Adhikarana atha pramehacikitsitannAma caturdasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ pramēha cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः प्रमेह चिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptānāṁ pramēhāṇām cikitsāpradarśanārthamadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana atha pramehacikitsitannAma caturdasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ pramēha cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः प्रमेह चिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptānāṁ pramēhāṇām cikitsāpradarśanārthamadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana tatrAdau saMshodhanahetuH (2) · Śloka 2
prāyēṇa hi pramēhiṇō'bhiṣyaṇṇadēhatvādupahatāgnērbhakṣyā dipañcavidhamapyannamupayuktaṁ mūtrāya mēdasē ca vipariṇamatē| tasmādasya tējōdhātuvr̥ddhayē klēdamēdaḥ praśamanāya ca balinaḥ saṁśōdhanāni prayuñjīta| durbalasya tu saṁśamanāni| sarvasya ca baddhamūtrāṇyamēdaskarāṇyabr̥ṁhaṇānyagnidīpanāni balajananāni cānnapānāni| balaṁ ca vidhinōpacitamaśēṣā mayakṣayāya sampravartatē||2||
प्रायेण हि प्रमेहिणोऽभिष्यण्णदेहत्वादुपहताग्नेर्भक्ष्या दिपञ्चविधमप्यन्नमुपयुक्तं मूत्राय मेदसे च विपरिणमते| तस्मादस्य तेजोधातुवृद्धये क्लेदमेदः प्रशमनाय च बलिनः संशोधनानि प्रयुञ्जीत| दुर्बलस्य तु संशमनानि| सर्वस्य च बद्धमूत्राण्यमेदस्कराण्यबृंहणान्यग्निदीपनानि बलजननानि चान्नपानानि| बलं च विधिनोपचितमशेषा मयक्षयाय सम्प्रवर्तते||२||
🔊 Audio coming soon
sarvapramēhiṇāmagnyupaghātānmūtraṁ mēdaścādhikaṁ bhavatyatō'gnivr̥ddhyarthaṁ klēdādiśamanārthaṁ ca saṁśōdhanaṁ kuryāditi pradarśayitumāha-prāyēṇētyādi| subōdham| sarvasyēti sāmānyēna pramēhēṣu durbalatvādikamanapēkṣya|| 2||
Adhikarana tatrAdau saMshodhanahetuH (2) · Śloka 2
prāyēṇa hi pramēhiṇō'bhiṣyaṇṇadēhatvādupahatāgnērbhakṣyā dipañcavidhamapyannamupayuktaṁ mūtrāya mēdasē ca vipariṇamatē| tasmādasya tējōdhātuvr̥ddhayē klēdamēdaḥ praśamanāya ca balinaḥ saṁśōdhanāni prayuñjīta| durbalasya tu saṁśamanāni| sarvasya ca baddhamūtrāṇyamēdaskarāṇyabr̥ṁhaṇānyagnidīpanāni balajananāni cānnapānāni| balaṁ ca vidhinōpacitamaśēṣā mayakṣayāya sampravartatē||2||
प्रायेण हि प्रमेहिणोऽभिष्यण्णदेहत्वादुपहताग्नेर्भक्ष्या दिपञ्चविधमप्यन्नमुपयुक्तं मूत्राय मेदसे च विपरिणमते| तस्मादस्य तेजोधातुवृद्धये क्लेदमेदः प्रशमनाय च बलिनः संशोधनानि प्रयुञ्जीत| दुर्बलस्य तु संशमनानि| सर्वस्य च बद्धमूत्राण्यमेदस्कराण्यबृंहणान्यग्निदीपनानि बलजननानि चान्नपानानि| बलं च विधिनोपचितमशेषा मयक्षयाय सम्प्रवर्तते||२||
🔊 Audio coming soon
sarvapramēhiṇāmagnyupaghātānmūtraṁ mēdaścādhikaṁ bhavatyatō'gnivr̥ddhyarthaṁ klēdādiśamanārthaṁ ca saṁśōdhanaṁ kuryāditi pradarśayitumāha-prāyēṇētyādi| subōdham| sarvasyēti sāmānyēna pramēhēṣu durbalatvādikamanapēkṣya|| 2||
Adhikarana saMshodhanam (3) · Śloka 3
atha saṁśōdhanārhaṁ pramēhiṇamādāvēva bibhītakasarṣapēṅgudī karañjanimbanikumbhānyatamatailēna trikaṇṭakādinā vā yathāsvaṁ siddhēna snēhēna priyaṅgvādiśr̥tēna vā haviṣā snēhayitvā kalpavihitaiḥ prayōgairvāmayēdvirēcayēcca||3||
अथ संशोधनार्हं प्रमेहिणमादावेव बिभीतकसर्षपेङ्गुदी करञ्जनिम्बनिकुम्भान्यतमतैलेन त्रिकण्टकादिना वा यथास्वं सिद्धेन स्नेहेन प्रियङ्ग्वादिशृतेन वा हविषा स्नेहयित्वा कल्पविहितैः प्रयोगैर्वामयेद्विरेचयेच्च||३||
🔊 Audio coming soon
śōdhanārhaṁ vamanavirēcanavidhyuktaprakāRrēṇa| trikaṇṭakādinā siddhēna| dōṣādyapēkṣayā tailādīnāmanyatamamiti yathāsvaśabdarthaḥ| trikaṇṭakādimatraiva vakṣyatē| priyaṅgvādinā gaṇēna śr̥taṁ ghr̥tam| kalpavihitā vamanakalpōktā virēcanakalpōktāśca|| 3||
Adhikarana saMshodhanam (3) · Śloka 3
atha saṁśōdhanārhaṁ pramēhiṇamādāvēva bibhītakasarṣapēṅgudī karañjanimbanikumbhānyatamatailēna trikaṇṭakādinā vā yathāsvaṁ siddhēna snēhēna priyaṅgvādiśr̥tēna vā haviṣā snēhayitvā kalpavihitaiḥ prayōgairvāmayēdvirēcayēcca||3||
अथ संशोधनार्हं प्रमेहिणमादावेव बिभीतकसर्षपेङ्गुदी करञ्जनिम्बनिकुम्भान्यतमतैलेन त्रिकण्टकादिना वा यथास्वं सिद्धेन स्नेहेन प्रियङ्ग्वादिशृतेन वा हविषा स्नेहयित्वा कल्पविहितैः प्रयोगैर्वामयेद्विरेचयेच्च||३||
🔊 Audio coming soon
śōdhanārhaṁ vamanavirēcanavidhyuktaprakāRrēṇa| trikaṇṭakādinā siddhēna| dōṣādyapēkṣayā tailādīnāmanyatamamiti yathāsvaśabdarthaḥ| trikaṇṭakādimatraiva vakṣyatē| priyaṅgvādinā gaṇēna śr̥taṁ ghr̥tam| kalpavihitā vamanakalpōktā virēcanakalpōktāśca|| 3||
Adhikarana AsthApanam (4) · Śloka 4
tatō jātabalaṁ mustāmaradārunāgaraprativāpēna surasādi kaṣāyēṇāsthāpayēt| pittōttaraṁ tu nyagrōdhādikaṣāyēṇa||4||
ततो जातबलं मुस्तामरदारुनागरप्रतिवापेन सुरसादि कषायेणास्थापयेत्| पित्तोत्तरं तु न्यग्रोधादिकषायेण||४||
🔊 Audio coming soon
tata iti śōdhanē| surasādigaṇakvāthō mustādiprativāpō bastiḥ| bastistu nyagrōdhādikaṣāyaḥ pittapramēhēṣvēva|| 4||
Adhikarana AsthApanam (4) · Śloka 4
tatō jātabalaṁ mustāmaradārunāgaraprativāpēna surasādi kaṣāyēṇāsthāpayēt| pittōttaraṁ tu nyagrōdhādikaṣāyēṇa||4||
ततो जातबलं मुस्तामरदारुनागरप्रतिवापेन सुरसादि कषायेणास्थापयेत्| पित्तोत्तरं तु न्यग्रोधादिकषायेण||४||
🔊 Audio coming soon
tata iti śōdhanē| surasādigaṇakvāthō mustādiprativāpō bastiḥ| bastistu nyagrōdhādikaṣāyaḥ pittapramēhēṣvēva|| 4||
Adhikarana santarpaNaM shamana~jca (5) · Śloka 5
tataśca jāṅgalarasaiḥ kramēṇa santarpayēt| atyapatarpaṇēna hi pramēhiṇō viśēṣēṇa mūtrakr̥cchrabastimēḍhraśūlagulmātikarśya bhramādīnāṁ sambhavaḥ| tatō'nubandharakṣaṇārthaṁ śamanārhasya ca śamanānyavacārayēt||5||
ततश्च जाङ्गलरसैः क्रमेण सन्तर्पयेत्| अत्यपतर्पणेन हि प्रमेहिणो विशेषेण मूत्रकृच्छ्रबस्तिमेढ्रशूलगुल्मातिकर्श्य भ्रमादीनां सम्भवः| ततोऽनुबन्धरक्षणार्थं शमनार्हस्य च शमनान्यवचारयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
atyapatarpaṇēnētyādi jāṅgalarasaiḥ santarpaṇē hētuḥ| tatō'nantaraṁ pramēhānubandharakṣaṇārthaṁ śamanānyauṣadhāni prayōjayēt| tāni ca sarvapramēhēṣu haridrāmityādinā pradarśyantē|| 5||
Adhikarana santarpaNaM shamana~jca (5) · Śloka 5
tataśca jāṅgalarasaiḥ kramēṇa santarpayēt| atyapatarpaṇēna hi pramēhiṇō viśēṣēṇa mūtrakr̥cchrabastimēḍhraśūlagulmātikarśya bhramādīnāṁ sambhavaḥ| tatō'nubandharakṣaṇārthaṁ śamanārhasya ca śamanānyavacārayēt||5||
ततश्च जाङ्गलरसैः क्रमेण सन्तर्पयेत्| अत्यपतर्पणेन हि प्रमेहिणो विशेषेण मूत्रकृच्छ्रबस्तिमेढ्रशूलगुल्मातिकर्श्य भ्रमादीनां सम्भवः| ततोऽनुबन्धरक्षणार्थं शमनार्हस्य च शमनान्यवचारयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
atyapatarpaṇēnētyādi jāṅgalarasaiḥ santarpaṇē hētuḥ| tatō'nantaraṁ pramēhānubandharakṣaṇārthaṁ śamanānyauṣadhāni prayōjayēt| tāni ca sarvapramēhēṣu haridrāmityādinā pradarśyantē|| 5||
Adhikarana saMshamanAni (6) · Śloka 6
prātaḥ sarvapramēṣu haridrāmadhunā yuktāmāmalakarasēna pi bēt| athavā sālasaptaparṇakuṭajakapitthakampillaka bibhītakarōhitakakusumāni taccūrṇaṁ vā kṣaudrēṇa lihyāt| harītakīcūrṇaṁ va| pibēdvā triphalāmustādēvadāruharidrā kvātham| asanacitrakatriphalādārvīkaliṅgakānāṁ vā sakṣaudram| tadvat guḍūcyā vā svarasamāmalakānāṁ vā||6||
प्रातः सर्वप्रमेषु हरिद्रामधुना युक्तामामलकरसेन पि बेत्| अथवा सालसप्तपर्णकुटजकपित्थकम्पिल्लक बिभीतकरोहितककुसुमानि तच्चूर्णं वा क्षौद्रेण लिह्यात्| हरीतकीचूर्णं व| पिबेद्वा त्रिफलामुस्तादेवदारुहरिद्रा क्वाथम्| असनचित्रकत्रिफलादार्वीकलिङ्गकानां वा सक्षौद्रम्| तद्वत् गुडूच्या वा स्वरसमामलकानां वा||६||
🔊 Audio coming soon
haridrāṁ mākṣikayuktamāmalakarasēna pibēt| sālādikusumāni vā madhuyuktānyāmalakarasēna pibēt| ēṣāmēva vā sālādikusumānāṁ cūrṇaṁ mākṣikēṇa lihyāt| triphalādīnāṁ vā kvāthaṁ pibēt| asa-nādīnāṁ vā kvāthaṁ sakṣaudraṁ pibēt| guḍūcyāḥ svarasamāmalakānāṁ vā svarasam| tadvaditi sakṣaudram|| 6||
Adhikarana saMshamanAni (6) · Śloka 6
prātaḥ sarvapramēṣu haridrāmadhunā yuktāmāmalakarasēna pi bēt| athavā sālasaptaparṇakuṭajakapitthakampillaka bibhītakarōhitakakusumāni taccūrṇaṁ vā kṣaudrēṇa lihyāt| harītakīcūrṇaṁ va| pibēdvā triphalāmustādēvadāruharidrā kvātham| asanacitrakatriphalādārvīkaliṅgakānāṁ vā sakṣaudram| tadvat guḍūcyā vā svarasamāmalakānāṁ vā||6||
प्रातः सर्वप्रमेषु हरिद्रामधुना युक्तामामलकरसेन पि बेत्| अथवा सालसप्तपर्णकुटजकपित्थकम्पिल्लक बिभीतकरोहितककुसुमानि तच्चूर्णं वा क्षौद्रेण लिह्यात्| हरीतकीचूर्णं व| पिबेद्वा त्रिफलामुस्तादेवदारुहरिद्रा क्वाथम्| असनचित्रकत्रिफलादार्वीकलिङ्गकानां वा सक्षौद्रम्| तद्वत् गुडूच्या वा स्वरसमामलकानां वा||६||
🔊 Audio coming soon
haridrāṁ mākṣikayuktamāmalakarasēna pibēt| sālādikusumāni vā madhuyuktānyāmalakarasēna pibēt| ēṣāmēva vā sālādikusumānāṁ cūrṇaṁ mākṣikēṇa lihyāt| triphalādīnāṁ vā kvāthaṁ pibēt| asa-nādīnāṁ vā kvāthaṁ sakṣaudraṁ pibēt| guḍūcyāḥ svarasamāmalakānāṁ vā svarasam| tadvaditi sakṣaudram|| 6||
Adhikarana kaPameheShu visheShaH (7) · Śloka 7
viśēṣatastu kaphamēhēṣu kaṭphalamustālōdhrābhayānāṁ samā kṣikaṁ kaṣāyam| tagaraviḍaṅgadviharidrāṇāṁ vā| candanā garukuṣṭhadēvadārūṇāṁ vā| pāṭhāgnimanthacavikātriphalānāṁ vā|7| viśēṣatastu kaphamēhēṣu kaṭphalamustālōdhrābhayānāṁ samā kṣikaṁ kaṣāyam| tagaraviḍaṅgadviharidrāṇāṁ vā| candanā garukuṣṭhadēvadārūṇāṁ vā| pāṭhāgnimanthacavikātriphalānāṁ vā|7|
विशेषतस्तु कफमेहेषु कट्फलमुस्तालोध्राभयानां समा क्षिकं कषायम्| तगरविडङ्गद्विहरिद्राणां वा| चन्दना गरुकुष्ठदेवदारूणां वा| पाठाग्निमन्थचविकात्रिफलानां वा|७| विशेषतस्तु कफमेहेषु कट्फलमुस्तालोध्राभयानां समा क्षिकं कषायम्| तगरविडङ्गद्विहरिद्राणां वा| चन्दना गरुकुष्ठदेवदारूणां वा| पाठाग्निमन्थचविकात्रिफलानां वा|७|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana pittameheShu (7) · Śloka 7
pittapramēhēṣu tu lōdhrasēvyārjunacandanānām| nimbāmr̥tā malakapaṭōlīnāṁ vā| śīrīṣasarjārjunakēsarāṇāṁ vā| phalinī kamalōtpalakīṁśukānāṁ vā| kuṭajōtpalakaṭa ṅgaṭērīnāṁ vā||7||
पित्तप्रमेहेषु तु लोध्रसेव्यार्जुनचन्दनानाम्| निम्बामृता मलकपटोलीनां वा| शीरीषसर्जार्जुनकेसराणां वा| फलिनी कमलोत्पलकींशुकानां वा| कुटजोत्पलकट ङ्गटेरीनां वा||७||
🔊 Audio coming soon
kaṭphalādikaṣāyaṁ sakṣaudraṁ viśēṣataḥ kaphē| sarvatra sarvasya pathyatvādviśēṣagrahaṇam| tagarādīnāṁ vā kvāthaḥ samākṣikaḥ| subōdham| sarvakaṣāyēṣu mākṣikaprayōgaḥ pittapramēhēṣu lōdhranimbaśirīṣaphalinīkuṭajādayaḥ pañcakaṣāyāḥ|| 7||
Adhikarana pittameheShu (7) · Śloka 7
pittapramēhēṣu tu lōdhrasēvyārjunacandanānām| nimbāmr̥tā malakapaṭōlīnāṁ vā| śīrīṣasarjārjunakēsarāṇāṁ vā| phalinī kamalōtpalakīṁśukānāṁ vā| kuṭajōtpalakaṭa ṅgaṭērīnāṁ vā||7||
पित्तप्रमेहेषु तु लोध्रसेव्यार्जुनचन्दनानाम्| निम्बामृता मलकपटोलीनां वा| शीरीषसर्जार्जुनकेसराणां वा| फलिनी कमलोत्पलकींशुकानां वा| कुटजोत्पलकट ङ्गटेरीनां वा||७||
🔊 Audio coming soon
kaṭphalādikaṣāyaṁ sakṣaudraṁ viśēṣataḥ kaphē| sarvatra sarvasya pathyatvādviśēṣagrahaṇam| tagarādīnāṁ vā kvāthaḥ samākṣikaḥ| subōdham| sarvakaṣāyēṣu mākṣikaprayōgaḥ pittapramēhēṣu lōdhranimbaśirīṣaphalinīkuṭajādayaḥ pañcakaṣāyāḥ|| 7||
Adhikarana tatrApi BedAnusAraM visheShaH (8) · Śloka 8
tēṣvapi ca viśēṣēṇa pibēdudakamēhādiṣu kramāt kaṣāyaṁ pārijātasya vaijayantyāḥ saptacchadasyāriṣṭasya niśāyāḥ kakubhacandanayōścitrakasya pāṭhājōṅgakayōḥ khadirasya triphalāragvadhayōśca madhuyutam| pibēcca sikatāmēhē hiṅgu pravālakailālavaṇāni madyēna mūtrēṇa kṣārōdakēna vā| kṣāramēhādiṣu triphalāyā asanādēḥ nyagrōdhādēḥ śamyā kasya candanamañjiṣṭhayōḥ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjū rāṇāṁ ca madhuyuktam| śōṇitamēhē madayantīpatrakalkaṁ ca sakṣaudraṁ śītāmbunā||8||
तेष्वपि च विशेषेण पिबेदुदकमेहादिषु क्रमात् कषायं पारिजातस्य वैजयन्त्याः सप्तच्छदस्यारिष्टस्य निशायाः ककुभचन्दनयोश्चित्रकस्य पाठाजोङ्गकयोः ख़दिरस्य त्रिफलारग्वधयोश्च मधुयुतम्| पिबेच्च सिकतामेहे हिङ्गु प्रवालकैलालवणानि मद्येन मूत्रेण क्षारोदकेन वा| क्षारमेहादिषु त्रिफलाया असनादेः न्यग्रोधादेः शम्या कस्य चन्दनमञ्जिष्ठयोः गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यख़र्जू राणां च मधुयुक्तम्| शोणितमेहे मदयन्तीपत्रकल्कं च सक्षौद्रं शीताम्बुना||८||
🔊 Audio coming soon
tēṣvityanantarōktēṣu kaphapittapramēhēṣu sāmānyēnōktaḥ| udakamēhādiṣu viśēṣēṇōcyatē| udakamēhē pārijātasya kaṣāyaḥ ikṣumēhē vaijayantyāḥ| vaijayantyagnimanthaḥ sāndrē saptacchādasya| surāmēhē nimbasya| piṣṭē haridrāyāḥ śukramēhē kakubhacandanayōḥ sikatāmēhē citrakasya| śītamēhē pāṭhājōṅgakayōḥ| śanairmēhē khadirasya| lālāmēhē triphalāragvadhayōriti kramārthaḥ| sarva ēva kaṣāyā mākṣikayuktāḥ| sikatāmēhē hiṅgvādīnyapi madyādīnāmanyatamēna| kṣāramēhē triphalāyāḥ kaṣāyaḥ| kālamēhē asanādēḥ| nīlamēhē nyagrōdhādēḥ| hāridramēhē śāmyākasya| mañjiṣṭhāmēhē candanamañjiṣṭhayōḥ| śōṇitamēhē śamyākasya gudūcyādīnām| śōṇitamēhē madayantīkalkamapi sakṣaudraṁ śītōdakēna|| 8||
Adhikarana tatrApi BedAnusAraM visheShaH (8) · Śloka 8
tēṣvapi ca viśēṣēṇa pibēdudakamēhādiṣu kramāt kaṣāyaṁ pārijātasya vaijayantyāḥ saptacchadasyāriṣṭasya niśāyāḥ kakubhacandanayōścitrakasya pāṭhājōṅgakayōḥ khadirasya triphalāragvadhayōśca madhuyutam| pibēcca sikatāmēhē hiṅgu pravālakailālavaṇāni madyēna mūtrēṇa kṣārōdakēna vā| kṣāramēhādiṣu triphalāyā asanādēḥ nyagrōdhādēḥ śamyā kasya candanamañjiṣṭhayōḥ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjū rāṇāṁ ca madhuyuktam| śōṇitamēhē madayantīpatrakalkaṁ ca sakṣaudraṁ śītāmbunā||8||
तेष्वपि च विशेषेण पिबेदुदकमेहादिषु क्रमात् कषायं पारिजातस्य वैजयन्त्याः सप्तच्छदस्यारिष्टस्य निशायाः ककुभचन्दनयोश्चित्रकस्य पाठाजोङ्गकयोः खदिरस्य त्रिफलारग्वधयोश्च मधुयुतम्| पिबेच्च सिकतामेहे हिङ्गु प्रवालकैलालवणानि मद्येन मूत्रेण क्षारोदकेन वा| क्षारमेहादिषु त्रिफलाया असनादेः न्यग्रोधादेः शम्या कस्य चन्दनमञ्जिष्ठयोः गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जू राणां च मधुयुक्तम्| शोणितमेहे मदयन्तीपत्रकल्कं च सक्षौद्रं शीताम्बुना||८||
🔊 Audio coming soon
tēṣvityanantarōktēṣu kaphapittapramēhēṣu sāmānyēnōktaḥ| udakamēhādiṣu viśēṣēṇōcyatē| udakamēhē pārijātasya kaṣāyaḥ ikṣumēhē vaijayantyāḥ| vaijayantyagnimanthaḥ sāndrē saptacchādasya| surāmēhē nimbasya| piṣṭē haridrāyāḥ śukramēhē kakubhacandanayōḥ sikatāmēhē citrakasya| śītamēhē pāṭhājōṅgakayōḥ| śanairmēhē khadirasya| lālāmēhē triphalāragvadhayōriti kramārthaḥ| sarva ēva kaṣāyā mākṣikayuktāḥ| sikatāmēhē hiṅgvādīnyapi madyādīnāmanyatamēna| kṣāramēhē triphalāyāḥ kaṣāyaḥ| kālamēhē asanādēḥ| nīlamēhē nyagrōdhādēḥ| hāridramēhē śāmyākasya| mañjiṣṭhāmēhē candanamañjiṣṭhayōḥ| śōṇitamēhē śamyākasya gudūcyādīnām| śōṇitamēhē madayantīkalkamapi sakṣaudraṁ śītōdakēna|| 8||
Adhikarana vAtajeShu kaShAyanirdreshaH (9) · Śloka 9
vātajēṣvapi yāpanārthaṁ kaphapittōlbaṇēṣu pibētkaṣāyam| tatra vasāmēhē'gnimanthasya| majjamēhē'mr̥tācitrakayōḥ kuṣṭha-kuṭajapāṭhākaṭurōhiṇīkalkamiśram| hastimēhē hastisūkarakharōṣṭrāsthikṣāram| madhumēhē kadarakhadira purakaṣāyam||9||
वातजेष्वपि यापनार्थं कफपित्तोल्बणेषु पिबेत्कषायम्| तत्र वसामेहेऽग्निमन्थस्य| मज्जमेहेऽमृताचित्रकयोः कुष्ठ-कुटजपाठाकटुरोहिणीकल्कमिश्रम्| हस्तिमेहे हस्तिसूकरख़रोष्ट्रास्थिक्षारम्| मधुमेहे कदरख़दिर पुरकषायम्||९||
🔊 Audio coming soon
vātapramēhēṣu kaphapittōlbaṇēṣu cāsādhyatvē'pi yāpanārthaṁ kaṣāyaṁ pibēdēva| subōdham| hastyādyasthikṣāraṁ kuṭajādikalkamiśritam| madhumēhē kadarādikaṣāyam|| 9||
Adhikarana vAtajeShu kaShAyanirdreshaH (9) · Śloka 9
vātajēṣvapi yāpanārthaṁ kaphapittōlbaṇēṣu pibētkaṣāyam| tatra vasāmēhē'gnimanthasya| majjamēhē'mr̥tācitrakayōḥ kuṣṭha-kuṭajapāṭhākaṭurōhiṇīkalkamiśram| hastimēhē hastisūkarakharōṣṭrāsthikṣāram| madhumēhē kadarakhadira purakaṣāyam||9||
वातजेष्वपि यापनार्थं कफपित्तोल्बणेषु पिबेत्कषायम्| तत्र वसामेहेऽग्निमन्थस्य| मज्जमेहेऽमृताचित्रकयोः कुष्ठ-कुटजपाठाकटुरोहिणीकल्कमिश्रम्| हस्तिमेहे हस्तिसूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारम्| मधुमेहे कदरखदिर पुरकषायम्||९||
🔊 Audio coming soon
vātapramēhēṣu kaphapittōlbaṇēṣu cāsādhyatvē'pi yāpanārthaṁ kaṣāyaṁ pibēdēva| subōdham| hastyādyasthikṣāraṁ kuṭajādikalkamiśritam| madhumēhē kadarādikaṣāyam|| 9||
Adhikarana vAtajeshu snehaprayoga vikalpanA (10) · Śloka 10
kaphānugatēṣu tu vasādimēhēṣu yathāsvakaṣāyēṇa sādhitāni tailāni| pittānugatēṣu ca ghr̥tāni yamakaṁ vā prayuñjīta||10||
कफानुगतेषु तु वसादिमेहेषु यथास्वकषायेण साधितानि तैलानि| पित्तानुगतेषु च ग़ृतानि यमकं वा प्रयुञ्जीत||१०||
🔊 Audio coming soon
ētēna śēṣēṣvapi mēhēṣu snēhavikalpa uktō vēditavyaḥ| tathā kaṣāyasaṁpr̥ktaiḥ snēhaiḥ kaphapittamūtramēdasāmanilasya cōpaśamō bhavati| vasāmēhādīnāṁ caturṇāṁ vātōdbhavānāṁ kaphānugatatvē sati svaiḥ svaiḥ kaśāyauṣadhaiḥ siddhāni tailāni śasyantē| pittānugatatvē tairēva ghr̥tāni| yamakaṁ vā prakr̥tatvāt ghr̥tatailābhyām| ētēna kaṣāyauṣadhasnēhasādhanēna śēṣēṣvapi kaphamēhēṣu ca kaṣāyauṣadhaiḥ snēhavikalpa ukta iti vēditavyaḥ| tathā pramēhiṇē kaṣāyēṇa saha prayuktaiḥ saha kaphādīnāmanilasya cōpaśamō bhavati| kaṣāyaśabdaḥ kvāthādikalpanāvācakaḥ|| 10||
Adhikarana vAtajeshu snehaprayoga vikalpanA (10) · Śloka 10
kaphānugatēṣu tu vasādimēhēṣu yathāsvakaṣāyēṇa sādhitāni tailāni| pittānugatēṣu ca ghr̥tāni yamakaṁ vā prayuñjīta||10||
कफानुगतेषु तु वसादिमेहेषु यथास्वकषायेण साधितानि तैलानि| पित्तानुगतेषु च घृतानि यमकं वा प्रयुञ्जीत||१०||
🔊 Audio coming soon
ētēna śēṣēṣvapi mēhēṣu snēhavikalpa uktō vēditavyaḥ| tathā kaṣāyasaṁpr̥ktaiḥ snēhaiḥ kaphapittamūtramēdasāmanilasya cōpaśamō bhavati| vasāmēhādīnāṁ caturṇāṁ vātōdbhavānāṁ kaphānugatatvē sati svaiḥ svaiḥ kaśāyauṣadhaiḥ siddhāni tailāni śasyantē| pittānugatatvē tairēva ghr̥tāni| yamakaṁ vā prakr̥tatvāt ghr̥tatailābhyām| ētēna kaṣāyauṣadhasnēhasādhanēna śēṣēṣvapi kaphamēhēṣu ca kaṣāyauṣadhaiḥ snēhavikalpa ukta iti vēditavyaḥ| tathā pramēhiṇē kaṣāyēṇa saha prayuktaiḥ saha kaphādīnāmanilasya cōpaśamō bhavati| kaṣāyaśabdaḥ kvāthādikalpanāvācakaḥ|| 10||
Adhikarana trikaNTakAdisnehaH sarvamehaGnaH (11) · Śloka 11
trikaṇṭakātiviṣābhallātakalōdhravacāpicumandaghananiśā jamōdārjunāśmantakapaṭōlasōmavalkamañjiṣṭhāpadmakacanda nāgarubhiśca snēhō vipakvaḥ sarvamēhaghnaḥ||11||
त्रिकण्टकातिविषाभल्लातकलोध्रवचापिचुमन्दग़ननिशा जमोदार्जुनाश्मन्तकपटोलसोमवल्कमञ्जिष्ठापद्मकचन्द नागरुभिश्च स्नेहो विपक्वः सर्वमेहग़्नः||११||
🔊 Audio coming soon
trikaṇṭakādibhiḥ snēhāccaturthāṁśairjalēna ca snēhasamēna snēhō vipakvaḥ sarvamēhaghnaḥ| sāmānyōktaṁ kapānugatatvē tailaṁ pittānugatvē ghr̥taṁ miśrakō vēti vēditavyam|| 11||
Adhikarana trikaNTakAdisnehaH sarvamehaGnaH (11) · Śloka 11
trikaṇṭakātiviṣābhallātakalōdhravacāpicumandaghananiśā jamōdārjunāśmantakapaṭōlasōmavalkamañjiṣṭhāpadmakacanda nāgarubhiśca snēhō vipakvaḥ sarvamēhaghnaḥ||11||
त्रिकण्टकातिविषाभल्लातकलोध्रवचापिचुमन्दघननिशा जमोदार्जुनाश्मन्तकपटोलसोमवल्कमञ्जिष्ठापद्मकचन्द नागरुभिश्च स्नेहो विपक्वः सर्वमेहघ्नः||११||
🔊 Audio coming soon
trikaṇṭakādibhiḥ snēhāccaturthāṁśairjalēna ca snēhasamēna snēhō vipakvaḥ sarvamēhaghnaḥ| sāmānyōktaṁ kapānugatatvē tailaṁ pittānugatvē ghr̥taṁ miśrakō vēti vēditavyam|| 11||
Adhikarana dhAnvantaraM GRutam (12) · Śloka 12
daśamūlaharītakīdēvadāruṣkarañjadvayadvivarṣābhūdantībhaka dambabhallātakaśaṭhīpuṣkaramūlārkamūlasnuhīmūlavaraṇamū lapippalīmūlāni pratyēkaśō daśapalōnmitāni yavakōla kulatthaprasthatrayaṁ cāṣṭaguṇē'mbhasi sādhayitvā pādaśēṣaṁ kaṣāyamavatārayēt| tēna vacāviḍaṅgakampillakabhallā takabhārṅgīrōhiṣacavikāpippalīdvayatrivr̥nniculaviśva bhēṣajapratīvāpaṁ ghr̥taprasthaṁ vipacēt| ētaddhānvantaraṁ sarpiḥ sarvamēhapiṭakākuṣṭhaviṣaśōphārśōgulmavidradhiplīhaja ṭharaśvāsakāsavardhmapāṇḍurōgavātaśōṇitōnmādāpasmā raharam||12||
दशमूलहरीतकीदेवदारुष्करञ्जद्वयद्विवर्षाभूदन्तीभक दम्बभल्लातकशठीपुष्करमूलार्कमूलस्नुहीमूलवरणमू लपिप्पलीमूलानि प्रत्येकशो दशपलोन्मितानि यवकोल कुलत्थप्रस्थत्रयं चाष्टगुणेऽम्भसि साधयित्वा पादशेषं कषायमवतारयेत्| तेन वचाविडङ्गकम्पिल्लकभल्ला तकभार्ङ्गीरोहिषचविकापिप्पलीद्वयत्रिवृन्निचुलविश्व भेषजप्रतीवापं ग़ृतप्रस्थं विपचेत्| एतद्धान्वन्तरं सर्पिः सर्वमेहपिटकाकुष्ठविषशोफार्शोगुल्मविद्रधिप्लीहज ठरश्वासकासवर्ध्मपाण्डुरोगवातशोणितोन्मादापस्मा रहरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
daśamūlētyādinā dhānvantaraṁ sarpiḥ| daśamūlānāṁ saṁyuktānāṁ daśapalam| daśamūlasyaikatvāt pratyēkamityuktam| karañjadvayaṁ kr̥ṣṇaśvētabhēdēna| varṣābhvau punarnavē| bhūkadambakō yavānī kauṇḍinyakaśca| yavādīnāṁ miśrībhūtānāṁ prasthatrayam| pratyēkaṁ tu ṣōḍaśapalaṁ śuṣkadravyatvāt prasthaḥ| sarvasmādēkīkr̥tādaṣṭaguṇādambhasaḥ pādaśēṣaṁ kvāthaṁ gr̥hṇīyāt| vacādīni garbhē| kampillakō rañjanakō rēvakō raktacūrṇakaḥ| rōhiṣaḥ plīhāpahaḥ|| 12||
Adhikarana dhAnvantaraM GRutam (12) · Śloka 12
daśamūlaharītakīdēvadāruṣkarañjadvayadvivarṣābhūdantībhaka dambabhallātakaśaṭhīpuṣkaramūlārkamūlasnuhīmūlavaraṇamū lapippalīmūlāni pratyēkaśō daśapalōnmitāni yavakōla kulatthaprasthatrayaṁ cāṣṭaguṇē'mbhasi sādhayitvā pādaśēṣaṁ kaṣāyamavatārayēt| tēna vacāviḍaṅgakampillakabhallā takabhārṅgīrōhiṣacavikāpippalīdvayatrivr̥nniculaviśva bhēṣajapratīvāpaṁ ghr̥taprasthaṁ vipacēt| ētaddhānvantaraṁ sarpiḥ sarvamēhapiṭakākuṣṭhaviṣaśōphārśōgulmavidradhiplīhaja ṭharaśvāsakāsavardhmapāṇḍurōgavātaśōṇitōnmādāpasmā raharam||12||
दशमूलहरीतकीदेवदारुष्करञ्जद्वयद्विवर्षाभूदन्तीभक दम्बभल्लातकशठीपुष्करमूलार्कमूलस्नुहीमूलवरणमू लपिप्पलीमूलानि प्रत्येकशो दशपलोन्मितानि यवकोल कुलत्थप्रस्थत्रयं चाष्टगुणेऽम्भसि साधयित्वा पादशेषं कषायमवतारयेत्| तेन वचाविडङ्गकम्पिल्लकभल्ला तकभार्ङ्गीरोहिषचविकापिप्पलीद्वयत्रिवृन्निचुलविश्व भेषजप्रतीवापं घृतप्रस्थं विपचेत्| एतद्धान्वन्तरं सर्पिः सर्वमेहपिटकाकुष्ठविषशोफार्शोगुल्मविद्रधिप्लीहज ठरश्वासकासवर्ध्मपाण्डुरोगवातशोणितोन्मादापस्मा रहरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
daśamūlētyādinā dhānvantaraṁ sarpiḥ| daśamūlānāṁ saṁyuktānāṁ daśapalam| daśamūlasyaikatvāt pratyēkamityuktam| karañjadvayaṁ kr̥ṣṇaśvētabhēdēna| varṣābhvau punarnavē| bhūkadambakō yavānī kauṇḍinyakaśca| yavādīnāṁ miśrībhūtānāṁ prasthatrayam| pratyēkaṁ tu ṣōḍaśapalaṁ śuṣkadravyatvāt prasthaḥ| sarvasmādēkīkr̥tādaṣṭaguṇādambhasaḥ pādaśēṣaṁ kvāthaṁ gr̥hṇīyāt| vacādīni garbhē| kampillakō rañjanakō rēvakō raktacūrṇakaḥ| rōhiṣaḥ plīhāpahaḥ|| 12||
Adhikarana AhAravisheShaH (13) · Śloka 13
āhārañca yavavikr̥tiprāyaṁ madhvāmalakōpētamāhārayēt| yathāyathaṁ pramēhaghnauṣadhaniryūhaiḥ subahuśō yavān bhavayitvā saktumanthāpūpadhānālājavāṭyādīn vividhāṁśca laghūn bhākṣyānupakalpayēt| tadvacca gōdhūmān| gavāśvakharajaṭhara sthitaiśca tathā śāliṣaṣṭikatr̥ṇadhānyāni mudgādayasti ktāni śākāni jāṅgalāni ca piśitāni śūlyāni pariśuṣkāṇi pradigdhāni bhr̥ṣṭacaṇakōpadaṁśāni vividhā savānupānānyupayuñjīta||13||
आहारञ्च यवविकृतिप्रायं मध्वामलकोपेतमाहारयेत्| यथायथं प्रमेहग़्नौषधनिर्यूहैः सुबहुशो यवान् भवयित्वा सक्तुमन्थापूपधानालाजवाट्यादीन् विविधांश्च लग़ून् भाक्ष्यानुपकल्पयेत्| तद्वच्च गोधूमान्| गवाश्वख़रजठर स्थितैश्च तथा शालिषष्टिकतृणधान्यानि मुद्गादयस्ति क्तानि शाकानि जाङ्गलानि च पिशितानि शूल्यानि परिशुष्काणि प्रदिग्धानि भृष्टचणकोपदंशानि विविधा सवानुपानान्युपयुञ्जीत||१३||
🔊 Audio coming soon
sarvaśca mēhī yavavikārabhūyiṣṭhaṁ mākṣikāmalakayuktaṁ bhōjanamāhārayēt mēhēṣu yathāsvauṣadhakvāthabhavitān yavān saktvādiṣu nānāprakārēṣu ca bhakṣyēṣūpakalpayēt| gavādijaṭharamadhyuṣitairyavaistadviṣṭhātaśca gr̥hītairvaṁśayavairvā saktvādīn kalpayēt| yavō hītyādi subōdham| tathā śālyādikamapyupayuñjīta| śūlyādikaṁ jāṅgalamāṁsaviśēṣaṇam| pradigdhamupadēhasiddham| bhr̥ṣṭacaṇakādyupadaṁśō yēṣāmāsavānupānānām|| 13||
Adhikarana AhAravisheShaH (13) · Śloka 13
āhārañca yavavikr̥tiprāyaṁ madhvāmalakōpētamāhārayēt| yathāyathaṁ pramēhaghnauṣadhaniryūhaiḥ subahuśō yavān bhavayitvā saktumanthāpūpadhānālājavāṭyādīn vividhāṁśca laghūn bhakṣyānupakalpayēt| tadvacca gōdhūmān| gavāśvakharajaṭhara sthitaiśca tathā śāliṣaṣṭikatr̥ṇadhānyāni mudgādayasti ktāni śākāni jāṅgalāni ca piśitāni śūlyāni pariśuṣkāṇi pradigdhāni bhr̥ṣṭacaṇakōpadaṁśāni vividhā savānupānānyupayuñjīta||13||
आहारञ्च यवविकृतिप्रायं मध्वामलकोपेतमाहारयेत्| यथायथं प्रमेहघ्नौषधनिर्यूहैः सुबहुशो यवान् भवयित्वा सक्तुमन्थापूपधानालाजवाट्यादीन् विविधांश्च लघून् भक्ष्यानुपकल्पयेत्| तद्वच्च गोधूमान्| गवाश्वखरजठर स्थितैश्च तथा शालिषष्टिकतृणधान्यानि मुद्गादयस्ति क्तानि शाकानि जाङ्गलानि च पिशितानि शूल्यानि परिशुष्काणि प्रदिग्धानि भृष्टचणकोपदंशानि विविधा सवानुपानान्युपयुञ्जीत||१३||
🔊 Audio coming soon
sarvaśca mēhī yavavikārabhūyiṣṭhaṁ mākṣikāmalakayuktaṁ bhōjanamāhārayēt mēhēṣu yathāsvauṣadhakvāthabhavitān yavān saktvādiṣu nānāprakārēṣu ca bhakṣyēṣūpakalpayēt| gavādijaṭharamadhyuṣitairyavaistadviṣṭhātaśca gr̥hītairvaṁśayavairvā saktvādīn kalpayēt| yavō hītyādi subōdham| tathā śālyādikamapyupayuñjīta| śūlyādikaṁ jāṅgalamāṁsaviśēṣaṇam| pradigdhamupadēhasiddham| bhr̥ṣṭacaṇakādyupadaṁśō yēṣāmāsavānupānānām|| 13||
Adhikarana lodhrAsavaH (14) · Śloka 14
lōdhramūrvāśaṭhīviḍaṅgatriphalāpuṣkaramūlacāturjātakramukaca vikāyavānīśyāmābhārṅgīdviviśālābhūnimbataracitra kapippalīmūlakaṭurōhiṇīkuṣṭhapāṭhēndrayavātiviṣāplava nakhamaricāni karṣāṁśānyapāṁ kalaśē'dhiśr̥tya turyaśēṣē rasē pūtē jatuśr̥tapurāṇaghr̥tabhājanasthē'rdhabhāgēna madhu nidhāya pakṣamupēkṣitō'yam lōdhrāsavaḥ sarvapramēhakuṣṭhakilāsasthau lyārōcakakr̥mipāṇḍuśōpharśōgrahaṇīdōṣānnihanti||14||
लोध्रमूर्वाशठीविडङ्गत्रिफलापुष्करमूलचातुर्जातक्रमुकच विकायवानीश्यामाभार्ङ्गीद्विविशालाभूनिम्बतरचित्र कपिप्पलीमूलकटुरोहिणीकुष्ठपाठेन्द्रयवातिविषाप्लव नख़मरिचानि कर्षांशान्यपां कलशेऽधिशृत्य तुर्यशेषे रसे पूते जतुशृतपुराणग़ृतभाजनस्थेऽर्धभागेन मधु निधाय पक्षमुपेक्षितोऽयम् लोध्रासवः सर्वप्रमेहकुष्ठकिलासस्थौ ल्यारोचककृमिपाण्डुशोफर्शोग्रहणीदोषान्निहन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
lōdhrāsavaḥ subōdha| kramukaḥ paṭṭikālōdhraḥ plavaṁ paripēlavam| kalaśō dvādaśādhikāni pañca palaśatāni bhavanti| turyāṁśaścaturthabhāgaśēṣaḥ| tasyārdhabhāgaścatuṣṣaṣṭipalāni dvau prasthau bhavataḥ||14||
Adhikarana lodhrAsavaH (14) · Śloka 14
lōdhramūrvāśaṭhīviḍaṅgatriphalāpuṣkaramūlacāturjātakramukaca vikāyavānīśyāmābhārṅgīdviviśālābhūnimbataracitra kapippalīmūlakaṭurōhiṇīkuṣṭhapāṭhēndrayavātiviṣāplava nakhamaricāni karṣāṁśānyapāṁ kalaśē'dhiśr̥tya turyaśēṣē rasē pūtē jatuśr̥tapurāṇaghr̥tabhājanasthē'rdhabhāgēna madhu nidhāya pakṣamupēkṣitō'yam lōdhrāsavaḥ sarvapramēhakuṣṭhakilāsasthau lyārōcakakr̥mipāṇḍuśōpharśōgrahaṇīdōṣānnihanti||14||
लोध्रमूर्वाशठीविडङ्गत्रिफलापुष्करमूलचातुर्जातक्रमुकच विकायवानीश्यामाभार्ङ्गीद्विविशालाभूनिम्बतरचित्र कपिप्पलीमूलकटुरोहिणीकुष्ठपाठेन्द्रयवातिविषाप्लव नखमरिचानि कर्षांशान्यपां कलशेऽधिशृत्य तुर्यशेषे रसे पूते जतुशृतपुराणघृतभाजनस्थेऽर्धभागेन मधु निधाय पक्षमुपेक्षितोऽयम् लोध्रासवः सर्वप्रमेहकुष्ठकिलासस्थौ ल्यारोचककृमिपाण्डुशोफर्शोग्रहणीदोषान्निहन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
lōdhrāsavaḥ subōdha| kramukaḥ paṭṭikālōdhraḥ plavaṁ paripēlavam| kalaśō dvādaśādhikāni pañca palaśatāni bhavanti| turyāṁśaścaturthabhāgaśēṣaḥ| tasyārdhabhāgaścatuṣṣaṣṭipalāni dvau prasthau bhavataḥ||14||
Adhikarana dashamUlAriShTaH (15) · Śloka 15
daśamūladantītrivr̥cchyāmāśrēyasīcitrakapunarnavasadhāya vaikaiṣikāgaṇḍīraguḍūcīnām pr̥thakpañcaviṁśatipalān bhāgāṁ striphalāḍhakaṁ ca saliladrōṇairdaśabhiḥ pādaśēṣaṁ niryuha mavatārayēt| tasmin pūtaśītē śucibhājanasthē purāṇaguḍa tulādvayaṁ gōmūtrāḍhakamayōrajō'rdhāḍhakaṁ māgādhikāprasthaṁ kuṭajārjunakuṣṭhakrimighnavacācitrakapalāni ca dvādaśa pratīvāpaṁ datvā māsaṁ sthāpayēt| ēṣa daśamūlāriṣṭaḥ samānaḥ pūrvēṇa||15||
दशमूलदन्तीत्रिवृच्छ्यामाश्रेयसीचित्रकपुनर्नवसधाय वैकैषिकागण्डीरगुडूचीनाम् पृथक्पञ्चविंशतिपलान् भागां स्त्रिफलाढकं च सलिलद्रोणैर्दशभिः पादशेषं निर्युह मवतारयेत्| तस्मिन् पूतशीते शुचिभाजनस्थे पुराणगुड तुलाद्वयं गोमूत्राढकमयोरजोऽर्धाढकं मागाधिकाप्रस्थं कुटजार्जुनकुष्ठक्रिमिग़्नवचाचित्रकपलानि च द्वादश प्रतीवापं दत्वा मासं स्थापयेत्| एष दशमूलारिष्टः समानः पूर्वेण||१५||
🔊 Audio coming soon
daśamūlētyādinā daśamūlāriṣṭaḥ subōdhaḥ| śuṣkadravyāṇāṁ kuḍavādyārdrāt dravāccārdhamiti smartavyam| śrēyasī hastipippalī| ēkaiṣikā ambaṣṭhā| saiva mayūraśikhā| saivabahumūlikā|| 15||
Adhikarana dashamUlAriShTaH (15) · Śloka 15
daśamūladantītrivr̥cchyāmāśrēyasīcitrakapunarnavasadhāya vaikaiṣikāgaṇḍīraguḍūcīnām pr̥thakpañcaviṁśatipalān bhāgāṁ striphalāḍhakaṁ ca saliladrōṇairdaśabhiḥ pādaśēṣaṁ niryuha mavatārayēt| tasmin pūtaśītē śucibhājanasthē purāṇaguḍa tulādvayaṁ gōmūtrāḍhakamayōrajō'rdhāḍhakaṁ māgādhikāprasthaṁ kuṭajārjunakuṣṭhakrimighnavacācitrakapalāni ca dvādaśa pratīvāpaṁ datvā māsaṁ sthāpayēt| ēṣa daśamūlāriṣṭaḥ samānaḥ pūrvēṇa||15||
दशमूलदन्तीत्रिवृच्छ्यामाश्रेयसीचित्रकपुनर्नवसधाय वैकैषिकागण्डीरगुडूचीनाम् पृथक्पञ्चविंशतिपलान् भागां स्त्रिफलाढकं च सलिलद्रोणैर्दशभिः पादशेषं निर्युह मवतारयेत्| तस्मिन् पूतशीते शुचिभाजनस्थे पुराणगुड तुलाद्वयं गोमूत्राढकमयोरजोऽर्धाढकं मागाधिकाप्रस्थं कुटजार्जुनकुष्ठक्रिमिघ्नवचाचित्रकपलानि च द्वादश प्रतीवापं दत्वा मासं स्थापयेत्| एष दशमूलारिष्टः समानः पूर्वेण||१५||
🔊 Audio coming soon
daśamūlētyādinā daśamūlāriṣṭaḥ subōdhaḥ| śuṣkadravyāṇāṁ kuḍavādyārdrāt dravāccārdhamiti smartavyam| śrēyasī hastipippalī| ēkaiṣikā ambaṣṭhā| saiva mayūraśikhā| saivabahumūlikā|| 15||
Adhikarana lohAriShTaH (16) · Śloka 16
asanādidravyāṇi pr̥thagviṁśatipalānyambhasāṁ ghaṭāṣṭakēna kvāthayēt| caturthasthitañca parisrutaṁ suśītaṁ guḍapalaśata dvayēna madhvardhāḍhakēna ca pr̥thakpalāṁśēna vatsakādinā saṁyō jya sakṣaudrēṇa pippalīcūrṇēnāntaḥpraliptē jatusr̥tē ghr̥ta kumbhē āvāpya yavapallē nidhāpayēt| tatra ca tanūni khadirāṅgāraprataptāni tīkṣṇalōhapatrāṇi bahuśō nimajjyē dālōhavilayanāt| trīṁścaturō vā māsānayaṁ vidhr̥tō lōhā riṣṭaḥ pūrvasmādadhikaguṇaḥ| sīdhumadhumādhavānapi ca niga dān pibēt||16||
असनादिद्रव्याणि पृथग्विंशतिपलान्यम्भसां ग़टाष्टकेन क्वाथयेत्| चतुर्थस्थितञ्च परिस्रुतं सुशीतं गुडपलशत द्वयेन मध्वर्धाढकेन च पृथक्पलांशेन वत्सकादिना संयो ज्य सक्षौद्रेण पिप्पलीचूर्णेनान्तःप्रलिप्ते जतुसृते ग़ृत कुम्भे आवाप्य यवपल्ले निधापयेत्| तत्र च तनूनि ख़दिराङ्गारप्रतप्तानि तीक्ष्णलोहपत्राणि बहुशो निमज्ज्ये दालोहविलयनात्| त्रींश्चतुरो वा मासानयं विधृतो लोहा रिष्टः पूर्वस्मादधिकगुणः| सीधुमधुमाधवानपि च निग दान् पिबेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
asanādigaṇadravyāṇi pr̥thagviṁśatipalānyēkīkr̥tya kvāthayēt| vatsakādigaṇadravyāṇi palāṁśāni cūrṇitāni datvā ghaṭē pippalīmūlēnāntarliptē sthāpayēt| subōdham| nigadamaduṣṭam|| 16||
Adhikarana lohAriShTaH (16) · Śloka 16
asanādidravyāṇi pr̥thagviṁśatipalānyambhasāṁ ghaṭāṣṭakēna kvāthayēt| caturthasthitañca parisrutaṁ suśītaṁ guḍapalaśata dvayēna madhvardhāḍhakēna ca pr̥thakpalāṁśēna vatsakādinā saṁyō jya sakṣaudrēṇa pippalīcūrṇēnāntaḥpraliptē jatusr̥tē ghr̥ta kumbhē āvāpya yavapallē nidhāpayēt| tatra ca tanūni khadirāṅgāraprataptāni tīkṣṇalōhapatrāṇi bahuśō nimajjyē dālōhavilayanāt| trīṁścaturō vā māsānayaṁ vidhr̥tō lōhā riṣṭaḥ pūrvasmādadhikaguṇaḥ| sīdhumadhumādhavānapi ca niga dān pibēt||16||
असनादिद्रव्याणि पृथग्विंशतिपलान्यम्भसां घटाष्टकेन क्वाथयेत्| चतुर्थस्थितञ्च परिस्रुतं सुशीतं गुडपलशत द्वयेन मध्वर्धाढकेन च पृथक्पलांशेन वत्सकादिना संयो ज्य सक्षौद्रेण पिप्पलीचूर्णेनान्तःप्रलिप्ते जतुसृते घृत कुम्भे आवाप्य यवपल्ले निधापयेत्| तत्र च तनूनि खदिराङ्गारप्रतप्तानि तीक्ष्णलोहपत्राणि बहुशो निमज्ज्ये दालोहविलयनात्| त्रींश्चतुरो वा मासानयं विधृतो लोहा रिष्टः पूर्वस्मादधिकगुणः| सीधुमधुमाधवानपि च निग दान् पिबेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
asanādigaṇadravyāṇi pr̥thagviṁśatipalānyēkīkr̥tya kvāthayēt| vatsakādigaṇadravyāṇi palāṁśāni cūrṇitāni datvā ghaṭē pippalīmūlēnāntarliptē sthāpayēt| subōdham| nigadamaduṣṭam|| 16||
Adhikarana nivRuttamadye visheShaH (17) · Śloka 17
nivr̥ttamadyastu sārōdakaṁ darbhāmbhōmadhukapitthatindukamari cānuviddhāni pānakāni rāgaṣāḍavāṁśca sārṣapikānyanu pānāni ca tadvidhāni| uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇānuviddhaṁ cāsmai dadyādaśanam||17||
निवृत्तमद्यस्तु सारोदकं दर्भाम्भोमधुकपित्थतिन्दुकमरि चानुविद्धानि पानकानि रागषाडवांश्च सार्षपिकान्यनु पानानि च तद्विधानि| उष्ट्राश्वतरख़रपुरीषचूर्णानुविद्धं चास्मै दद्यादशनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
nivr̥ttamadyō brāhmaṇādiḥ sārōdakādikaṁ pibēt| sārōdakaṁ khadirādisārōṣitam| rāgān ṣāḍavāṁśca sarṣapayā saṁskr̥tān sārṣapikān| pānakāni tadvidhāni sarṣapāditīkṣṇadravyasaṁskr̥tāni| asmai cāmadyapapramēhina uṣṭrādipurīṣacūrṇānuviddhamaśanaṁ dadyāt|| 17||
Adhikarana nivRuttamadye visheShaH (17) · Śloka 17
nivr̥ttamadyastu sārōdakaṁ darbhāmbhōmadhukapitthatindukamari cānuviddhāni pānakāni rāgaṣāḍavāṁśca sārṣapikānyanu pānāni ca tadvidhāni| uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇānuviddhaṁ cāsmai dadyādaśanam||17||
निवृत्तमद्यस्तु सारोदकं दर्भाम्भोमधुकपित्थतिन्दुकमरि चानुविद्धानि पानकानि रागषाडवांश्च सार्षपिकान्यनु पानानि च तद्विधानि| उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानुविद्धं चास्मै दद्यादशनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
nivr̥ttamadyō brāhmaṇādiḥ sārōdakādikaṁ pibēt| sārōdakaṁ khadirādisārōṣitam| rāgān ṣāḍavāṁśca sarṣapayā saṁskr̥tān sārṣapikān| pānakāni tadvidhāni sarṣapāditīkṣṇadravyasaṁskr̥tāni| asmai cāmadyapapramēhina uṣṭrādipurīṣacūrṇānuviddhamaśanaṁ dadyāt|| 17||
Adhikarana mustAdicUrNam (18) · Śloka 18
mustāmr̥tāgaṇḍīradviharidrāsārivādvidarbhavarṣābhūtrikaṇṭakavyō ṣaphalgurōhiṣapallavaśyāmāsuradārukālāviḍaṅgapāṭhākampi llakabhārṅgīnidigdhikādantīcitrakakaṭukairaṇḍamūlāni samāṁśānyaikadhyaṁ cūrṇayitvā taccūrṇādayaścūrṇaṁ dviguṇaṁ ślakṣṇamāvāpya madyānupānaṁ madhunā'valihyāt| pibēdvā sukhōdakēna triphalāmbhasā vā| tēna mēhaplīhahalīmaka pāṇḍurōgaśvayathudurnāmagulmōdarāṇi śīghramupaśāmyanti||18||
मुस्तामृतागण्डीरद्विहरिद्रासारिवाद्विदर्भवर्षाभूत्रिकण्टकव्यो षफल्गुरोहिषपल्लवश्यामासुरदारुकालाविडङ्गपाठाकम्पि ल्लकभार्ङ्गीनिदिग्धिकादन्तीचित्रककटुकैरण्डमूलानि समांशान्यैकध्यं चूर्णयित्वा तच्चूर्णादयश्चूर्णं द्विगुणं श्लक्ष्णमावाप्य मद्यानुपानं मधुनाऽवलिह्यात्| पिबेद्वा सुख़ोदकेन त्रिफलाम्भसा वा| तेन मेहप्लीहहलीमक पाण्डुरोगश्वयथुदुर्नामगुल्मोदराणि शीग़्रमुपशाम्यन्ति||१८||
🔊 Audio coming soon
mustādicūrṇaṁ mākṣikēṇa lihyānmadhunā'nupānam| rōhiṣaḥ plīhaghnākhyastasya pallavam| śyāmā pippalī| kaṭakaṁ maricam| ēraṇḍasyaiva mūlam| uṣṇōdakēna vā triphalākvathitajalēna vā mustādicūrṇaṁ pibēt| tēnēti cūrṇēna|| 18||
Adhikarana mustAdicUrNam (18) · Śloka 18
mustāmr̥tāgaṇḍīradviharidrāsārivādvidarbhavarṣābhūtrikaṇṭakavyō ṣaphalgurōhiṣapallavaśyāmāsuradārukālāviḍaṅgapāṭhākampi llakabhārṅgīnidigdhikādantīcitrakakaṭukairaṇḍamūlāni samāṁśānyaikadhyaṁ cūrṇayitvā taccūrṇādayaścūrṇaṁ dviguṇaṁ ślakṣṇamāvāpya madyānupānaṁ madhunā'valihyāt| pibēdvā sukhōdakēna triphalāmbhasā vā| tēna mēhaplīhahalīmaka pāṇḍurōgaśvayathudurnāmagulmōdarāṇi śīghramupaśāmyanti||18||
मुस्तामृतागण्डीरद्विहरिद्रासारिवाद्विदर्भवर्षाभूत्रिकण्टकव्यो षफल्गुरोहिषपल्लवश्यामासुरदारुकालाविडङ्गपाठाकम्पि ल्लकभार्ङ्गीनिदिग्धिकादन्तीचित्रककटुकैरण्डमूलानि समांशान्यैकध्यं चूर्णयित्वा तच्चूर्णादयश्चूर्णं द्विगुणं श्लक्ष्णमावाप्य मद्यानुपानं मधुनाऽवलिह्यात्| पिबेद्वा सुखोदकेन त्रिफलाम्भसा वा| तेन मेहप्लीहहलीमक पाण्डुरोगश्वयथुदुर्नामगुल्मोदराणि शीघ्रमुपशाम्यन्ति||१८||
🔊 Audio coming soon
mustādicūrṇaṁ mākṣikēṇa lihyānmadhunā'nupānam| rōhiṣaḥ plīhaghnākhyastasya pallavam| śyāmā pippalī| kaṭakaṁ maricam| ēraṇḍasyaiva mūlam| uṣṇōdakēna vā triphalākvathitajalēna vā mustādicūrṇaṁ pibēt| tēnēti cūrṇēna|| 18||
Adhikarana atisthaulyoktauShadhAnAmatideshena nirdeshaH (19) · Śloka 19
dvividhōpakramaṇīyōktāṁścātisthaulyādigadayōgāṁśca śīla yēt| pravr̥ddhamēdasaḥ pragāḍhavyāyāmōdvartanasnānavilēpanāni ca rūkṣābhirōṣadhībhiḥ||19||
द्विविधोपक्रमणीयोक्तांश्चातिस्थौल्यादिगदयोगांश्च शील येत्| प्रवृद्धमेदसः प्रगाढव्यायामोद्वर्तनस्नानविलेपनानि च रूक्षाभिरोषधीभिः||१९||
🔊 Audio coming soon
subōdham| pragāḍhō vyāyāmō dr̥ḍham| rūkṣābhiścauṣadhībhirudvartanādikam|| 19||
Adhikarana atisthaulyoktauShadhAnAmatideshena nirdeshaH (19) · Śloka 19
dvividhōpakramaṇīyōktāṁścātisthaulyādigadayōgāṁśca śīlayēt| pravr̥ddhamēdasaḥ pragāḍhavyāyāmōdvartanasnānavilēpanāni ca rūkṣābhirōṣadhībhiḥ||19||
द्विविधोपक्रमणीयोक्तांश्चातिस्थौल्यादिगदयोगांश्च शीलयेत्| प्रवृद्धमेदसः प्रगाढव्यायामोद्वर्तनस्नानविलेपनानि च रूक्षाभिरोषधीभिः||१९||
🔊 Audio coming soon
subōdham| pragāḍhō vyāyāmō dr̥ḍham| rūkṣābhiścauṣadhībhirudvartanādikam|| 19||
Adhikarana nirdhanasyopacAravisheShaH (20) · Śloka 20
adhanastu chatrapādatravirahitō munivr̥ttiryōjanaśatamadhikaṁ vā gacchēt| śyāmākanīvārāmatindukakapitthāśmantaka phalamūlāhārō vā mr̥gaiḥ saha vasēt| gōbhirvā saha tanmūtra śakr̥ddr̥ttiḥ paribhramēt| taḍāgāni vā khanēt| kr̥śaṁ tvavi ruddhairbr̥ṁhayēt||20||
अधनस्तु छत्रपादत्रविरहितो मुनिवृत्तिर्योजनशतमधिकं वा गच्छेत्| श्यामाकनीवारामतिन्दुककपित्थाश्मन्तक फलमूलाहारो वा मृगैः सह वसेत्| गोभिर्वा सह तन्मूत्र शकृद्दृत्तिः परिभ्रमेत्| तडागानि वा ख़नेत्| कृशं त्ववि रुद्धैर्बृंहयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
sadhanatvē dānēnādharmanāśanaṁ nirdhanatvē cāsaukhyānmēdaḥprabhr̥tīnāṁ kṣayaḥ| atō'dhanaśchatrapādarahitō munivr̥ttiśca phalamūlatr̥ṇadhānyāśanādinā śataṁ yōjanānāṁ yāyāt| śyāmākādyāhārō mr̥gaiḥ sahāraṇyē vasēt| gōbhirvā saha vasēt| taditi gavāṁ parāmarśaḥ| aviruddhā yē br̥ṁhaṇā api mēdaḥślēṣmavr̥ddhiṁ na kurvanti|| 20||
Adhikarana nirdhanasyopacAravisheShaH (20) · Śloka 20
adhanastu chatrapādatravirahitō munivr̥ttiryōjanaśatamadhikaṁ vā gacchēt| śyāmākanīvārāmatindukakapitthāśmantaka phalamūlāhārō vā mr̥gaiḥ saha vasēt| gōbhirvā saha tanmūtraśakr̥ddvr̥ttiḥ paribhramēt| taḍāgāni vā khanēt| kr̥śaṁ tvavi ruddhairbr̥ṁhayēt||20||
अधनस्तु छत्रपादत्रविरहितो मुनिवृत्तिर्योजनशतमधिकं वा गच्छेत्| श्यामाकनीवारामतिन्दुककपित्थाश्मन्तक फलमूलाहारो वा मृगैः सह वसेत्| गोभिर्वा सह तन्मूत्रशकृद्द्वृत्तिः परिभ्रमेत्| तडागानि वा खनेत्| कृशं त्ववि रुद्धैर्बृंहयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
sadhanatvē dānēnādharmanāśanaṁ nirdhanatvē cāsaukhyānmēdaḥprabhr̥tīnāṁ kṣayaḥ| atō'dhanaśchatrapādarahitō munivr̥ttiśca phalamūlatr̥ṇadhānyāśanādinā śataṁ yōjanānāṁ yāyāt| śyāmākādyāhārō mr̥gaiḥ sahāraṇyē vasēt| gōbhirvā saha vasēt| taditi gavāṁ parāmarśaḥ| aviruddhā yē br̥ṁhaṇā api mēdaḥślēṣmavr̥ddhiṁ na kurvanti|| 20||
Adhikarana piTakAnAM cikitsAkramaH (21) · Śloka 21
śarāvikādyāstu apakvāḥ śōphavadupācarēt| pakvāśca vraṇavat| purvarūpēṣvēva tu tāsāṁ pānē vanaspatikaṣāyaṁ basta mūtraṁ cōpadiśanti| tīkṣṇaṁ ca saṁśōdhanaṁ durvirēcyā hi mēhinō bhavanti mēdōbhivyāpr̥dēhatvāt| tailaṁ ca vraṇarōpaṇārthamē lādau kurvīta| āragvadhādēḥ kaṣāyamudvartanē| asanādēḥ pariṣēcanē vatsakādēḥ pānabhōjanēṣu||21||
शराविकाद्यास्तु अपक्वाः शोफवदुपाचरेत्| पक्वाश्च व्रणवत्| पुर्वरूपेष्वेव तु तासां पाने वनस्पतिकषायं बस्त मूत्रं चोपदिशन्ति| तीक्ष्णं च संशोधनं दुर्विरेच्या हि मेहिनो भवन्ति मेदोभिव्यापृदेहत्वात्| तैलं च व्रणरोपणार्थमे लादौ कुर्वीत| आरग्वधादेः कषायमुद्वर्तने| असनादेः परिषेचने वत्सकादेः पानभोजनेषु||२१||
🔊 Audio coming soon
śarāvikādyāḥ piṭakāḥ apakvā ēkadēśaśōphavadupācarēt| pakvāstu vraṇapratiṣēdhacikitsayā| tāsāṁ ca piṭakānāṁ prāgrūpadarśanakāla ēva vanaspatikaṣāyaṁ chāgamūtraṁ cōpadiśanti| puṣpaṁ vinā phalinō vanaspatayaḥ| upadiśantītyanēnācāryō'nādarēṇāgamaṁ pradarśayati| anādarakāraṇaṁ ca mūtrāṇāṁ tīkṣṇatvāt pākahētutvam| hr̥dayē tu iti pāṭhāḥ kṣīrivr̥kṣāmbupānāya bastamūtraṁ ca śasyatē| tīkṣṇaṁ saṁśōdhanaṁ yanniśśēṣaṁ dōṣān śōdhayati| tīkṣṇasaṁśōdhanahēturmēhināṁ durvirēcyatvam| tatra hēturmēdasātivyāptadēhatvam| virēkaśabdō vamanavirēcanayōrvartatē| subōdham| ēlādirgaṇaḥ| udvartanē kaṣāyaṁ ghanaṁ kuryāt|| 21||
Adhikarana piTakAnAM cikitsAkramaH (21) · Śloka 21
śarāvikādyāstu apakvāḥ śōphavadupācarēt| pakvāśca vraṇavat| purvarūpēṣvēva tu tāsāṁ pānē vanaspatikaṣāyaṁ basta mūtraṁ cōpadiśanti| tīkṣṇaṁ ca saṁśōdhanaṁ durvirēcyā hi mēhinō bhavanti mēdōbhivyāpr̥dēhatvāt| tailaṁ ca vraṇarōpaṇārthamē lādau kurvīta| āragvadhādēḥ kaṣāyamudvartanē| asanādēḥ pariṣēcanē vatsakādēḥ pānabhōjanēṣu||21||
शराविकाद्यास्तु अपक्वाः शोफवदुपाचरेत्| पक्वाश्च व्रणवत्| पुर्वरूपेष्वेव तु तासां पाने वनस्पतिकषायं बस्त मूत्रं चोपदिशन्ति| तीक्ष्णं च संशोधनं दुर्विरेच्या हि मेहिनो भवन्ति मेदोभिव्यापृदेहत्वात्| तैलं च व्रणरोपणार्थमे लादौ कुर्वीत| आरग्वधादेः कषायमुद्वर्तने| असनादेः परिषेचने वत्सकादेः पानभोजनेषु||२१||
🔊 Audio coming soon
śarāvikādyāḥ piṭakāḥ apakvā ēkadēśaśōphavadupācarēt| pakvāstu vraṇapratiṣēdhacikitsayā| tāsāṁ ca piṭakānāṁ prāgrūpadarśanakāla ēva vanaspatikaṣāyaṁ chāgamūtraṁ cōpadiśanti| puṣpaṁ vinā phalinō vanaspatayaḥ| upadiśantītyanēnācāryō'nādarēṇāgamaṁ pradarśayati| anādarakāraṇaṁ ca mūtrāṇāṁ tīkṣṇatvāt pākahētutvam| hr̥dayē tu iti pāṭhāḥ kṣīrivr̥kṣāmbupānāya bastamūtraṁ ca śasyatē| tīkṣṇaṁ saṁśōdhanaṁ yanniśśēṣaṁ dōṣān śōdhayati| tīkṣṇasaṁśōdhanahēturmēhināṁ durvirēcyatvam| tatra hēturmēdasātivyāptadēhatvam| virēkaśabdō vamanavirēcanayōrvartatē| subōdham| ēlādirgaṇaḥ| udvartanē kaṣāyaṁ ghanaṁ kuryāt|| 21||
Adhikarana piTakAnAshanAH yogAH (22) · Śloka 22
pāṭhācitrakaśārṅgēṣṭākṣudrabr̥hatīśārivāsōmavalkasapta parṇāragvadakuṭajamūlacūrṇaṁ madhunā lihyānnavāyasaṁ vā| asanādivargasya kaṣāyaṁ pādaśēṣaṁ parigr̥hya parisrāvya ca punaḥ priyagvāmalakalōdhradantīkr̥ṣṇāyastāmracūrṇāvāpaṁ darvīpralēpinamavatārayēt| taṁ yathābalamavalihyāt| yathā svañca pramēhaghnauṣadhaniryūhairbhāvitaśilājatutulōpayuktā sarvamēhān sapiṭakānapakarṣatīti||22||
पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्रबृहतीशारिवासोमवल्कसप्त पर्णारग्वदकुटजमूलचूर्णं मधुना लिह्यान्नवायसं वा| असनादिवर्गस्य कषायं पादशेषं परिगृह्य परिस्राव्य च पुनः प्रियग्वामलकलोध्रदन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णावापं दर्वीप्रलेपिनमवतारयेत्| तं यथाबलमवलिह्यात्| यथा स्वञ्च प्रमेहग़्नौषधनिर्यूहैर्भावितशिलाजतुतुलोपयुक्ता सर्वमेहान् सपिटकानपकर्षतीति||२२||
🔊 Audio coming soon
pāṭhādikaṁ madhunā lihyāt navāyasaṁ vā pāṇḍurōgē vakṣyamāṇaṁ madhunā lihyāt| asanādikaṣāyaḥ priyaṅgvādigaṇacurṇayuktō lēhapākaḥ| yathābalatvēnāniyatamātra upayōgaḥ pradarśitaḥ| śilājasya tulā svaiḥ svaiḥ pramēhauṣadhakvāthairbhāvitā satyupayuktā sarvamēhān piṭakāṁścāpakarṣati|| 22||
Adhikarana piTakAnAshanAH yogAH (22) · Śloka 22
pāṭhācitrakaśārṅgēṣṭākṣudrabr̥hatīśārivāsōmavalkasapta parṇāragvadakuṭajamūlacūrṇaṁ madhunā lihyānnavāyasaṁ vā| asanādivargasya kaṣāyaṁ pādaśēṣaṁ parigr̥hya parisrāvya ca punaḥ priyagvāmalakalōdhradantīkr̥ṣṇāyastāmracūrṇāvāpaṁ darvīpralēpinamavatārayēt| taṁ yathābalamavalihyāt| yathā svañca pramēhaghnauṣadhaniryūhairbhāvitaśilājatutulōpayuktā sarvamēhān sapiṭakānapakarṣatīti||22||
पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्रबृहतीशारिवासोमवल्कसप्त पर्णारग्वदकुटजमूलचूर्णं मधुना लिह्यान्नवायसं वा| असनादिवर्गस्य कषायं पादशेषं परिगृह्य परिस्राव्य च पुनः प्रियग्वामलकलोध्रदन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णावापं दर्वीप्रलेपिनमवतारयेत्| तं यथाबलमवलिह्यात्| यथा स्वञ्च प्रमेहघ्नौषधनिर्यूहैर्भावितशिलाजतुतुलोपयुक्ता सर्वमेहान् सपिटकानपकर्षतीति||२२||
🔊 Audio coming soon
pāṭhādikaṁ madhunā lihyāt navāyasaṁ vā pāṇḍurōgē vakṣyamāṇaṁ madhunā lihyāt| asanādikaṣāyaḥ priyaṅgvādigaṇacurṇayuktō lēhapākaḥ| yathābalatvēnāniyatamātra upayōgaḥ pradarśitaḥ| śilājasya tulā svaiḥ svaiḥ pramēhauṣadhakvāthairbhāvitā satyupayuktā sarvamēhān piṭakāṁścāpakarṣati|| 22||
Adhikarana (23) · Śloka 23
bhavati cātra- māgadhīmadhukaṁ lōdhraṁ kuṣṭhamēlāharēṇavaḥ| samaṅgā dhātakīpuṣpaṁ śārivā rajanīdvayam| priyaṅgvaḥ sarjarasaḥ padmakaṁ padmakēsaram| mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṁ sasaindhavam| taistailaṁ siddhamabhyaṅgācchōdhayēdrōpayēta ca| duṣṭāruḥpiṭakāgaṇḍagaṇḍamālābhagandarān||23||
भवति चात्र- मागधीमधुकं लोध्रं कुष्ठमेलाहरेणवः| समङ्गा धातकीपुष्पं शारिवा रजनीद्वयम्| प्रियङ्ग्वः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम्| मातुलुङ्गस्य पत्राणि मधूच्छिष्टं ससैन्धवम्| तैस्तैलं सिद्धमभ्यङ्गाच्छोधयेद्रोपयेत च| दुष्टारुःपिटकागण्डगण्डमालाभगन्दरान्||२३||
🔊 Audio coming soon
bhavati cātrēti gatānugatikā| māgadhikādibhiḥ snēhapākēna siddhaṁ tailaṁ duṣṭārūṁṣikādīnāṁ śōdhanaṁ rōpaṇañca| arūṁṣikāḥ sandhiṣu dīrghamūlāḥ| piṭakāḥ śarāvikādyāḥ| gaṇḍāni nānāvidhāni| gaṇḍamālā granthyādivijñānē vakṣyatē|| 23||
Adhikarana (23) · Śloka 23
bhavati cātra- māgadhīmadhukaṁ lōdhraṁ kuṣṭhamēlāharēṇavaḥ| samaṅgā dhātakīpuṣpaṁ śārivā rajanīdvayam| priyaṅgvaḥ sarjarasaḥ padmakaṁ padmakēsaram| mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṁ sasaindhavam| taistailaṁ siddhamabhyaṅgācchōdhayēdrōpayēta ca| duṣṭāruḥpiṭakāgaṇḍagaṇḍamālābhagandarān||23||
भवति चात्र- मागधीमधुकं लोध्रं कुष्ठमेलाहरेणवः| समङ्गा धातकीपुष्पं शारिवा रजनीद्वयम्| प्रियङ्ग्वः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम्| मातुलुङ्गस्य पत्राणि मधूच्छिष्टं ससैन्धवम्| तैस्तैलं सिद्धमभ्यङ्गाच्छोधयेद्रोपयेत च| दुष्टारुःपिटकागण्डगण्डमालाभगन्दरान्||२३||
🔊 Audio coming soon
bhavati cātrēti gatānugatikā| māgadhikādibhiḥ snēhapākēna siddhaṁ tailaṁ duṣṭārūṁṣikādīnāṁ śōdhanaṁ rōpaṇañca| arūṁṣikāḥ sandhiṣu dīrghamūlāḥ| piṭakāḥ śarāvikādyāḥ| gaṇḍāni nānāvidhāni| gaṇḍamālā granthyādivijñānē vakṣyatē|| 23||
Adhikarana piTakAnAM shIGracikitsyatvam (24) · Śloka 24
piṭakāḥ sādhayēcchīghraṁ tā hyasūn ghnanti mēhinaḥ| anu śēṣānapi bhiṣagyathābalamupadravān||24||
पिटकाः साधयेच्छीग़्रं ता ह्यसून् ग़्नन्ति मेहिनः| अनु शेषानपि भिषग्यथाबलमुपद्रवान्||२४||
🔊 Audio coming soon
pramēhiṇāṁ piṭakā avipākādathaścōpadravā yadā bhavanti tadā bhiṣagvaidyaḥ śīghrapiṭakāḥ sādhayēt cikitsēt| hiśabdō yasmādarthē|| yasmāttāḥ piṭakāḥ mōhinō'sūn ghnanti| anu paścāttāsu piṭakāsu siddhāsu yathābalamupadravān sādhayēt|| yathābalamiti balānatikramēṇa| ya ēvōpadravō balavān sa ēvādau sādhya ityarthaḥ||24||
Adhikarana piTakAnAM shIGracikitsyatvam (24) · Śloka 24
piṭakāḥ sādhayēcchīghraṁ tā hyasūn ghnanti mēhinaḥ| anu śēṣānapi bhiṣagyathābalamupadravān||24||
पिटकाः साधयेच्छीघ्रं ता ह्यसून् घ्नन्ति मेहिनः| अनु शेषानपि भिषग्यथाबलमुपद्रवान्||२४||
🔊 Audio coming soon
pramēhiṇāṁ piṭakā avipākādathaścōpadravā yadā bhavanti tadā bhiṣagvaidyaḥ śīghrapiṭakāḥ sādhayēt cikitsēt| hiśabdō yasmādarthē|| yasmāttāḥ piṭakāḥ mōhinō'sūn ghnanti| anu paścāttāsu piṭakāsu siddhāsu yathābalamupadravān sādhayēt|| yathābalamiti balānatikramēṇa| ya ēvōpadravō balavān sa ēvādau sādhya ityarthaḥ||24||
Adhikarana pramehasya dAruNatve hetavaH (25-14) · Śloka 14
sarvajatvānmahāmarmasaṁśrayādanuṣaṅgataḥ| subahūpadravatvācca pramēhō dāruṇō gadaḥ||25|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāva ṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē pramēha cikitsitannāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
सर्वजत्वान्महामर्मसंश्रयादनुषङ्गतः| सुबहूपद्रवत्वाच्च प्रमेहो दारुणो गदः||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने प्रमेह चिकित्सितन्नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
pramēhanāmā ca vyādhiḥ| sarvavyādhibhyō dāruṇaḥ| kathamityāha| sarvajatvāditi hētucatuṣṭayam| sarvō hi pramēhaḥ sarvadōṣajō bhavati bastyākhyamahāmarmasamāśrayaśca| svabhāvādēva ca dīrghakālānuṣaṅgavān bhavati bahūpadravaśca| tasmāttaṁ yatnēna sādhayēditi|| 25|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē caturdaśō'dhyāyaḥ
Adhikarana pramehasya dAruNatve hetavaH (25-14) · Śloka 14
sarvajatvānmahāmarmasaṁśrayādanuṣaṅgataḥ| subahūpadravatvācca pramēhō dāruṇō gadaḥ||25|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāva ṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē pramēha cikitsitannāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
सर्वजत्वान्महामर्मसंश्रयादनुषङ्गतः| सुबहूपद्रवत्वाच्च प्रमेहो दारुणो गदः||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने प्रमेह चिकित्सितन्नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
pramēhanāmā ca vyādhiḥ| sarvavyādhibhyō dāruṇaḥ| kathamityāha| sarvajatvāditi hētucatuṣṭayam| sarvō hi pramēhaḥ sarvadōṣajō bhavati bastyākhyamahāmarmasamāśrayaśca| svabhāvādēva ca dīrghakālānuṣaṅgavān bhavati bahūpadravaśca| tasmāttaṁ yatnēna sādhayēditi|| 25|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē caturdaśō'dhyāyaḥ
Adhikarana atha pramehacikitsitannAma caturdasho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ pramēha cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः प्रमेह चिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptānāṁ pramēhāṇām cikitsāpradarśanārthamadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana atha pramehacikitsitannAma caturdasho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ pramēha cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः प्रमेह चिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptānāṁ pramēhāṇām cikitsāpradarśanārthamadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana tatrAdau saMshodhanahetuH (2) · Śloka 2
prāyēṇa hi pramēhiṇō'bhiṣyaṇṇadēhatvādupahatāgnērbhakṣyā dipañcavidhamapyannamupayuktaṁ mūtrāya mēdasē ca vipariṇamatē| tasmādasya tējōdhātuvr̥ddhayē klēdamēdaḥ praśamanāya ca balinaḥ saṁśōdhanāni prayuñjīta| durbalasya tu saṁśamanāni| sarvasya ca baddhamūtrāṇyamēdaskarāṇyabr̥ṁhaṇānyagnidīpanāni balajananāni cānnapānāni| balaṁ ca vidhinōpacitamaśēṣā mayakṣayāya sampravartatē||2||
प्रायेण हि प्रमेहिणोऽभिष्यण्णदेहत्वादुपहताग्नेर्भक्ष्या दिपञ्चविधमप्यन्नमुपयुक्तं मूत्राय मेदसे च विपरिणमते| तस्मादस्य तेजोधातुवृद्धये क्लेदमेदः प्रशमनाय च बलिनः संशोधनानि प्रयुञ्जीत| दुर्बलस्य तु संशमनानि| सर्वस्य च बद्धमूत्राण्यमेदस्कराण्यबृंहणान्यग्निदीपनानि बलजननानि चान्नपानानि| बलं च विधिनोपचितमशेषा मयक्षयाय सम्प्रवर्तते||२||
🔊 Audio coming soon
sarvapramēhiṇāmagnyupaghātānmūtraṁ mēdaścādhikaṁ bhavatyatō'gnivr̥ddhyarthaṁ klēdādiśamanārthaṁ ca saṁśōdhanaṁ kuryāditi pradarśayitumāha-prāyēṇētyādi| subōdham| sarvasyēti sāmānyēna pramēhēṣu durbalatvādikamanapēkṣya|| 2||
Adhikarana tatrAdau saMshodhanahetuH (2) · Śloka 2
prāyēṇa hi pramēhiṇō'bhiṣyaṇṇadēhatvādupahatāgnērbhakṣyā dipañcavidhamapyannamupayuktaṁ mūtrāya mēdasē ca vipariṇamatē| tasmādasya tējōdhātuvr̥ddhayē klēdamēdaḥ praśamanāya ca balinaḥ saṁśōdhanāni prayuñjīta| durbalasya tu saṁśamanāni| sarvasya ca baddhamūtrāṇyamēdaskarāṇyabr̥ṁhaṇānyagnidīpanāni balajananāni cānnapānāni| balaṁ ca vidhinōpacitamaśēṣā mayakṣayāya sampravartatē||2||
प्रायेण हि प्रमेहिणोऽभिष्यण्णदेहत्वादुपहताग्नेर्भक्ष्या दिपञ्चविधमप्यन्नमुपयुक्तं मूत्राय मेदसे च विपरिणमते| तस्मादस्य तेजोधातुवृद्धये क्लेदमेदः प्रशमनाय च बलिनः संशोधनानि प्रयुञ्जीत| दुर्बलस्य तु संशमनानि| सर्वस्य च बद्धमूत्राण्यमेदस्कराण्यबृंहणान्यग्निदीपनानि बलजननानि चान्नपानानि| बलं च विधिनोपचितमशेषा मयक्षयाय सम्प्रवर्तते||२||
🔊 Audio coming soon
sarvapramēhiṇāmagnyupaghātānmūtraṁ mēdaścādhikaṁ bhavatyatō'gnivr̥ddhyarthaṁ klēdādiśamanārthaṁ ca saṁśōdhanaṁ kuryāditi pradarśayitumāha-prāyēṇētyādi| subōdham| sarvasyēti sāmānyēna pramēhēṣu durbalatvādikamanapēkṣya|| 2||
Adhikarana saMshodhanam (3) · Śloka 3
atha saṁśōdhanārhaṁ pramēhiṇamādāvēva bibhītakasarṣapēṅgudī karañjanimbanikumbhānyatamatailēna trikaṇṭakādinā vā yathāsvaṁ siddhēna snēhēna priyaṅgvādiśr̥tēna vā haviṣā snēhayitvā kalpavihitaiḥ prayōgairvāmayēdvirēcayēcca||3||
अथ संशोधनार्हं प्रमेहिणमादावेव बिभीतकसर्षपेङ्गुदी करञ्जनिम्बनिकुम्भान्यतमतैलेन त्रिकण्टकादिना वा यथास्वं सिद्धेन स्नेहेन प्रियङ्ग्वादिशृतेन वा हविषा स्नेहयित्वा कल्पविहितैः प्रयोगैर्वामयेद्विरेचयेच्च||३||
🔊 Audio coming soon
śōdhanārhaṁ vamanavirēcanavidhyuktaprakāRrēṇa| trikaṇṭakādinā siddhēna| dōṣādyapēkṣayā tailādīnāmanyatamamiti yathāsvaśabdarthaḥ| trikaṇṭakādimatraiva vakṣyatē| priyaṅgvādinā gaṇēna śr̥taṁ ghr̥tam| kalpavihitā vamanakalpōktā virēcanakalpōktāśca|| 3||
Adhikarana saMshodhanam (3) · Śloka 3
atha saṁśōdhanārhaṁ pramēhiṇamādāvēva bibhītakasarṣapēṅgudī karañjanimbanikumbhānyatamatailēna trikaṇṭakādinā vā yathāsvaṁ siddhēna snēhēna priyaṅgvādiśr̥tēna vā haviṣā snēhayitvā kalpavihitaiḥ prayōgairvāmayēdvirēcayēcca||3||
अथ संशोधनार्हं प्रमेहिणमादावेव बिभीतकसर्षपेङ्गुदी करञ्जनिम्बनिकुम्भान्यतमतैलेन त्रिकण्टकादिना वा यथास्वं सिद्धेन स्नेहेन प्रियङ्ग्वादिशृतेन वा हविषा स्नेहयित्वा कल्पविहितैः प्रयोगैर्वामयेद्विरेचयेच्च||३||
🔊 Audio coming soon
śōdhanārhaṁ vamanavirēcanavidhyuktaprakāRrēṇa| trikaṇṭakādinā siddhēna| dōṣādyapēkṣayā tailādīnāmanyatamamiti yathāsvaśabdarthaḥ| trikaṇṭakādimatraiva vakṣyatē| priyaṅgvādinā gaṇēna śr̥taṁ ghr̥tam| kalpavihitā vamanakalpōktā virēcanakalpōktāśca|| 3||
Adhikarana AsthApanam (4) · Śloka 4
tatō jātabalaṁ mustāmaradārunāgaraprativāpēna surasādi kaṣāyēṇāsthāpayēt| pittōttaraṁ tu nyagrōdhādikaṣāyēṇa||4||
ततो जातबलं मुस्तामरदारुनागरप्रतिवापेन सुरसादि कषायेणास्थापयेत्| पित्तोत्तरं तु न्यग्रोधादिकषायेण||४||
🔊 Audio coming soon
tata iti śōdhanē| surasādigaṇakvāthō mustādiprativāpō bastiḥ| bastistu nyagrōdhādikaṣāyaḥ pittapramēhēṣvēva|| 4||
Adhikarana AsthApanam (4) · Śloka 4
tatō jātabalaṁ mustāmaradārunāgaraprativāpēna surasādi kaṣāyēṇāsthāpayēt| pittōttaraṁ tu nyagrōdhādikaṣāyēṇa||4||
ततो जातबलं मुस्तामरदारुनागरप्रतिवापेन सुरसादि कषायेणास्थापयेत्| पित्तोत्तरं तु न्यग्रोधादिकषायेण||४||
🔊 Audio coming soon
tata iti śōdhanē| surasādigaṇakvāthō mustādiprativāpō bastiḥ| bastistu nyagrōdhādikaṣāyaḥ pittapramēhēṣvēva|| 4||
Adhikarana santarpaNaM shamana~jca (5) · Śloka 5
tataśca jāṅgalarasaiḥ kramēṇa santarpayēt| atyapatarpaṇēna hi pramēhiṇō viśēṣēṇa mūtrakr̥cchrabastimēḍhraśūlagulmātikarśya bhramādīnāṁ sambhavaḥ| tatō'nubandharakṣaṇārthaṁ śamanārhasya ca śamanānyavacārayēt||5||
ततश्च जाङ्गलरसैः क्रमेण सन्तर्पयेत्| अत्यपतर्पणेन हि प्रमेहिणो विशेषेण मूत्रकृच्छ्रबस्तिमेढ्रशूलगुल्मातिकर्श्य भ्रमादीनां सम्भवः| ततोऽनुबन्धरक्षणार्थं शमनार्हस्य च शमनान्यवचारयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
atyapatarpaṇēnētyādi jāṅgalarasaiḥ santarpaṇē hētuḥ| tatō'nantaraṁ pramēhānubandharakṣaṇārthaṁ śamanānyauṣadhāni prayōjayēt| tāni ca sarvapramēhēṣu haridrāmityādinā pradarśyantē|| 5||
Adhikarana santarpaNaM shamana~jca (5) · Śloka 5
tataśca jāṅgalarasaiḥ kramēṇa santarpayēt| atyapatarpaṇēna hi pramēhiṇō viśēṣēṇa mūtrakr̥cchrabastimēḍhraśūlagulmātikarśya bhramādīnāṁ sambhavaḥ| tatō'nubandharakṣaṇārthaṁ śamanārhasya ca śamanānyavacārayēt||5||
ततश्च जाङ्गलरसैः क्रमेण सन्तर्पयेत्| अत्यपतर्पणेन हि प्रमेहिणो विशेषेण मूत्रकृच्छ्रबस्तिमेढ्रशूलगुल्मातिकर्श्य भ्रमादीनां सम्भवः| ततोऽनुबन्धरक्षणार्थं शमनार्हस्य च शमनान्यवचारयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
atyapatarpaṇēnētyādi jāṅgalarasaiḥ santarpaṇē hētuḥ| tatō'nantaraṁ pramēhānubandharakṣaṇārthaṁ śamanānyauṣadhāni prayōjayēt| tāni ca sarvapramēhēṣu haridrāmityādinā pradarśyantē|| 5||
Adhikarana saMshamanAni (6) · Śloka 6
prātaḥ sarvapramēṣu haridrāmadhunā yuktāmāmalakarasēna pi bēt| athavā sālasaptaparṇakuṭajakapitthakampillaka bibhītakarōhitakakusumāni taccūrṇaṁ vā kṣaudrēṇa lihyāt| harītakīcūrṇaṁ va| pibēdvā triphalāmustādēvadāruharidrā kvātham| asanacitrakatriphalādārvīkaliṅgakānāṁ vā sakṣaudram| tadvat guḍūcyā vā svarasamāmalakānāṁ vā||6||
प्रातः सर्वप्रमेषु हरिद्रामधुना युक्तामामलकरसेन पि बेत्| अथवा सालसप्तपर्णकुटजकपित्थकम्पिल्लक बिभीतकरोहितककुसुमानि तच्चूर्णं वा क्षौद्रेण लिह्यात्| हरीतकीचूर्णं व| पिबेद्वा त्रिफलामुस्तादेवदारुहरिद्रा क्वाथम्| असनचित्रकत्रिफलादार्वीकलिङ्गकानां वा सक्षौद्रम्| तद्वत् गुडूच्या वा स्वरसमामलकानां वा||६||
🔊 Audio coming soon
haridrāṁ mākṣikayuktamāmalakarasēna pibēt| sālādikusumāni vā madhuyuktānyāmalakarasēna pibēt| ēṣāmēva vā sālādikusumānāṁ cūrṇaṁ mākṣikēṇa lihyāt| triphalādīnāṁ vā kvāthaṁ pibēt| asa-nādīnāṁ vā kvāthaṁ sakṣaudraṁ pibēt| guḍūcyāḥ svarasamāmalakānāṁ vā svarasam| tadvaditi sakṣaudram|| 6||
Adhikarana saMshamanAni (6) · Śloka 6
prātaḥ sarvapramēṣu haridrāmadhunā yuktāmāmalakarasēna pi bēt| athavā sālasaptaparṇakuṭajakapitthakampillaka bibhītakarōhitakakusumāni taccūrṇaṁ vā kṣaudrēṇa lihyāt| harītakīcūrṇaṁ va| pibēdvā triphalāmustādēvadāruharidrā kvātham| asanacitrakatriphalādārvīkaliṅgakānāṁ vā sakṣaudram| tadvat guḍūcyā vā svarasamāmalakānāṁ vā||6||
प्रातः सर्वप्रमेषु हरिद्रामधुना युक्तामामलकरसेन पि बेत्| अथवा सालसप्तपर्णकुटजकपित्थकम्पिल्लक बिभीतकरोहितककुसुमानि तच्चूर्णं वा क्षौद्रेण लिह्यात्| हरीतकीचूर्णं व| पिबेद्वा त्रिफलामुस्तादेवदारुहरिद्रा क्वाथम्| असनचित्रकत्रिफलादार्वीकलिङ्गकानां वा सक्षौद्रम्| तद्वत् गुडूच्या वा स्वरसमामलकानां वा||६||
🔊 Audio coming soon
haridrāṁ mākṣikayuktamāmalakarasēna pibēt| sālādikusumāni vā madhuyuktānyāmalakarasēna pibēt| ēṣāmēva vā sālādikusumānāṁ cūrṇaṁ mākṣikēṇa lihyāt| triphalādīnāṁ vā kvāthaṁ pibēt| asa-nādīnāṁ vā kvāthaṁ sakṣaudraṁ pibēt| guḍūcyāḥ svarasamāmalakānāṁ vā svarasam| tadvaditi sakṣaudram|| 6||
Adhikarana kaphameheShu visheShaH (7) · Śloka 7
viśēṣatastu kaphamēhēṣu kaṭphalamustālōdhrābhayānāṁ samā kṣikaṁ kaṣāyam| tagaraviḍaṅgadviharidrāṇāṁ vā| candanā garukuṣṭhadēvadārūṇāṁ vā| pāṭhāgnimanthacavikātriphalānāṁ vā|7| viśēṣatastu kaphamēhēṣu kaṭphalamustālōdhrābhayānāṁ samā kṣikaṁ kaṣāyam| tagaraviḍaṅgadviharidrāṇāṁ vā| candanā garukuṣṭhadēvadārūṇāṁ vā| pāṭhāgnimanthacavikātriphalānāṁ vā|7|
विशेषतस्तु कफमेहेषु कट्फलमुस्तालोध्राभयानां समा क्षिकं कषायम्| तगरविडङ्गद्विहरिद्राणां वा| चन्दना गरुकुष्ठदेवदारूणां वा| पाठाग्निमन्थचविकात्रिफलानां वा|७| विशेषतस्तु कफमेहेषु कट्फलमुस्तालोध्राभयानां समा क्षिकं कषायम्| तगरविडङ्गद्विहरिद्राणां वा| चन्दना गरुकुष्ठदेवदारूणां वा| पाठाग्निमन्थचविकात्रिफलानां वा|७|
🔊 Audio coming soon
00
Adhikarana pittameheShu (7) · Śloka 7
pittapramēhēṣu tu lōdhrasēvyārjunacandanānām| nimbāmr̥tā malakapaṭōlīnāṁ vā| śīrīṣasarjārjunakēsarāṇāṁ vā| phalinī kamalōtpalakīṁśukānāṁ vā| kuṭajōtpalakaṭa ṅgaṭērīnāṁ vā||7||
पित्तप्रमेहेषु तु लोध्रसेव्यार्जुनचन्दनानाम्| निम्बामृता मलकपटोलीनां वा| शीरीषसर्जार्जुनकेसराणां वा| फलिनी कमलोत्पलकींशुकानां वा| कुटजोत्पलकट ङ्गटेरीनां वा||७||
🔊 Audio coming soon
kaṭphalādikaṣāyaṁ sakṣaudraṁ viśēṣataḥ kaphē| sarvatra sarvasya pathyatvādviśēṣagrahaṇam| tagarādīnāṁ vā kvāthaḥ samākṣikaḥ| subōdham| sarvakaṣāyēṣu mākṣikaprayōgaḥ pittapramēhēṣu lōdhranimbaśirīṣaphalinīkuṭajādayaḥ pañcakaṣāyāḥ|| 7||
Adhikarana pittameheShu (7) · Śloka 7
pittapramēhēṣu tu lōdhrasēvyārjunacandanānām| nimbāmr̥tā malakapaṭōlīnāṁ vā| śīrīṣasarjārjunakēsarāṇāṁ vā| phalinī kamalōtpalakīṁśukānāṁ vā| kuṭajōtpalakaṭa ṅgaṭērīnāṁ vā||7||
पित्तप्रमेहेषु तु लोध्रसेव्यार्जुनचन्दनानाम्| निम्बामृता मलकपटोलीनां वा| शीरीषसर्जार्जुनकेसराणां वा| फलिनी कमलोत्पलकींशुकानां वा| कुटजोत्पलकट ङ्गटेरीनां वा||७||
🔊 Audio coming soon
kaṭphalādikaṣāyaṁ sakṣaudraṁ viśēṣataḥ kaphē| sarvatra sarvasya pathyatvādviśēṣagrahaṇam| tagarādīnāṁ vā kvāthaḥ samākṣikaḥ| subōdham| sarvakaṣāyēṣu mākṣikaprayōgaḥ pittapramēhēṣu lōdhranimbaśirīṣaphalinīkuṭajādayaḥ pañcakaṣāyāḥ|| 7||
Adhikarana tatrApi bhedAnusAraM visheShaH (8) · Śloka 8
tēṣvapi ca viśēṣēṇa pibēdudakamēhādiṣu kramāt kaṣāyaṁ pārijātasya vaijayantyāḥ saptacchadasyāriṣṭasya niśāyāḥ kakubhacandanayōścitrakasya pāṭhājōṅgakayōḥ khadirasya triphalāragvadhayōśca madhuyutam| pibēcca sikatāmēhē hiṅgu pravālakailālavaṇāni madyēna mūtrēṇa kṣārōdakēna vā| kṣāramēhādiṣu triphalāyā asanādēḥ nyagrōdhādēḥ śamyā kasya candanamañjiṣṭhayōḥ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjū rāṇāṁ ca madhuyuktam| śōṇitamēhē madayantīpatrakalkaṁ ca sakṣaudraṁ śītāmbunā||8||
तेष्वपि च विशेषेण पिबेदुदकमेहादिषु क्रमात् कषायं पारिजातस्य वैजयन्त्याः सप्तच्छदस्यारिष्टस्य निशायाः ककुभचन्दनयोश्चित्रकस्य पाठाजोङ्गकयोः ख़दिरस्य त्रिफलारग्वधयोश्च मधुयुतम्| पिबेच्च सिकतामेहे हिङ्गु प्रवालकैलालवणानि मद्येन मूत्रेण क्षारोदकेन वा| क्षारमेहादिषु त्रिफलाया असनादेः न्यग्रोधादेः शम्या कस्य चन्दनमञ्जिष्ठयोः गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यख़र्जू राणां च मधुयुक्तम्| शोणितमेहे मदयन्तीपत्रकल्कं च सक्षौद्रं शीताम्बुना||८||
🔊 Audio coming soon
tēṣvityanantarōktēṣu kaphapittapramēhēṣu sāmānyēnōktaḥ| udakamēhādiṣu viśēṣēṇōcyatē| udakamēhē pārijātasya kaṣāyaḥ ikṣumēhē vaijayantyāḥ| vaijayantyagnimanthaḥ sāndrē saptacchādasya| surāmēhē nimbasya| piṣṭē haridrāyāḥ śukramēhē kakubhacandanayōḥ sikatāmēhē citrakasya| śītamēhē pāṭhājōṅgakayōḥ| śanairmēhē khadirasya| lālāmēhē triphalāragvadhayōriti kramārthaḥ| sarva ēva kaṣāyā mākṣikayuktāḥ| sikatāmēhē hiṅgvādīnyapi madyādīnāmanyatamēna| kṣāramēhē triphalāyāḥ kaṣāyaḥ| kālamēhē asanādēḥ| nīlamēhē nyagrōdhādēḥ| hāridramēhē śāmyākasya| mañjiṣṭhāmēhē candanamañjiṣṭhayōḥ| śōṇitamēhē śamyākasya gudūcyādīnām| śōṇitamēhē madayantīkalkamapi sakṣaudraṁ śītōdakēna|| 8||
Adhikarana tatrApi bhedAnusAraM visheShaH (8) · Śloka 8
tēṣvapi ca viśēṣēṇa pibēdudakamēhādiṣu kramāt kaṣāyaṁ pārijātasya vaijayantyāḥ saptacchadasyāriṣṭasya niśāyāḥ kakubhacandanayōścitrakasya pāṭhājōṅgakayōḥ khadirasya triphalāragvadhayōśca madhuyutam| pibēcca sikatāmēhē hiṅgu pravālakailālavaṇāni madyēna mūtrēṇa kṣārōdakēna vā| kṣāramēhādiṣu triphalāyā asanādēḥ nyagrōdhādēḥ śamyā kasya candanamañjiṣṭhayōḥ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjū rāṇāṁ ca madhuyuktam| śōṇitamēhē madayantīpatrakalkaṁ ca sakṣaudraṁ śītāmbunā||8||
तेष्वपि च विशेषेण पिबेदुदकमेहादिषु क्रमात् कषायं पारिजातस्य वैजयन्त्याः सप्तच्छदस्यारिष्टस्य निशायाः ककुभचन्दनयोश्चित्रकस्य पाठाजोङ्गकयोः खदिरस्य त्रिफलारग्वधयोश्च मधुयुतम्| पिबेच्च सिकतामेहे हिङ्गु प्रवालकैलालवणानि मद्येन मूत्रेण क्षारोदकेन वा| क्षारमेहादिषु त्रिफलाया असनादेः न्यग्रोधादेः शम्या कस्य चन्दनमञ्जिष्ठयोः गुडूचीतिन्दुकास्थिकाश्मर्यखर्जू राणां च मधुयुक्तम्| शोणितमेहे मदयन्तीपत्रकल्कं च सक्षौद्रं शीताम्बुना||८||
🔊 Audio coming soon
tēṣvityanantarōktēṣu kaphapittapramēhēṣu sāmānyēnōktaḥ| udakamēhādiṣu viśēṣēṇōcyatē| udakamēhē pārijātasya kaṣāyaḥ ikṣumēhē vaijayantyāḥ| vaijayantyagnimanthaḥ sāndrē saptacchādasya| surāmēhē nimbasya| piṣṭē haridrāyāḥ śukramēhē kakubhacandanayōḥ sikatāmēhē citrakasya| śītamēhē pāṭhājōṅgakayōḥ| śanairmēhē khadirasya| lālāmēhē triphalāragvadhayōriti kramārthaḥ| sarva ēva kaṣāyā mākṣikayuktāḥ| sikatāmēhē hiṅgvādīnyapi madyādīnāmanyatamēna| kṣāramēhē triphalāyāḥ kaṣāyaḥ| kālamēhē asanādēḥ| nīlamēhē nyagrōdhādēḥ| hāridramēhē śāmyākasya| mañjiṣṭhāmēhē candanamañjiṣṭhayōḥ| śōṇitamēhē śamyākasya gudūcyādīnām| śōṇitamēhē madayantīkalkamapi sakṣaudraṁ śītōdakēna|| 8||
Adhikarana vAtajeShu kaShAyanirdreshaH (9) · Śloka 9
vātajēṣvapi yāpanārthaṁ kaphapittōlbaṇēṣu pibētkaṣāyam| tatra vasāmēhē'gnimanthasya| majjamēhē'mr̥tācitrakayōḥ kuṣṭha-kuṭajapāṭhākaṭurōhiṇīkalkamiśram| hastimēhē hastisūkarakharōṣṭrāsthikṣāram| madhumēhē kadarakhadira purakaṣāyam||9||
वातजेष्वपि यापनार्थं कफपित्तोल्बणेषु पिबेत्कषायम्| तत्र वसामेहेऽग्निमन्थस्य| मज्जमेहेऽमृताचित्रकयोः कुष्ठ-कुटजपाठाकटुरोहिणीकल्कमिश्रम्| हस्तिमेहे हस्तिसूकरख़रोष्ट्रास्थिक्षारम्| मधुमेहे कदरख़दिर पुरकषायम्||९||
🔊 Audio coming soon
vātapramēhēṣu kaphapittōlbaṇēṣu cāsādhyatvē'pi yāpanārthaṁ kaṣāyaṁ pibēdēva| subōdham| hastyādyasthikṣāraṁ kuṭajādikalkamiśritam| madhumēhē kadarādikaṣāyam|| 9||
Adhikarana vAtajeShu kaShAyanirdreshaH (9) · Śloka 9
vātajēṣvapi yāpanārthaṁ kaphapittōlbaṇēṣu pibētkaṣāyam| tatra vasāmēhē'gnimanthasya| majjamēhē'mr̥tācitrakayōḥ kuṣṭha-kuṭajapāṭhākaṭurōhiṇīkalkamiśram| hastimēhē hastisūkarakharōṣṭrāsthikṣāram| madhumēhē kadarakhadira purakaṣāyam||9||
वातजेष्वपि यापनार्थं कफपित्तोल्बणेषु पिबेत्कषायम्| तत्र वसामेहेऽग्निमन्थस्य| मज्जमेहेऽमृताचित्रकयोः कुष्ठ-कुटजपाठाकटुरोहिणीकल्कमिश्रम्| हस्तिमेहे हस्तिसूकरखरोष्ट्रास्थिक्षारम्| मधुमेहे कदरखदिर पुरकषायम्||९||
🔊 Audio coming soon
vātapramēhēṣu kaphapittōlbaṇēṣu cāsādhyatvē'pi yāpanārthaṁ kaṣāyaṁ pibēdēva| subōdham| hastyādyasthikṣāraṁ kuṭajādikalkamiśritam| madhumēhē kadarādikaṣāyam|| 9||
Adhikarana vAtajeshu snehaprayogavikalpanA (10) · Śloka 10
kaphānugatēṣu tu vasādimēhēṣu yathāsvakaṣāyēṇa sādhitāni tailāni| pittānugatēṣu ca ghr̥tāni yamakaṁ vā prayuñjīta||10||
कफानुगतेषु तु वसादिमेहेषु यथास्वकषायेण साधितानि तैलानि| पित्तानुगतेषु च ग़ृतानि यमकं वा प्रयुञ्जीत||१०||
🔊 Audio coming soon
ētēna śēṣēṣvapi mēhēṣu snēhavikalpa uktō vēditavyaḥ| tathā kaṣāyasaṁpr̥ktaiḥ snēhaiḥ kaphapittamūtramēdasāmanilasya cōpaśamō bhavati| vasāmēhādīnāṁ caturṇāṁ vātōdbhavānāṁ kaphānugatatvē sati svaiḥ svaiḥ kaśāyauṣadhaiḥ siddhāni tailāni śasyantē| pittānugatatvē tairēva ghr̥tāni| yamakaṁ vā prakr̥tatvāt ghr̥tatailābhyām| ētēna kaṣāyauṣadhasnēhasādhanēna śēṣēṣvapi kaphamēhēṣu ca kaṣāyauṣadhaiḥ snēhavikalpa ukta iti vēditavyaḥ| tathā pramēhiṇē kaṣāyēṇa saha prayuktaiḥ saha kaphādīnāmanilasya cōpaśamō bhavati| kaṣāyaśabdaḥ kvāthādikalpanāvācakaḥ|| 10||
Adhikarana vAtajeshu snehaprayogavikalpanA (10) · Śloka 10
kaphānugatēṣu tu vasādimēhēṣu yathāsvakaṣāyēṇa sādhitāni tailāni| pittānugatēṣu ca ghr̥tāni yamakaṁ vā prayuñjīta||10||
कफानुगतेषु तु वसादिमेहेषु यथास्वकषायेण साधितानि तैलानि| पित्तानुगतेषु च घृतानि यमकं वा प्रयुञ्जीत||१०||
🔊 Audio coming soon
ētēna śēṣēṣvapi mēhēṣu snēhavikalpa uktō vēditavyaḥ| tathā kaṣāyasaṁpr̥ktaiḥ snēhaiḥ kaphapittamūtramēdasāmanilasya cōpaśamō bhavati| vasāmēhādīnāṁ caturṇāṁ vātōdbhavānāṁ kaphānugatatvē sati svaiḥ svaiḥ kaśāyauṣadhaiḥ siddhāni tailāni śasyantē| pittānugatatvē tairēva ghr̥tāni| yamakaṁ vā prakr̥tatvāt ghr̥tatailābhyām| ētēna kaṣāyauṣadhasnēhasādhanēna śēṣēṣvapi kaphamēhēṣu ca kaṣāyauṣadhaiḥ snēhavikalpa ukta iti vēditavyaḥ| tathā pramēhiṇē kaṣāyēṇa saha prayuktaiḥ saha kaphādīnāmanilasya cōpaśamō bhavati| kaṣāyaśabdaḥ kvāthādikalpanāvācakaḥ|| 10||
Adhikarana trikaNTakAdisnehaH sarvamehaghnaH (11) · Śloka 11
trikaṇṭakātiviṣābhallātakalōdhravacāpicumandaghananiśā jamōdārjunāśmantakapaṭōlasōmavalkamañjiṣṭhāpadmakacanda nāgarubhiśca snēhō vipakvaḥ sarvamēhaghnaḥ||11||
त्रिकण्टकातिविषाभल्लातकलोध्रवचापिचुमन्दग़ननिशा जमोदार्जुनाश्मन्तकपटोलसोमवल्कमञ्जिष्ठापद्मकचन्द नागरुभिश्च स्नेहो विपक्वः सर्वमेहग़्नः||११||
🔊 Audio coming soon
trikaṇṭakādibhiḥ snēhāccaturthāṁśairjalēna ca snēhasamēna snēhō vipakvaḥ sarvamēhaghnaḥ| sāmānyōktaṁ kapānugatatvē tailaṁ pittānugatvē ghr̥taṁ miśrakō vēti vēditavyam|| 11||
Adhikarana trikaNTakAdisnehaH sarvamehaghnaH (11) · Śloka 11
trikaṇṭakātiviṣābhallātakalōdhravacāpicumandaghananiśā jamōdārjunāśmantakapaṭōlasōmavalkamañjiṣṭhāpadmakacanda nāgarubhiśca snēhō vipakvaḥ sarvamēhaghnaḥ||11||
त्रिकण्टकातिविषाभल्लातकलोध्रवचापिचुमन्दघननिशा जमोदार्जुनाश्मन्तकपटोलसोमवल्कमञ्जिष्ठापद्मकचन्द नागरुभिश्च स्नेहो विपक्वः सर्वमेहघ्नः||११||
🔊 Audio coming soon
trikaṇṭakādibhiḥ snēhāccaturthāṁśairjalēna ca snēhasamēna snēhō vipakvaḥ sarvamēhaghnaḥ| sāmānyōktaṁ kapānugatatvē tailaṁ pittānugatvē ghr̥taṁ miśrakō vēti vēditavyam|| 11||
Adhikarana dhAnvantaraM ghRutam (12) · Śloka 12
daśamūlaharītakīdēvadāruṣkarañjadvayadvivarṣābhūdantībhaka dambabhallātakaśaṭhīpuṣkaramūlārkamūlasnuhīmūlavaraṇamū lapippalīmūlāni pratyēkaśō daśapalōnmitāni yavakōla kulatthaprasthatrayaṁ cāṣṭaguṇē'mbhasi sādhayitvā pādaśēṣaṁ kaṣāyamavatārayēt| tēna vacāviḍaṅgakampillakabhallā takabhārṅgīrōhiṣacavikāpippalīdvayatrivr̥nniculaviśva bhēṣajapratīvāpaṁ ghr̥taprasthaṁ vipacēt| ētaddhānvantaraṁ sarpiḥ sarvamēhapiṭakākuṣṭhaviṣaśōphārśōgulmavidradhiplīhaja ṭharaśvāsakāsavardhmapāṇḍurōgavātaśōṇitōnmādāpasmā raharam||12||
दशमूलहरीतकीदेवदारुष्करञ्जद्वयद्विवर्षाभूदन्तीभक दम्बभल्लातकशठीपुष्करमूलार्कमूलस्नुहीमूलवरणमू लपिप्पलीमूलानि प्रत्येकशो दशपलोन्मितानि यवकोल कुलत्थप्रस्थत्रयं चाष्टगुणेऽम्भसि साधयित्वा पादशेषं कषायमवतारयेत्| तेन वचाविडङ्गकम्पिल्लकभल्ला तकभार्ङ्गीरोहिषचविकापिप्पलीद्वयत्रिवृन्निचुलविश्व भेषजप्रतीवापं ग़ृतप्रस्थं विपचेत्| एतद्धान्वन्तरं सर्पिः सर्वमेहपिटकाकुष्ठविषशोफार्शोगुल्मविद्रधिप्लीहज ठरश्वासकासवर्ध्मपाण्डुरोगवातशोणितोन्मादापस्मा रहरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
daśamūlētyādinā dhānvantaraṁ sarpiḥ| daśamūlānāṁ saṁyuktānāṁ daśapalam| daśamūlasyaikatvāt pratyēkamityuktam| karañjadvayaṁ kr̥ṣṇaśvētabhēdēna| varṣābhvau punarnavē| bhūkadambakō yavānī kauṇḍinyakaśca| yavādīnāṁ miśrībhūtānāṁ prasthatrayam| pratyēkaṁ tu ṣōḍaśapalaṁ śuṣkadravyatvāt prasthaḥ| sarvasmādēkīkr̥tādaṣṭaguṇādambhasaḥ pādaśēṣaṁ kvāthaṁ gr̥hṇīyāt| vacādīni garbhē| kampillakō rañjanakō rēvakō raktacūrṇakaḥ| rōhiṣaḥ plīhāpahaḥ|| 12||
Adhikarana dhAnvantaraM ghRutam (12) · Śloka 12
daśamūlaharītakīdēvadāruṣkarañjadvayadvivarṣābhūdantībhaka dambabhallātakaśaṭhīpuṣkaramūlārkamūlasnuhīmūlavaraṇamū lapippalīmūlāni pratyēkaśō daśapalōnmitāni yavakōla kulatthaprasthatrayaṁ cāṣṭaguṇē'mbhasi sādhayitvā pādaśēṣaṁ kaṣāyamavatārayēt| tēna vacāviḍaṅgakampillakabhallā takabhārṅgīrōhiṣacavikāpippalīdvayatrivr̥nniculaviśva bhēṣajapratīvāpaṁ ghr̥taprasthaṁ vipacēt| ētaddhānvantaraṁ sarpiḥ sarvamēhapiṭakākuṣṭhaviṣaśōphārśōgulmavidradhiplīhaja ṭharaśvāsakāsavardhmapāṇḍurōgavātaśōṇitōnmādāpasmā raharam||12||
दशमूलहरीतकीदेवदारुष्करञ्जद्वयद्विवर्षाभूदन्तीभक दम्बभल्लातकशठीपुष्करमूलार्कमूलस्नुहीमूलवरणमू लपिप्पलीमूलानि प्रत्येकशो दशपलोन्मितानि यवकोल कुलत्थप्रस्थत्रयं चाष्टगुणेऽम्भसि साधयित्वा पादशेषं कषायमवतारयेत्| तेन वचाविडङ्गकम्पिल्लकभल्ला तकभार्ङ्गीरोहिषचविकापिप्पलीद्वयत्रिवृन्निचुलविश्व भेषजप्रतीवापं घृतप्रस्थं विपचेत्| एतद्धान्वन्तरं सर्पिः सर्वमेहपिटकाकुष्ठविषशोफार्शोगुल्मविद्रधिप्लीहज ठरश्वासकासवर्ध्मपाण्डुरोगवातशोणितोन्मादापस्मा रहरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
daśamūlētyādinā dhānvantaraṁ sarpiḥ| daśamūlānāṁ saṁyuktānāṁ daśapalam| daśamūlasyaikatvāt pratyēkamityuktam| karañjadvayaṁ kr̥ṣṇaśvētabhēdēna| varṣābhvau punarnavē| bhūkadambakō yavānī kauṇḍinyakaśca| yavādīnāṁ miśrībhūtānāṁ prasthatrayam| pratyēkaṁ tu ṣōḍaśapalaṁ śuṣkadravyatvāt prasthaḥ| sarvasmādēkīkr̥tādaṣṭaguṇādambhasaḥ pādaśēṣaṁ kvāthaṁ gr̥hṇīyāt| vacādīni garbhē| kampillakō rañjanakō rēvakō raktacūrṇakaḥ| rōhiṣaḥ plīhāpahaḥ|| 12||
Adhikarana AhAravisheShaH (13) · Śloka 13
āhārañca yavavikr̥tiprāyaṁ madhvāmalakōpētamāhārayēt| yathāyathaṁ pramēhaghnauṣadhaniryūhaiḥ subahuśō yavān bhavayitvā saktumanthāpūpadhānālājavāṭyādīn vividhāṁśca laghūn bhākṣyānupakalpayēt| tadvacca gōdhūmān| gavāśvakharajaṭhara sthitaiśca tathā śāliṣaṣṭikatr̥ṇadhānyāni mudgādayasti ktāni śākāni jāṅgalāni ca piśitāni śūlyāni pariśuṣkāṇi pradigdhāni bhr̥ṣṭacaṇakōpadaṁśāni vividhā savānupānānyupayuñjīta||13||
आहारञ्च यवविकृतिप्रायं मध्वामलकोपेतमाहारयेत्| यथायथं प्रमेहग़्नौषधनिर्यूहैः सुबहुशो यवान् भवयित्वा सक्तुमन्थापूपधानालाजवाट्यादीन् विविधांश्च लग़ून् भाक्ष्यानुपकल्पयेत्| तद्वच्च गोधूमान्| गवाश्वख़रजठर स्थितैश्च तथा शालिषष्टिकतृणधान्यानि मुद्गादयस्ति क्तानि शाकानि जाङ्गलानि च पिशितानि शूल्यानि परिशुष्काणि प्रदिग्धानि भृष्टचणकोपदंशानि विविधा सवानुपानान्युपयुञ्जीत||१३||
🔊 Audio coming soon
sarvaśca mēhī yavavikārabhūyiṣṭhaṁ mākṣikāmalakayuktaṁ bhōjanamāhārayēt mēhēṣu yathāsvauṣadhakvāthabhavitān yavān saktvādiṣu nānāprakārēṣu ca bhakṣyēṣūpakalpayēt| gavādijaṭharamadhyuṣitairyavaistadviṣṭhātaśca gr̥hītairvaṁśayavairvā saktvādīn kalpayēt| yavō hītyādi subōdham| tathā śālyādikamapyupayuñjīta| śūlyādikaṁ jāṅgalamāṁsaviśēṣaṇam| pradigdhamupadēhasiddham| bhr̥ṣṭacaṇakādyupadaṁśō yēṣāmāsavānupānānām|| 13||
Adhikarana AhAravisheShaH (13) · Śloka 13
āhārañca yavavikr̥tiprāyaṁ madhvāmalakōpētamāhārayēt| yathāyathaṁ pramēhaghnauṣadhaniryūhaiḥ subahuśō yavān bhavayitvā saktumanthāpūpadhānālājavāṭyādīn vividhāṁśca laghūn bhakṣyānupakalpayēt| tadvacca gōdhūmān| gavāśvakharajaṭhara sthitaiśca tathā śāliṣaṣṭikatr̥ṇadhānyāni mudgādayasti ktāni śākāni jāṅgalāni ca piśitāni śūlyāni pariśuṣkāṇi pradigdhāni bhr̥ṣṭacaṇakōpadaṁśāni vividhā savānupānānyupayuñjīta||13||
आहारञ्च यवविकृतिप्रायं मध्वामलकोपेतमाहारयेत्| यथायथं प्रमेहघ्नौषधनिर्यूहैः सुबहुशो यवान् भवयित्वा सक्तुमन्थापूपधानालाजवाट्यादीन् विविधांश्च लघून् भक्ष्यानुपकल्पयेत्| तद्वच्च गोधूमान्| गवाश्वखरजठर स्थितैश्च तथा शालिषष्टिकतृणधान्यानि मुद्गादयस्ति क्तानि शाकानि जाङ्गलानि च पिशितानि शूल्यानि परिशुष्काणि प्रदिग्धानि भृष्टचणकोपदंशानि विविधा सवानुपानान्युपयुञ्जीत||१३||
🔊 Audio coming soon
sarvaśca mēhī yavavikārabhūyiṣṭhaṁ mākṣikāmalakayuktaṁ bhōjanamāhārayēt mēhēṣu yathāsvauṣadhakvāthabhavitān yavān saktvādiṣu nānāprakārēṣu ca bhakṣyēṣūpakalpayēt| gavādijaṭharamadhyuṣitairyavaistadviṣṭhātaśca gr̥hītairvaṁśayavairvā saktvādīn kalpayēt| yavō hītyādi subōdham| tathā śālyādikamapyupayuñjīta| śūlyādikaṁ jāṅgalamāṁsaviśēṣaṇam| pradigdhamupadēhasiddham| bhr̥ṣṭacaṇakādyupadaṁśō yēṣāmāsavānupānānām|| 13||
Adhikarana lodhrAsavaH (14) · Śloka 14
lōdhramūrvāśaṭhīviḍaṅgatriphalāpuṣkaramūlacāturjātakramukaca vikāyavānīśyāmābhārṅgīdviviśālābhūnimbataracitra kapippalīmūlakaṭurōhiṇīkuṣṭhapāṭhēndrayavātiviṣāplava nakhamaricāni karṣāṁśānyapāṁ kalaśē'dhiśr̥tya turyaśēṣē rasē pūtē jatuśr̥tapurāṇaghr̥tabhājanasthē'rdhabhāgēna madhu nidhāya pakṣamupēkṣitō'yam lōdhrāsavaḥ sarvapramēhakuṣṭhakilāsasthau lyārōcakakr̥mipāṇḍuśōpharśōgrahaṇīdōṣānnihanti||14||
लोध्रमूर्वाशठीविडङ्गत्रिफलापुष्करमूलचातुर्जातक्रमुकच विकायवानीश्यामाभार्ङ्गीद्विविशालाभूनिम्बतरचित्र कपिप्पलीमूलकटुरोहिणीकुष्ठपाठेन्द्रयवातिविषाप्लव नख़मरिचानि कर्षांशान्यपां कलशेऽधिशृत्य तुर्यशेषे रसे पूते जतुशृतपुराणग़ृतभाजनस्थेऽर्धभागेन मधु निधाय पक्षमुपेक्षितोऽयम् लोध्रासवः सर्वप्रमेहकुष्ठकिलासस्थौ ल्यारोचककृमिपाण्डुशोफर्शोग्रहणीदोषान्निहन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
lōdhrāsavaḥ subōdha| kramukaḥ paṭṭikālōdhraḥ plavaṁ paripēlavam| kalaśō dvādaśādhikāni pañca palaśatāni bhavanti| turyāṁśaścaturthabhāgaśēṣaḥ| tasyārdhabhāgaścatuṣṣaṣṭipalāni dvau prasthau bhavataḥ||14||
Adhikarana lodhrAsavaH (14) · Śloka 14
lōdhramūrvāśaṭhīviḍaṅgatriphalāpuṣkaramūlacāturjātakramukaca vikāyavānīśyāmābhārṅgīdviviśālābhūnimbataracitra kapippalīmūlakaṭurōhiṇīkuṣṭhapāṭhēndrayavātiviṣāplava nakhamaricāni karṣāṁśānyapāṁ kalaśē'dhiśr̥tya turyaśēṣē rasē pūtē jatuśr̥tapurāṇaghr̥tabhājanasthē'rdhabhāgēna madhu nidhāya pakṣamupēkṣitō'yam lōdhrāsavaḥ sarvapramēhakuṣṭhakilāsasthau lyārōcakakr̥mipāṇḍuśōpharśōgrahaṇīdōṣānnihanti||14||
लोध्रमूर्वाशठीविडङ्गत्रिफलापुष्करमूलचातुर्जातक्रमुकच विकायवानीश्यामाभार्ङ्गीद्विविशालाभूनिम्बतरचित्र कपिप्पलीमूलकटुरोहिणीकुष्ठपाठेन्द्रयवातिविषाप्लव नखमरिचानि कर्षांशान्यपां कलशेऽधिशृत्य तुर्यशेषे रसे पूते जतुशृतपुराणघृतभाजनस्थेऽर्धभागेन मधु निधाय पक्षमुपेक्षितोऽयम् लोध्रासवः सर्वप्रमेहकुष्ठकिलासस्थौ ल्यारोचककृमिपाण्डुशोफर्शोग्रहणीदोषान्निहन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
lōdhrāsavaḥ subōdha| kramukaḥ paṭṭikālōdhraḥ plavaṁ paripēlavam| kalaśō dvādaśādhikāni pañca palaśatāni bhavanti| turyāṁśaścaturthabhāgaśēṣaḥ| tasyārdhabhāgaścatuṣṣaṣṭipalāni dvau prasthau bhavataḥ||14||
Adhikarana dashamUlAriShTaH (15) · Śloka 15
daśamūladantītrivr̥cchyāmāśrēyasīcitrakapunarnavasadhāya vaikaiṣikāgaṇḍīraguḍūcīnām pr̥thakpañcaviṁśatipalān bhāgāṁ striphalāḍhakaṁ ca saliladrōṇairdaśabhiḥ pādaśēṣaṁ niryuha mavatārayēt| tasmin pūtaśītē śucibhājanasthē purāṇaguḍa tulādvayaṁ gōmūtrāḍhakamayōrajō'rdhāḍhakaṁ māgādhikāprasthaṁ kuṭajārjunakuṣṭhakrimighnavacācitrakapalāni ca dvādaśa pratīvāpaṁ datvā māsaṁ sthāpayēt| ēṣa daśamūlāriṣṭaḥ samānaḥ pūrvēṇa||15||
दशमूलदन्तीत्रिवृच्छ्यामाश्रेयसीचित्रकपुनर्नवसधाय वैकैषिकागण्डीरगुडूचीनाम् पृथक्पञ्चविंशतिपलान् भागां स्त्रिफलाढकं च सलिलद्रोणैर्दशभिः पादशेषं निर्युह मवतारयेत्| तस्मिन् पूतशीते शुचिभाजनस्थे पुराणगुड तुलाद्वयं गोमूत्राढकमयोरजोऽर्धाढकं मागाधिकाप्रस्थं कुटजार्जुनकुष्ठक्रिमिग़्नवचाचित्रकपलानि च द्वादश प्रतीवापं दत्वा मासं स्थापयेत्| एष दशमूलारिष्टः समानः पूर्वेण||१५||
🔊 Audio coming soon
daśamūlētyādinā daśamūlāriṣṭaḥ subōdhaḥ| śuṣkadravyāṇāṁ kuḍavādyārdrāt dravāccārdhamiti smartavyam| śrēyasī hastipippalī| ēkaiṣikā ambaṣṭhā| saiva mayūraśikhā| saivabahumūlikā|| 15||
Adhikarana dashamUlAriShTaH (15) · Śloka 15
daśamūladantītrivr̥cchyāmāśrēyasīcitrakapunarnavasadhāya vaikaiṣikāgaṇḍīraguḍūcīnām pr̥thakpañcaviṁśatipalān bhāgāṁ striphalāḍhakaṁ ca saliladrōṇairdaśabhiḥ pādaśēṣaṁ niryuha mavatārayēt| tasmin pūtaśītē śucibhājanasthē purāṇaguḍa tulādvayaṁ gōmūtrāḍhakamayōrajō'rdhāḍhakaṁ māgādhikāprasthaṁ kuṭajārjunakuṣṭhakrimighnavacācitrakapalāni ca dvādaśa pratīvāpaṁ datvā māsaṁ sthāpayēt| ēṣa daśamūlāriṣṭaḥ samānaḥ pūrvēṇa||15||
दशमूलदन्तीत्रिवृच्छ्यामाश्रेयसीचित्रकपुनर्नवसधाय वैकैषिकागण्डीरगुडूचीनाम् पृथक्पञ्चविंशतिपलान् भागां स्त्रिफलाढकं च सलिलद्रोणैर्दशभिः पादशेषं निर्युह मवतारयेत्| तस्मिन् पूतशीते शुचिभाजनस्थे पुराणगुड तुलाद्वयं गोमूत्राढकमयोरजोऽर्धाढकं मागाधिकाप्रस्थं कुटजार्जुनकुष्ठक्रिमिघ्नवचाचित्रकपलानि च द्वादश प्रतीवापं दत्वा मासं स्थापयेत्| एष दशमूलारिष्टः समानः पूर्वेण||१५||
🔊 Audio coming soon
daśamūlētyādinā daśamūlāriṣṭaḥ subōdhaḥ| śuṣkadravyāṇāṁ kuḍavādyārdrāt dravāccārdhamiti smartavyam| śrēyasī hastipippalī| ēkaiṣikā ambaṣṭhā| saiva mayūraśikhā| saivabahumūlikā|| 15||
Adhikarana lohAriShTaH (16) · Śloka 16
asanādidravyāṇi pr̥thagviṁśatipalānyambhasāṁ ghaṭāṣṭakēna kvāthayēt| caturthasthitañca parisrutaṁ suśītaṁ guḍapalaśata dvayēna madhvardhāḍhakēna ca pr̥thakpalāṁśēna vatsakādinā saṁyō jya sakṣaudrēṇa pippalīcūrṇēnāntaḥpraliptē jatusr̥tē ghr̥ta kumbhē āvāpya yavapallē nidhāpayēt| tatra ca tanūni khadirāṅgāraprataptāni tīkṣṇalōhapatrāṇi bahuśō nimajjyē dālōhavilayanāt| trīṁścaturō vā māsānayaṁ vidhr̥tō lōhā riṣṭaḥ pūrvasmādadhikaguṇaḥ| sīdhumadhumādhavānapi ca niga dān pibēt||16||
असनादिद्रव्याणि पृथग्विंशतिपलान्यम्भसां ग़टाष्टकेन क्वाथयेत्| चतुर्थस्थितञ्च परिस्रुतं सुशीतं गुडपलशत द्वयेन मध्वर्धाढकेन च पृथक्पलांशेन वत्सकादिना संयो ज्य सक्षौद्रेण पिप्पलीचूर्णेनान्तःप्रलिप्ते जतुसृते ग़ृत कुम्भे आवाप्य यवपल्ले निधापयेत्| तत्र च तनूनि ख़दिराङ्गारप्रतप्तानि तीक्ष्णलोहपत्राणि बहुशो निमज्ज्ये दालोहविलयनात्| त्रींश्चतुरो वा मासानयं विधृतो लोहा रिष्टः पूर्वस्मादधिकगुणः| सीधुमधुमाधवानपि च निग दान् पिबेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
asanādigaṇadravyāṇi pr̥thagviṁśatipalānyēkīkr̥tya kvāthayēt| vatsakādigaṇadravyāṇi palāṁśāni cūrṇitāni datvā ghaṭē pippalīmūlēnāntarliptē sthāpayēt| subōdham| nigadamaduṣṭam|| 16||
Adhikarana lohAriShTaH (16) · Śloka 16
asanādidravyāṇi pr̥thagviṁśatipalānyambhasāṁ ghaṭāṣṭakēna kvāthayēt| caturthasthitañca parisrutaṁ suśītaṁ guḍapalaśata dvayēna madhvardhāḍhakēna ca pr̥thakpalāṁśēna vatsakādinā saṁyō jya sakṣaudrēṇa pippalīcūrṇēnāntaḥpraliptē jatusr̥tē ghr̥ta kumbhē āvāpya yavapallē nidhāpayēt| tatra ca tanūni khadirāṅgāraprataptāni tīkṣṇalōhapatrāṇi bahuśō nimajjyē dālōhavilayanāt| trīṁścaturō vā māsānayaṁ vidhr̥tō lōhā riṣṭaḥ pūrvasmādadhikaguṇaḥ| sīdhumadhumādhavānapi ca niga dān pibēt||16||
असनादिद्रव्याणि पृथग्विंशतिपलान्यम्भसां घटाष्टकेन क्वाथयेत्| चतुर्थस्थितञ्च परिस्रुतं सुशीतं गुडपलशत द्वयेन मध्वर्धाढकेन च पृथक्पलांशेन वत्सकादिना संयो ज्य सक्षौद्रेण पिप्पलीचूर्णेनान्तःप्रलिप्ते जतुसृते घृत कुम्भे आवाप्य यवपल्ले निधापयेत्| तत्र च तनूनि खदिराङ्गारप्रतप्तानि तीक्ष्णलोहपत्राणि बहुशो निमज्ज्ये दालोहविलयनात्| त्रींश्चतुरो वा मासानयं विधृतो लोहा रिष्टः पूर्वस्मादधिकगुणः| सीधुमधुमाधवानपि च निग दान् पिबेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
asanādigaṇadravyāṇi pr̥thagviṁśatipalānyēkīkr̥tya kvāthayēt| vatsakādigaṇadravyāṇi palāṁśāni cūrṇitāni datvā ghaṭē pippalīmūlēnāntarliptē sthāpayēt| subōdham| nigadamaduṣṭam|| 16||
Adhikarana nivRuttamadye visheShaH (17) · Śloka 17
nivr̥ttamadyastu sārōdakaṁ darbhāmbhōmadhukapitthatindukamari cānuviddhāni pānakāni rāgaṣāḍavāṁśca sārṣapikānyanu pānāni ca tadvidhāni| uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇānuviddhaṁ cāsmai dadyādaśanam||17||
निवृत्तमद्यस्तु सारोदकं दर्भाम्भोमधुकपित्थतिन्दुकमरि चानुविद्धानि पानकानि रागषाडवांश्च सार्षपिकान्यनु पानानि च तद्विधानि| उष्ट्राश्वतरख़रपुरीषचूर्णानुविद्धं चास्मै दद्यादशनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
nivr̥ttamadyō brāhmaṇādiḥ sārōdakādikaṁ pibēt| sārōdakaṁ khadirādisārōṣitam| rāgān ṣāḍavāṁśca sarṣapayā saṁskr̥tān sārṣapikān| pānakāni tadvidhāni sarṣapāditīkṣṇadravyasaṁskr̥tāni| asmai cāmadyapapramēhina uṣṭrādipurīṣacūrṇānuviddhamaśanaṁ dadyāt|| 17||
Adhikarana nivRuttamadye visheShaH (17) · Śloka 17
nivr̥ttamadyastu sārōdakaṁ darbhāmbhōmadhukapitthatindukamari cānuviddhāni pānakāni rāgaṣāḍavāṁśca sārṣapikānyanu pānāni ca tadvidhāni| uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇānuviddhaṁ cāsmai dadyādaśanam||17||
निवृत्तमद्यस्तु सारोदकं दर्भाम्भोमधुकपित्थतिन्दुकमरि चानुविद्धानि पानकानि रागषाडवांश्च सार्षपिकान्यनु पानानि च तद्विधानि| उष्ट्राश्वतरखरपुरीषचूर्णानुविद्धं चास्मै दद्यादशनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
nivr̥ttamadyō brāhmaṇādiḥ sārōdakādikaṁ pibēt| sārōdakaṁ khadirādisārōṣitam| rāgān ṣāḍavāṁśca sarṣapayā saṁskr̥tān sārṣapikān| pānakāni tadvidhāni sarṣapāditīkṣṇadravyasaṁskr̥tāni| asmai cāmadyapapramēhina uṣṭrādipurīṣacūrṇānuviddhamaśanaṁ dadyāt|| 17||
Adhikarana mustAdicUrNam (18) · Śloka 18
mustāmr̥tāgaṇḍīradviharidrāsārivādvidarbhavarṣābhūtrikaṇṭakavyō ṣaphalgurōhiṣapallavaśyāmāsuradārukālāviḍaṅgapāṭhākampi llakabhārṅgīnidigdhikādantīcitrakakaṭukairaṇḍamūlāni samāṁśānyaikadhyaṁ cūrṇayitvā taccūrṇādayaścūrṇaṁ dviguṇaṁ ślakṣṇamāvāpya madyānupānaṁ madhunā'valihyāt| pibēdvā sukhōdakēna triphalāmbhasā vā| tēna mēhaplīhahalīmaka pāṇḍurōgaśvayathudurnāmagulmōdarāṇi śīghramupaśāmyanti||18||
मुस्तामृतागण्डीरद्विहरिद्रासारिवाद्विदर्भवर्षाभूत्रिकण्टकव्यो षफल्गुरोहिषपल्लवश्यामासुरदारुकालाविडङ्गपाठाकम्पि ल्लकभार्ङ्गीनिदिग्धिकादन्तीचित्रककटुकैरण्डमूलानि समांशान्यैकध्यं चूर्णयित्वा तच्चूर्णादयश्चूर्णं द्विगुणं श्लक्ष्णमावाप्य मद्यानुपानं मधुनाऽवलिह्यात्| पिबेद्वा सुख़ोदकेन त्रिफलाम्भसा वा| तेन मेहप्लीहहलीमक पाण्डुरोगश्वयथुदुर्नामगुल्मोदराणि शीग़्रमुपशाम्यन्ति||१८||
🔊 Audio coming soon
mustādicūrṇaṁ mākṣikēṇa lihyānmadhunā'nupānam| rōhiṣaḥ plīhaghnākhyastasya pallavam| śyāmā pippalī| kaṭakaṁ maricam| ēraṇḍasyaiva mūlam| uṣṇōdakēna vā triphalākvathitajalēna vā mustādicūrṇaṁ pibēt| tēnēti cūrṇēna|| 18||
Adhikarana mustAdicUrNam (18) · Śloka 18
mustāmr̥tāgaṇḍīradviharidrāsārivādvidarbhavarṣābhūtrikaṇṭakavyō ṣaphalgurōhiṣapallavaśyāmāsuradārukālāviḍaṅgapāṭhākampi llakabhārṅgīnidigdhikādantīcitrakakaṭukairaṇḍamūlāni samāṁśānyaikadhyaṁ cūrṇayitvā taccūrṇādayaścūrṇaṁ dviguṇaṁ ślakṣṇamāvāpya madyānupānaṁ madhunā'valihyāt| pibēdvā sukhōdakēna triphalāmbhasā vā| tēna mēhaplīhahalīmaka pāṇḍurōgaśvayathudurnāmagulmōdarāṇi śīghramupaśāmyanti||18||
मुस्तामृतागण्डीरद्विहरिद्रासारिवाद्विदर्भवर्षाभूत्रिकण्टकव्यो षफल्गुरोहिषपल्लवश्यामासुरदारुकालाविडङ्गपाठाकम्पि ल्लकभार्ङ्गीनिदिग्धिकादन्तीचित्रककटुकैरण्डमूलानि समांशान्यैकध्यं चूर्णयित्वा तच्चूर्णादयश्चूर्णं द्विगुणं श्लक्ष्णमावाप्य मद्यानुपानं मधुनाऽवलिह्यात्| पिबेद्वा सुखोदकेन त्रिफलाम्भसा वा| तेन मेहप्लीहहलीमक पाण्डुरोगश्वयथुदुर्नामगुल्मोदराणि शीघ्रमुपशाम्यन्ति||१८||
🔊 Audio coming soon
mustādicūrṇaṁ mākṣikēṇa lihyānmadhunā'nupānam| rōhiṣaḥ plīhaghnākhyastasya pallavam| śyāmā pippalī| kaṭakaṁ maricam| ēraṇḍasyaiva mūlam| uṣṇōdakēna vā triphalākvathitajalēna vā mustādicūrṇaṁ pibēt| tēnēti cūrṇēna|| 18||
Adhikarana atisthaulyoktauShadhAnAmatideshena nirdeshaH (19) · Śloka 19
dvividhōpakramaṇīyōktāṁścātisthaulyādigadayōgāṁśca śīla yēt| pravr̥ddhamēdasaḥ pragāḍhavyāyāmōdvartanasnānavilēpanāni ca rūkṣābhirōṣadhībhiḥ||19||
द्विविधोपक्रमणीयोक्तांश्चातिस्थौल्यादिगदयोगांश्च शील येत्| प्रवृद्धमेदसः प्रगाढव्यायामोद्वर्तनस्नानविलेपनानि च रूक्षाभिरोषधीभिः||१९||
🔊 Audio coming soon
subōdham| pragāḍhō vyāyāmō dr̥ḍham| rūkṣābhiścauṣadhībhirudvartanādikam|| 19||
Adhikarana atisthaulyoktauShadhAnAmatideshena nirdeshaH (19) · Śloka 19
dvividhōpakramaṇīyōktāṁścātisthaulyādigadayōgāṁśca śīlayēt| pravr̥ddhamēdasaḥ pragāḍhavyāyāmōdvartanasnānavilēpanāni ca rūkṣābhirōṣadhībhiḥ||19||
द्विविधोपक्रमणीयोक्तांश्चातिस्थौल्यादिगदयोगांश्च शीलयेत्| प्रवृद्धमेदसः प्रगाढव्यायामोद्वर्तनस्नानविलेपनानि च रूक्षाभिरोषधीभिः||१९||
🔊 Audio coming soon
subōdham| pragāḍhō vyāyāmō dr̥ḍham| rūkṣābhiścauṣadhībhirudvartanādikam|| 19||
Adhikarana nirdhanasyopacAravisheShaH (20) · Śloka 20
adhanastu chatrapādatravirahitō munivr̥ttiryōjanaśatamadhikaṁ vā gacchēt| śyāmākanīvārāmatindukakapitthāśmantaka phalamūlāhārō vā mr̥gaiḥ saha vasēt| gōbhirvā saha tanmūtra śakr̥ddr̥ttiḥ paribhramēt| taḍāgāni vā khanēt| kr̥śaṁ tvavi ruddhairbr̥ṁhayēt||20||
अधनस्तु छत्रपादत्रविरहितो मुनिवृत्तिर्योजनशतमधिकं वा गच्छेत्| श्यामाकनीवारामतिन्दुककपित्थाश्मन्तक फलमूलाहारो वा मृगैः सह वसेत्| गोभिर्वा सह तन्मूत्र शकृद्दृत्तिः परिभ्रमेत्| तडागानि वा ख़नेत्| कृशं त्ववि रुद्धैर्बृंहयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
sadhanatvē dānēnādharmanāśanaṁ nirdhanatvē cāsaukhyānmēdaḥprabhr̥tīnāṁ kṣayaḥ| atō'dhanaśchatrapādarahitō munivr̥ttiśca phalamūlatr̥ṇadhānyāśanādinā śataṁ yōjanānāṁ yāyāt| śyāmākādyāhārō mr̥gaiḥ sahāraṇyē vasēt| gōbhirvā saha vasēt| taditi gavāṁ parāmarśaḥ| aviruddhā yē br̥ṁhaṇā api mēdaḥślēṣmavr̥ddhiṁ na kurvanti|| 20||
Adhikarana nirdhanasyopacAravisheShaH (20) · Śloka 20
adhanastu chatrapādatravirahitō munivr̥ttiryōjanaśatamadhikaṁ vā gacchēt| śyāmākanīvārāmatindukakapitthāśmantaka phalamūlāhārō vā mr̥gaiḥ saha vasēt| gōbhirvā saha tanmūtraśakr̥ddvr̥ttiḥ paribhramēt| taḍāgāni vā khanēt| kr̥śaṁ tvavi ruddhairbr̥ṁhayēt||20||
अधनस्तु छत्रपादत्रविरहितो मुनिवृत्तिर्योजनशतमधिकं वा गच्छेत्| श्यामाकनीवारामतिन्दुककपित्थाश्मन्तक फलमूलाहारो वा मृगैः सह वसेत्| गोभिर्वा सह तन्मूत्रशकृद्द्वृत्तिः परिभ्रमेत्| तडागानि वा खनेत्| कृशं त्ववि रुद्धैर्बृंहयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
sadhanatvē dānēnādharmanāśanaṁ nirdhanatvē cāsaukhyānmēdaḥprabhr̥tīnāṁ kṣayaḥ| atō'dhanaśchatrapādarahitō munivr̥ttiśca phalamūlatr̥ṇadhānyāśanādinā śataṁ yōjanānāṁ yāyāt| śyāmākādyāhārō mr̥gaiḥ sahāraṇyē vasēt| gōbhirvā saha vasēt| taditi gavāṁ parāmarśaḥ| aviruddhā yē br̥ṁhaṇā api mēdaḥślēṣmavr̥ddhiṁ na kurvanti|| 20||
Adhikarana piTakAnAM cikitsAkramaH (21) · Śloka 21
śarāvikādyāstu apakvāḥ śōphavadupācarēt| pakvāśca vraṇavat| purvarūpēṣvēva tu tāsāṁ pānē vanaspatikaṣāyaṁ basta mūtraṁ cōpadiśanti| tīkṣṇaṁ ca saṁśōdhanaṁ durvirēcyā hi mēhinō bhavanti mēdōbhivyāpr̥dēhatvāt| tailaṁ ca vraṇarōpaṇārthamē lādau kurvīta| āragvadhādēḥ kaṣāyamudvartanē| asanādēḥ pariṣēcanē vatsakādēḥ pānabhōjanēṣu||21||
शराविकाद्यास्तु अपक्वाः शोफवदुपाचरेत्| पक्वाश्च व्रणवत्| पुर्वरूपेष्वेव तु तासां पाने वनस्पतिकषायं बस्त मूत्रं चोपदिशन्ति| तीक्ष्णं च संशोधनं दुर्विरेच्या हि मेहिनो भवन्ति मेदोभिव्यापृदेहत्वात्| तैलं च व्रणरोपणार्थमे लादौ कुर्वीत| आरग्वधादेः कषायमुद्वर्तने| असनादेः परिषेचने वत्सकादेः पानभोजनेषु||२१||
🔊 Audio coming soon
śarāvikādyāḥ piṭakāḥ apakvā ēkadēśaśōphavadupācarēt| pakvāstu vraṇapratiṣēdhacikitsayā| tāsāṁ ca piṭakānāṁ prāgrūpadarśanakāla ēva vanaspatikaṣāyaṁ chāgamūtraṁ cōpadiśanti| puṣpaṁ vinā phalinō vanaspatayaḥ| upadiśantītyanēnācāryō'nādarēṇāgamaṁ pradarśayati| anādarakāraṇaṁ ca mūtrāṇāṁ tīkṣṇatvāt pākahētutvam| hr̥dayē tu iti pāṭhāḥ kṣīrivr̥kṣāmbupānāya bastamūtraṁ ca śasyatē| tīkṣṇaṁ saṁśōdhanaṁ yanniśśēṣaṁ dōṣān śōdhayati| tīkṣṇasaṁśōdhanahēturmēhināṁ durvirēcyatvam| tatra hēturmēdasātivyāptadēhatvam| virēkaśabdō vamanavirēcanayōrvartatē| subōdham| ēlādirgaṇaḥ| udvartanē kaṣāyaṁ ghanaṁ kuryāt|| 21||
Adhikarana piTakAnAM cikitsAkramaH (21) · Śloka 21
śarāvikādyāstu apakvāḥ śōphavadupācarēt| pakvāśca vraṇavat| purvarūpēṣvēva tu tāsāṁ pānē vanaspatikaṣāyaṁ basta mūtraṁ cōpadiśanti| tīkṣṇaṁ ca saṁśōdhanaṁ durvirēcyā hi mēhinō bhavanti mēdōbhivyāpr̥dēhatvāt| tailaṁ ca vraṇarōpaṇārthamē lādau kurvīta| āragvadhādēḥ kaṣāyamudvartanē| asanādēḥ pariṣēcanē vatsakādēḥ pānabhōjanēṣu||21||
शराविकाद्यास्तु अपक्वाः शोफवदुपाचरेत्| पक्वाश्च व्रणवत्| पुर्वरूपेष्वेव तु तासां पाने वनस्पतिकषायं बस्त मूत्रं चोपदिशन्ति| तीक्ष्णं च संशोधनं दुर्विरेच्या हि मेहिनो भवन्ति मेदोभिव्यापृदेहत्वात्| तैलं च व्रणरोपणार्थमे लादौ कुर्वीत| आरग्वधादेः कषायमुद्वर्तने| असनादेः परिषेचने वत्सकादेः पानभोजनेषु||२१||
🔊 Audio coming soon
śarāvikādyāḥ piṭakāḥ apakvā ēkadēśaśōphavadupācarēt| pakvāstu vraṇapratiṣēdhacikitsayā| tāsāṁ ca piṭakānāṁ prāgrūpadarśanakāla ēva vanaspatikaṣāyaṁ chāgamūtraṁ cōpadiśanti| puṣpaṁ vinā phalinō vanaspatayaḥ| upadiśantītyanēnācāryō'nādarēṇāgamaṁ pradarśayati| anādarakāraṇaṁ ca mūtrāṇāṁ tīkṣṇatvāt pākahētutvam| hr̥dayē tu iti pāṭhāḥ kṣīrivr̥kṣāmbupānāya bastamūtraṁ ca śasyatē| tīkṣṇaṁ saṁśōdhanaṁ yanniśśēṣaṁ dōṣān śōdhayati| tīkṣṇasaṁśōdhanahēturmēhināṁ durvirēcyatvam| tatra hēturmēdasātivyāptadēhatvam| virēkaśabdō vamanavirēcanayōrvartatē| subōdham| ēlādirgaṇaḥ| udvartanē kaṣāyaṁ ghanaṁ kuryāt|| 21||
Adhikarana piTakAnAshanAH yogAH (22) · Śloka 22
pāṭhācitrakaśārṅgēṣṭākṣudrabr̥hatīśārivāsōmavalkasapta parṇāragvadakuṭajamūlacūrṇaṁ madhunā lihyānnavāyasaṁ vā| asanādivargasya kaṣāyaṁ pādaśēṣaṁ parigr̥hya parisrāvya ca punaḥ priyagvāmalakalōdhradantīkr̥ṣṇāyastāmracūrṇāvāpaṁ darvīpralēpinamavatārayēt| taṁ yathābalamavalihyāt| yathā svañca pramēhaghnauṣadhaniryūhairbhāvitaśilājatutulōpayuktā sarvamēhān sapiṭakānapakarṣatīti||22||
पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्रबृहतीशारिवासोमवल्कसप्त पर्णारग्वदकुटजमूलचूर्णं मधुना लिह्यान्नवायसं वा| असनादिवर्गस्य कषायं पादशेषं परिगृह्य परिस्राव्य च पुनः प्रियग्वामलकलोध्रदन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णावापं दर्वीप्रलेपिनमवतारयेत्| तं यथाबलमवलिह्यात्| यथा स्वञ्च प्रमेहग़्नौषधनिर्यूहैर्भावितशिलाजतुतुलोपयुक्ता सर्वमेहान् सपिटकानपकर्षतीति||२२||
🔊 Audio coming soon
pāṭhādikaṁ madhunā lihyāt navāyasaṁ vā pāṇḍurōgē vakṣyamāṇaṁ madhunā lihyāt| asanādikaṣāyaḥ priyaṅgvādigaṇacurṇayuktō lēhapākaḥ| yathābalatvēnāniyatamātra upayōgaḥ pradarśitaḥ| śilājasya tulā svaiḥ svaiḥ pramēhauṣadhakvāthairbhāvitā satyupayuktā sarvamēhān piṭakāṁścāpakarṣati|| 22||
Adhikarana piTakAnAshanAH yogAH (22) · Śloka 22
pāṭhācitrakaśārṅgēṣṭākṣudrabr̥hatīśārivāsōmavalkasapta parṇāragvadakuṭajamūlacūrṇaṁ madhunā lihyānnavāyasaṁ vā| asanādivargasya kaṣāyaṁ pādaśēṣaṁ parigr̥hya parisrāvya ca punaḥ priyagvāmalakalōdhradantīkr̥ṣṇāyastāmracūrṇāvāpaṁ darvīpralēpinamavatārayēt| taṁ yathābalamavalihyāt| yathā svañca pramēhaghnauṣadhaniryūhairbhāvitaśilājatutulōpayuktā sarvamēhān sapiṭakānapakarṣatīti||22||
पाठाचित्रकशार्ङ्गेष्टाक्षुद्रबृहतीशारिवासोमवल्कसप्त पर्णारग्वदकुटजमूलचूर्णं मधुना लिह्यान्नवायसं वा| असनादिवर्गस्य कषायं पादशेषं परिगृह्य परिस्राव्य च पुनः प्रियग्वामलकलोध्रदन्तीकृष्णायस्ताम्रचूर्णावापं दर्वीप्रलेपिनमवतारयेत्| तं यथाबलमवलिह्यात्| यथा स्वञ्च प्रमेहघ्नौषधनिर्यूहैर्भावितशिलाजतुतुलोपयुक्ता सर्वमेहान् सपिटकानपकर्षतीति||२२||
🔊 Audio coming soon
pāṭhādikaṁ madhunā lihyāt navāyasaṁ vā pāṇḍurōgē vakṣyamāṇaṁ madhunā lihyāt| asanādikaṣāyaḥ priyaṅgvādigaṇacurṇayuktō lēhapākaḥ| yathābalatvēnāniyatamātra upayōgaḥ pradarśitaḥ| śilājasya tulā svaiḥ svaiḥ pramēhauṣadhakvāthairbhāvitā satyupayuktā sarvamēhān piṭakāṁścāpakarṣati|| 22||
Adhikarana piTakanAshanAH yogAH (23) · Śloka 23
bhavati cātra- māgadhīmadhukaṁ lōdhraṁ kuṣṭhamēlāharēṇavaḥ| samaṅgā dhātakīpuṣpaṁ śārivā rajanīdvayam| priyaṅgvaḥ sarjarasaḥ padmakaṁ padmakēsaram| mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṁ sasaindhavam| taistailaṁ siddhamabhyaṅgācchōdhayēdrōpayēta ca| duṣṭāruḥpiṭakāgaṇḍagaṇḍamālābhagandarān||23||
भवति चात्र- मागधीमधुकं लोध्रं कुष्ठमेलाहरेणवः| समङ्गा धातकीपुष्पं शारिवा रजनीद्वयम्| प्रियङ्ग्वः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम्| मातुलुङ्गस्य पत्राणि मधूच्छिष्टं ससैन्धवम्| तैस्तैलं सिद्धमभ्यङ्गाच्छोधयेद्रोपयेत च| दुष्टारुःपिटकागण्डगण्डमालाभगन्दरान्||२३||
🔊 Audio coming soon
bhavati cātrēti gatānugatikā| māgadhikādibhiḥ snēhapākēna siddhaṁ tailaṁ duṣṭārūṁṣikādīnāṁ śōdhanaṁ rōpaṇañca| arūṁṣikāḥ sandhiṣu dīrghamūlāḥ| piṭakāḥ śarāvikādyāḥ| gaṇḍāni nānāvidhāni| gaṇḍamālā granthyādivijñānē vakṣyatē|| 23||
Adhikarana piTakanAshanAH yogAH (23) · Śloka 23
bhavati cātra- māgadhīmadhukaṁ lōdhraṁ kuṣṭhamēlāharēṇavaḥ| samaṅgā dhātakīpuṣpaṁ śārivā rajanīdvayam| priyaṅgvaḥ sarjarasaḥ padmakaṁ padmakēsaram| mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṁ sasaindhavam| taistailaṁ siddhamabhyaṅgācchōdhayēdrōpayēta ca| duṣṭāruḥpiṭakāgaṇḍagaṇḍamālābhagandarān||23||
भवति चात्र- मागधीमधुकं लोध्रं कुष्ठमेलाहरेणवः| समङ्गा धातकीपुष्पं शारिवा रजनीद्वयम्| प्रियङ्ग्वः सर्जरसः पद्मकं पद्मकेसरम्| मातुलुङ्गस्य पत्राणि मधूच्छिष्टं ससैन्धवम्| तैस्तैलं सिद्धमभ्यङ्गाच्छोधयेद्रोपयेत च| दुष्टारुःपिटकागण्डगण्डमालाभगन्दरान्||२३||
🔊 Audio coming soon
bhavati cātrēti gatānugatikā| māgadhikādibhiḥ snēhapākēna siddhaṁ tailaṁ duṣṭārūṁṣikādīnāṁ śōdhanaṁ rōpaṇañca| arūṁṣikāḥ sandhiṣu dīrghamūlāḥ| piṭakāḥ śarāvikādyāḥ| gaṇḍāni nānāvidhāni| gaṇḍamālā granthyādivijñānē vakṣyatē|| 23||
Adhikarana piTakAnAM shIghracikitsyatvam (24) · Śloka 24
piṭakāḥ sādhayēcchīghraṁ tā hyasūn ghnanti mēhinaḥ| anu śēṣānapi bhiṣagyathābalamupadravān||24||
पिटकाः साधयेच्छीग़्रं ता ह्यसून् ग़्नन्ति मेहिनः| अनु शेषानपि भिषग्यथाबलमुपद्रवान्||२४||
🔊 Audio coming soon
pramēhiṇāṁ piṭakā avipākādathaścōpadravā yadā bhavanti tadā bhiṣagvaidyaḥ śīghrapiṭakāḥ sādhayēt cikitsēt| hiśabdō yasmādarthē|| yasmāttāḥ piṭakāḥ mōhinō'sūn ghnanti| anu paścāttāsu piṭakāsu siddhāsu yathābalamupadravān sādhayēt|| yathābalamiti balānatikramēṇa| ya ēvōpadravō balavān sa ēvādau sādhya ityarthaḥ||24||
Adhikarana piTakAnAM shIghracikitsyatvam (24) · Śloka 24
piṭakāḥ sādhayēcchīghraṁ tā hyasūn ghnanti mēhinaḥ| anu śēṣānapi bhiṣagyathābalamupadravān||24||
पिटकाः साधयेच्छीघ्रं ता ह्यसून् घ्नन्ति मेहिनः| अनु शेषानपि भिषग्यथाबलमुपद्रवान्||२४||
🔊 Audio coming soon
pramēhiṇāṁ piṭakā avipākādathaścōpadravā yadā bhavanti tadā bhiṣagvaidyaḥ śīghrapiṭakāḥ sādhayēt cikitsēt| hiśabdō yasmādarthē|| yasmāttāḥ piṭakāḥ mōhinō'sūn ghnanti| anu paścāttāsu piṭakāsu siddhāsu yathābalamupadravān sādhayēt|| yathābalamiti balānatikramēṇa| ya ēvōpadravō balavān sa ēvādau sādhya ityarthaḥ||24||
Adhikarana pramehasya dAruNatve hetavaH (25-14) · Śloka 14
sarvajatvānmahāmarmasaṁśrayādanuṣaṅgataḥ| subahūpadravatvācca pramēhō dāruṇō gadaḥ||25|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāva ṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē pramēha cikitsitannāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
सर्वजत्वान्महामर्मसंश्रयादनुषङ्गतः| सुबहूपद्रवत्वाच्च प्रमेहो दारुणो गदः||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने प्रमेह चिकित्सितन्नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
pramēhanāmā ca vyādhiḥ| sarvavyādhibhyō dāruṇaḥ| kathamityāha| sarvajatvāditi hētucatuṣṭayam| sarvō hi pramēhaḥ sarvadōṣajō bhavati bastyākhyamahāmarmasamāśrayaśca| svabhāvādēva ca dīrghakālānuṣaṅgavān bhavati bahūpadravaśca| tasmāttaṁ yatnēna sādhayēditi|| 25|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē caturdaśō'dhyāyaḥ
Adhikarana pramehasya dAruNatve hetavaH (25-14) · Śloka 14
sarvajatvānmahāmarmasaṁśrayādanuṣaṅgataḥ| subahūpadravatvācca pramēhō dāruṇō gadaḥ||25|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāva ṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē pramēha cikitsitannāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
सर्वजत्वान्महामर्मसंश्रयादनुषङ्गतः| सुबहूपद्रवत्वाच्च प्रमेहो दारुणो गदः||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने प्रमेह चिकित्सितन्नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
pramēhanāmā ca vyādhiḥ| sarvavyādhibhyō dāruṇaḥ| kathamityāha| sarvajatvāditi hētucatuṣṭayam| sarvō hi pramēhaḥ sarvadōṣajō bhavati bastyākhyamahāmarmasamāśrayaśca| svabhāvādēva ca dīrghakālānuṣaṅgavān bhavati bahūpadravaśca| tasmāttaṁ yatnēna sādhayēditi|| 25|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē caturdaśō'dhyāyaḥ