोष्णं च शस्यते| सबीजपूरकरसं लिह्याद्व्योषं तथाशयम्| स्वं पित्तमेति तेनास्य शकृदप्यनुरज्यते| वायुश्च याति प्रशमं सहाटोपाद्युपद्रवैः| निवृत्तोपद्रवस्यास्य कार्यः कामिलिको विधिः||२७||
🔊 Audio coming soon
taṁ tathāvidhaṁ śākhākāmilinaṁ rūkṣatvādiyuktaiḥ śikhyādīnāṁ māṁsarasaiḥ śuṣkamūlakādijaiśca yūṣairannaṁ bhōjayēt| tasya cāhārauṣadhādikaṁ sarvaṁ bhr̥śamatiśayēnāmlatvādiyuktam śasyatē| vyōṣaṁ ca bījapūrakasya rasēna lihyāt| tathētyuktēnōpakramēṇāntarvātaślēṣmaṇi jitē pittaṁ śākhābhyaḥ sthānamēti| tēnēti pittēna| asyēti rōgiṇaḥ| kāmilika iti sāmānyakāmilāmadhikr̥tyōktaḥ kāryō vidhiḥ|| 27||
Adhikarana kumBakAmalA cikitsitam (28) · Śloka 28
gōmūtrēṇa pibēt kumbhakāmilāyāṁ śilājatu| māsaṁ mākṣikadhātuṁ va kiṭṭaṁ vātha hiraṇyajam||28||
गोमूत्रेण पिबेत् कुम्भकामिलायां शिलाजतु| मासं माक्षिकधातुं व किट्टं वाथ हिरण्यजम्||२८||
🔊 Audio coming soon
gōmūtrēṇētyādinā kumbhakāmilāyām| subōdham| mākṣikadhāturvaṭṭamākṣikam| hiraṇyajaṁ kiṭṭaṁ suvarṇamalam|| 28||
Adhikarana halImakacikitsA (29-18) · Śloka 18
guḍūcīsvarasakṣīrasādhitēna halīmakī| mahiṣāhaviṣā snigdhaḥ pibēddhātrīrasēna tu| trivr̥tāṁ tadviriktō'dyātsvādupittānilāpaham| drākṣālēhaṁ ca pūrvōktaṁ sarpīṣi madhurāṇi ca| yāpanān kṣīrabastīṁśca śīlayētsānuvāsanān| mārdvīkāriṣṭayōgāṁśca pibēdyuktyā'gnivr̥ddhayē| kāsikaṁ cābhayālēhaṁ pippalīṁ madhukaṁ balām| payasā ca prayuñjīta yathādōṣaṁ yathābalam| pāṇḍurōgēṣu kuśalaḥ śōphōktañca kriyākramam||29|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāva ṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē pāṇḍu rōgacikitsitannāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ||18||
गुडूचीस्वरसक्षीरसाधितेन हलीमकी| महिषाहविषा स्निग्धः पिबेद्धात्रीरसेन तु| त्रिवृतां तद्विरिक्तोऽद्यात्स्वादुपित्तानिलापहम्| द्राक्षालेहं च पूर्वोक्तं सर्पीषि मधुराणि च| यापनान् क्षीरबस्तींश्च शीलयेत्सानुवासनान्| मार्द्वीकारिष्टयोगांश्च पिबेद्युक्त्याऽग्निवृद्धये| कासिकं चाभयालेहं पिप्पलीं मधुकं बलाम्| पयसा च प्रयुञ्जीत यथादोषं यथाबलम्| पाण्डुरोगेषु कुशलः शोफोक्तञ्च क्रियाक्रमम्||२९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने पाण्डु रोगचिकित्सितन्नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon
yastu halīmakī sa guḍūcīsvarasakṣīrābhyāṁ sādhitēna siddhēna mahiṣīhaviṣā snigdhadēhaḥ sannāmalakarasēna trivr̥tāṁ pibēt| tayā ca viriktō yatkiñcitpittānilaharaṁ madhurañca tadadyānnānyat kiñcit| drākṣālēhaḥ pūrvamasminnēvādhyāya uktaḥ| yāpanādīni kalpē vakṣyantē| pippalyādyanyatamaṁ payasā prayuñjīta sarvaṁ dōṣabalānatikramēṇa ca| yaśca kuśalō bhiṣak sa śōphōktamapi kriyākramaṁ samyagvikalpya pāṇḍurōgēṣu prayuñjītēti|| 29|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē'ṣṭādaśō'dhyāyaḥ