7. rājayakṣmacikitsitam

Adhikarana atha rAjayakShmacikitsitaM nAma saptamo~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તં રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાતુમધ્યાયારમ્ભઃ||૧||

Adhikarana balinaH Sodhanam (2) · Śloka 2

બલિનોબહુદોષસ્ય સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શોધનમ્| ઊર્ધ્વાધો યક્ષ્મિણઃ કુર્યાત્સસ્નેહં યન્ન કર્શનમ્| પયસા ફલયુક્તેન મધુરેણ રસેન વા| સર્પિષ્મત્યા યવાગ્વા વા વમનદ્રવ્યસિદ્ધયા| વમેદ્વિરેચનં દદ્યાત્ત્રિવૃચ્છ્યામાન્નૃપદ્રુમાન્| શર્કરામધુસર્પિર્ભિઃ પયસા તર્પણેન વા| દ્રાક્ષાવિદારીકાશ્મર્યમાંસાનાં વા રસૈર્યુતાન્||૨||

બલિન ઇત્યાદિ સુબોધમ્| ઊર્ધ્વમિતિ વમનેન| અધ ઇતિ વિરેચનેન| પયસેત્યાદિના વમેદિતિ સમ્બદ્ધ્યતે| ક્ષીરેણ વા મધુરેણ માંસરસેન્ વા પલયુક્તેન| ત્રિવૃત્તાદીન્ પૃથગ્ભૂતાન્ શર્કરાદીનામન્યતમેન સહ વિરેચનં દદ્યાત્| તર્પણં સક્તવઃ| અથવા ત્રિવૃતાદીન્ દ્રાક્ષાદીનામન્યતમસ્ય રસેન યુતાન્||૨||

Adhikarana SodhanottaraM bRuMhaNaM dIpana~jca (3) · Śloka 3

શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય યુઞ્જીત વિધિં બૃંહણદીપનમ્| હૃદ્યાનિ ચાન્નપાનાનિ વાતઘ્નાનિ લઘૂનિ ચ| શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગં સમાસ્થિતમ્| લઘુમચ્યુવીર્યં ચ સુજરં બલકૃચ્ચ યત્| આજં ક્ષીરં ઘૃતં માંસં ક્રવ્યાન્માંસઞ્ચ શોષજિત્| કાકોલુકવૃકદ્વીપિગવાશ્વનકુલોરગમ્| ગૃધ્રમાંસખરોષ્ટ્રં ચ હિતં છદ્મોપસંહિતમ્| જ્ઞાતં જુગુપ્સિતં તદ્ધિ છર્દિષે ન બલૌજસે||૩||

શુદ્ધકોષ્ઠસ્યેત્યાદિ સુબોધમ્| સમાસ્થિતં સંવત્સરોષિતમ્| કાકાદિકં હૃદ્યોપસંહિતમ્| તથા ચરકઃ -`કાકાંસ્તિત્તિરિશબ્દેન મત્સ્યશબ્દેન ચોરગાન્| દદ્યાન્મત્સ્યાન્ત્રશબ્દેન પૃથગ્ગણ્ડૂપદાનપી' ત્યેવમાદિ| જ્ઞાનમિત્યાદિ છદ્મોપસંહિતત્વે હેતુઃ||૩||

Adhikarana mRugAdimAMsasevane vidhiH (4) · Śloka 4

મૃગાદ્યાઃ પિત્તકફયોઃ પવને પ્રસહાદયઃ| વેશવારીકૃતાઃ પથ્યા રસાદિષુ ચ કલ્પિતાઃ| ભૃષ્ટાઃ સર્ષપતૈલેન સર્પિષા વા યથાયથમ્| રસિકા મૃદવઃ સ્નિગ્ધાઃ પટુદ્રવ્યાભિસંસ્કૃતાઃ| હિતા મૌદ્ગકકૌલત્થાસ્તદ્વદ્યૂષાશ્ચ સાધિતાઃ| સપિપ્પલીકં સયવં સકુલત્થં સનાગરમ્| સદાડિમં સામલકં સ્નિગ્ધમાજં રસં પિબેત્| તેન ષડ્ વિનિવર્તન્તે વિકારાઃ પીનસાદયઃ||૪||

મૃગાદ્યાઃ મૃગવિષ્કિરપ્રતુદબિલેશયાઃ| શેષાઃ પ્રસહાદયઃ| વેશવારીકૃતા ઇત્યાદિ સર્વેષાં વિશેષણમ્| રસિકાદયઃ સર્વે આહારપ્રકારાઃ| રસિકા રસવન્તો ભૃષ્ટા ભર્જિતાઃ| સપિપ્પલીકાદિ સુબોધમ્|

Adhikarana kolAdiBiScandrakAntaH (5) · Śloka 5

કોલદાદિમનિર્યાસપિષ્ટયાસ્થિવિહીનયા| દ્રાક્ષયા સ્વચ્છધાન્યામ્બુપ્લુતાલોડિતકલ્કયા| કાર્યઃ સૌવર્ચલવ્યોષપત્રૈલાદીપ્યકાન્વિતઃ| સમાક્ષિકઃ સકર્પૂરઃ સલવઙ્ગ સકેસરઃ| ચન્દ્રકાન્તો યથાર્યાખ્યઃ શોષહાગ્નિરુચિપ્રદઃ||૫||

સ્વચ્છધાન્યામ્લેનાપ્લુત આલોડિતઞ્ચ કલ્કો યસ્યા દ્રાક્ષયાસ્તથા ચન્દ્રકાન્તો નામ||૫||

Adhikarana drAkShArAgaH (6) · Śloka 6

શુક્તામ્લધાત્રીસ્વરસૈર્દ્રાક્ષાયાઃ કલ્કિતં પલમ્| ગુડશર્કરસંયુક્તં યુક્તં શ્લક્ષ્ણૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| વૃક્ષામ્લધાન્યદ્રમિલીરાજિકાદાડિમોષણૈઃ| પલેન નાગપુષ્પસ્ય કિઞ્ચિત્સૌવર્ચલેન ચ| સસેવ્યપત્રત્વક્તોયસુરસારસમૂર્ચ્છિતઃ| ભૂરિભૂસ્તૃણકો રોગઃ કણ્ઠ્યો રુચ્યઃ સમાક્ષિકઃ||૬||

સુબોધઃ||૬||

Adhikarana pAnam (7) · Śloka 7

પિબેચ્ચ સુતરાં મદ્યં જીર્ણં સ્રોતોવિશોધનમ્| પિત્તાદિષુ વિશેષેણ મધ્વરિષ્ટાચ્છવારુણીઃ| સિદ્ધં વા પઞ્ચમૂલેન તામલક્યાથવા જલમ્| પર્ણિનીભિશ્ચતસૃભિર્ધાન્યનાગરકેણ વા| કલ્કયેચ્ચાનુકૂલોઽસ્ય તેનાન્નં શુચિ યત્નવાન્||૭||

પઞ્ચમૂલેન તામલક્યા વા સિદ્ધં જલં પિબેત્| તેનેતિ પઞ્ચમૂલાદ્યમ્ભસા||૭||

Adhikarana balAgarbhaM dashamUlaghRutam (8) · Śloka 8

દશમૂલેન પયસા સિદ્ધં માંસરસેન વા| બલાગર્ભં ઘૃતં યોજ્યં ક્રવ્યાન્માંસરસેનવા| સક્ષૌદ્રં પયસા સિદ્ધં સર્પિર્દશગુણેન વા||૮||

દશમૂલેન પયસા માંસરસેન ચ બલાગર્ભં ઘૃતમ્| અથવા ક્રવ્યાદાનાં માંસરસેન| સર્પિષો દશગુણેન ચ પયસા સિદ્ધં ઘૃતં સક્ષૌદ્રં યોજ્યમ્||૮||

Adhikarana jIvantyAdighRutam (9) · Śloka 9

જીવન્તીં મધુકં દ્રાક્ષાં ફલાનિ કુટજસ્ય ચ| પુષ્કરાહ્વં શઠીં કૃષ્ણાં વ્યાઘ્રીં ગોક્ષુરકં બલામ્| નીલોત્પલં તામલકીં ત્રાયમાણાં દુરાલભામ્| કલ્કીકૃત્ય ઘૃતં પક્વં રોગરાજહરં પરમ્||૯||

જીવન્ત્યાદ્યે જલં સ્નેહસમમ્| સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં જલમિત્યરુણદત્તઃ||૯||

Adhikarana durAlabhAdighRutam (10) · Śloka 10

દુરાલભાં ગોક્ષુરકં ચતસ્રઃ પર્ણિનીર્બલામ્| ભાગાન્ પલોન્મિતાન્ કૃત્વા પલં પર્પટકસ્ય ચ| પચેદ્દશગુણે તોયે દશભાગાવશેષિતે| પૂતે તસ્મિન્ ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરદ્વિગુણિતં પચેત્| ગર્ભં દત્વા શઠીકૃષ્ણાભૂનિમ્બોત્પલસારિવાઃ| ત્રાયન્તીં પૌષ્કરં મૂલં સહપત્રફલાં ફલમ્| કુટજાચ્ચ જયેત્તદ્ધિ શિરઃપર્શ્વાંસવેદનામ્| તૃષ્ણાં છર્દ્યમતીસારં કાસદાહભ્રમજ્વરાન્||૧૦||

દશગુણં તોયં દુરાલભાદિભ્યઃ| ઉત્પલશારિવા કૃષ્ણમૂલશારિવા| સહપત્રફલા તામલકીમ્| કુટજાત્ ફલમિન્દ્રયવઃ||૧૦||

Adhikarana kharjUrAdighRutam (11) · Śloka 11

ઘૃતં ખર્જૂરમૃદ્વીકામધુકૈઃ સપરૂષકૈઃ| સપિપ્પલીકં વૈસ્વર્યકાસશ્વાસજ્વરાપહમ્||૧૧||

ખર્જૂરદિભિર્જલેન ચ પક્વે ઘૃતે પિપ્પલ્યાશ્ચૂર્ણો યોજ્યઃ||૧૧||

Adhikarana dashamUlakShIrodbhavaM ghRutam (12) · Śloka 12

દશમૂલશૃતાત્ ક્ષીરાત્ સર્પિર્યદુદિયાન્નવમ્| સપિપ્પલીકં સક્ષૌદ્રં તત્ પરં સ્વરબોધનમ્| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલઘ્નં કાસશ્વાસજ્વરાપહમ્||૧૨||

નવં સર્પિર્નવનીતમ્||૧૨||

Adhikarana pa~jcapa~jcamUlodbhavaM ghRUtam (13) · Śloka 13

પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈર્વા શૃતાદ્યદુદિયાદ્ ઘૃતમ્| પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે| સિદ્ધં સર્પિર્જયત્યેતદ્યક્ષ્મણઃ સપ્તકં બલમ્||૧૩||

પઞ્ચ પઞ્ચમૂલાન્યાદ્યનિ ક્ષીરક્વથને| તતઃ ક્ષીરાદજાતાદેવ ઘૃતં નવનીતં ગ્રાહ્યમ્| તત્ ઘૃતં પઞ્ચપઞ્ચમૂલક્વાથે સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણે વિપાચ્યમ્| ક્વાથાત્ ક્ષીરં ચતુર્ગુણમ્| સપ્તકં બલં કણ્ઠોદ્ધ્વંસાદિસપ્તોપદ્રવકૃતમ્||૧૩||

Adhikarana pa~jcakoladighRutam (14) · Śloka 14

પઞ્ચકોલયવક્ષારષટ્પલેન પચેદ્ ઘૃતમ્| પ્રસ્થોન્મિતં તુલ્યપયઃ સ્રોતસાં તદ્વિશોધનમ્| ગુલ્મજ્વરોદરપ્લીહગ્રહણીપાણ્ડુપીનસાન્| કાસશ્વાસાગ્નિસદનશ્વયથૂર્ધ્વાનિલાન્ જયેત્||૧૪||

ષટ્પલેન પ્રત્યેકં દ્રવ્યપલિકં જલેન વિના દ્રવ્યાણાં રસો ન નિર્યાતીતિ સ્મર્તવ્યમ્| અન્યે તુ પ્રતિપદપઠિતત્વાદ્ દ્રવસ્ય ક્ષીરસ્ય જલં નૈવેચ્છન્તિ||૧૪||

Adhikarana rAsnAdighRutam (15) · Śloka 15

રાસ્નાબલાગોક્ષુરકસ્થિરાવર્ષાભૂવારિણિ| જીવન્તીપિપ્પલીગર્ભં સક્ષીરં શોષજિદ્ઘૃતમ્||૧૫||

રાસ્નાદીનાં ક્વાથે જીવન્તીપિપ્પલીગર્ભમ્| ગર્ભં કલ્કઃ||૧૫||

Adhikarana ashvagandhAghRutam (16) · Śloka 16

અશ્વગન્ધાશૃતાત્ ક્ષીરાત્ ઘૃતં ચ સસિતાપયઃ||૧૬||

અશ્વગન્ધાશૃતાત્ ક્ષીરાત્ પ્રમથ્ય ગૃહીતં ઘૃતં શર્કરાક્ષીરસંયુક્તં શોષજિત્||૧૬||

Adhikarana mAMsasarpiH (17) · Śloka 17

સાધારણામિષતુલાં તોયેદ્રોણદ્વયે પચેત્| તેનાષ્ટભાગશેષેણ જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ| સાધયેત્સર્પિષઃ પ્રસ્થં વાતપિત્તામયાપહમ્| માંસસર્પિરિદં પીતં યુક્તં માંસરસેન વા| કાસશ્વાસસ્વરભ્રંશશોષહૃત્પાર્શ્વશૂલજિત્||૧૭||

સાધારણાનિ માંસાનિ બિલેશયપ્રસહાનામ્| તેનેતિ દ્રોણદ્વયપરામર્શઃ| માંસરસેન વા ભોજ્યેષુ પ્રયુક્તમ્||૧૭|

Adhikarana pArAsharaM ghRutam (18) · Śloka 18

યષ્ટીબલાગુડૂચ્યલ્પં પઞ્ચમૂલતુલાં પચેત્| શૂર્પેઽપામષ્ટભાગસ્થે તત્ર પાત્રમ્પચેદ્ઘૃતાત્| ધાત્રીવિદારીક્ષુરસત્રિપાત્રે પયસોઽર્મણે| સુપિષ્ટૈર્જીવનીયૈશ્ચ પારાશરમિદં ઘૃતમ્| સસૈન્યં રાજયક્ષ્માણમુન્મૂલયતિ શીતિતમ્||૧૮||

શૂર્પો દ્રોણદ્વયં ચતુર્વિંશં ચતુર્વિંશત્યધિકં પલં જલસ્ય| પાત્રમાઢકમષ્ટાવિશત્યધિકં શતમ્| અર્મણો દ્રોણઃ| પઞ્ચશતાનિ દ્વાદશાધિકાનિ ક્ષીરસ્ય| જીવનીયાનિ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન||૧૮||

Adhikarana svAduskandhaM ghRutam (19) · Śloka 19

મૂર્વાહરિદ્રાખદિરક્વાથસર્પિઃ શકૃદ્રસમ્| ગોગજાજાવિહયજં પયસ્તુલ્યાન્ દશદ્રવાન્| સ્વાદુસ્કન્ધં ત્રિકટુકં કલ્કિતં દેવદારૂ ચ| પચેત્તચ્ચાશુ દોષઘ્નં તદ્વદ્વાસાવરીઘૃતમ્||૧૯||

દશદ્રવાઃ મૂર્વાયાઃ ક્વાથ હરિદ્રાયાઃ ખદિરસ્ય ચ ઘૃતમ્| ગોઃ શકૃદ્રસઃ ગજસ્ય અજસ્ય અવેર્હયસ્ય ચ| તથા ક્ષીરમ્| કલ્કો ઘૃતાચ્ચતુર્થાંશઃ| વાસાવરીભ્યાં વાસાશતાવરીભ્યામ્||૧૯||

Adhikarana dvipa~jcamUlAdighRutam (20) · Śloka 20

કરઞ્જબોલસ્થવિરકુલત્થબદરાગ્નિકાઃ| ભલ્લાતકઞ્ચ તત્ક્વાથે ષડ્ગુણે સાધયેદ્ઘૃતમ્| ગર્ભં ધૃત્વા સ્નુહિક્ષીરં શુકાખ્યાચવ્યસૈન્ધવમ્| હરિતકીં ચ તચ્છેષશોફમેહોદરાપહમ્||૨૦||

દ્વે પઞ્ચમૂલે આદ્યે| બોલસ્થવિરં બોલવૃક્ષઃ કુલહતોઽલમ્બુસો ભૂકદમ્બકઃ| કુટકદેશે મુણ્ડિકેતિ પ્રસિદ્ધઃ| તત્ક્વાથઃપરિભાષયા ઘૃતાત્ ષડ્ગુણઃ| શુકાખ્યા શુક્લાખ્યા||૨૦||

Adhikarana siddhaghRutAnAM prayogAH (21) · Śloka 21

યવાગ્વા વા પિબેન્માત્રાં લિહ્યાદ્વા મધુનાન્વિતામ્| સિદ્ધાનાં સર્પિષામેષાં દદ્યાદમ્ભેન વા સહ||૨૧||

એષાં સર્પિષાં યવાગ્વાદિના પ્રયોગઃ| સિદ્ધાનાં નિઃસંશયાનાં વ્યાધ્યુપશમે||૨૧||

Adhikarana elAdiko lehaH (22) · Śloka 22

એલાજમોદાત્રિફલાસૌરાષ્ટ્રીવ્યોષચિત્રકાન્| સારાનરિષ્ટગાયત્રીસાલબીજકસમ્ભવાન્| ભલ્લાતકં વિડઙ્ગઞ્ચ પૃથગષ્ટપલોમિન્તમ્| સલિલે ષોડશગુણે ષોડશાંશસ્થિતં પચેત્| પુનસ્તેન ઘૃતપ્રસ્થં સિદ્ધે ચાસ્મિન્ પલાનિ ષટ્| તવક્ષીર્યાઃ ક્ષિપેત્ત્રિંશત્ સિતાયા દ્વિગુણં મધુ| ઘૃતાત્ત્રિજાતાત્ત્રિફલં તતો લીઢં ખજાહતમ્| પયોનુપાનં તત્ પ્રાહ્ણે રસાયનમયન્ત્રણમ્| મેધ્યં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યં દીપનં હન્તિ ચાચિરાત્| મેહગુલ્મક્ષયવ્યાધિપાણ્ડુરોગભગન્દરાન્| યે ચ સર્પિર્ગુડાઃપ્રોક્તાઃ ક્ષતે યોજ્યાઃ ક્ષયેઽપિ તે||૨૨||

એલાદિકો લેહઃ સુબોધઃ| ઘૃતાદ્દ્વિગુણં મધુ| યે ક્ષતે ઉરઃક્ષતે પ્રોક્તાઃ તે સર્પિર્ગુડાઃક્ષયેઽપિ રાજયક્ષ્મણિ ચ યોજ્યા||૨૨||

Adhikarana kharjUrAdipa~jcalehAH (23) · Śloka 23

ખર્જૂરપિપ્પલીદ્રાક્ષાપથ્યાશૃઙ્ગીદુરાલભાઃ| ત્રિફલાપિપ્પલીમુસ્તાશૃઙ્ગાટગુડશર્કરાઃ| વીરાશઠીપુષ્કરાખ્યાસુરસાશર્કરાગુડઃ| નાગરં ચિત્રકો લાજાઃ પિપ્પલ્યામલકં ગુડઃ| વિડઙ્ગં સારશ્ચવિકાત્ર્યૂષણં ચ વિચૂર્ણિતમ્| અર્ધશ્લોકૈઃ સ્મૃતા લેહાઃ પઞ્ચૈતે મધુસર્પિષા| સ્વર્યાઃ કાસક્ષયશ્વાસપાર્શ્વરુક્કફનાશનાઃ||૨૩||

ખર્જૂરત્રિફલાવીરાનાગરવિડઙ્ગાદિભિઃ પઞ્ચભિરર્ધશ્લોકૈઃ પઞ્ચ ક્ષૌદ્રસર્પિષા લેહાઃ||૨૩||

Adhikarana tvagelAdikaM cUrNam (24) · Śloka 24

ત્વગેલાપિપ્પલીક્ષીરીશર્કરા દ્વિગુણાઃ ક્રમાત્| ચૂર્ણિતા ભક્ષયેલ્લિહ્યાત્ પૂર્વવદ્વા તથાગુણાઃ||૨૪||

ત્વચો દ્વિગુણાઃ એલાસ્તાભ્યઃ પિપ્પલ્યઃ તાભ્યસ્તુગાક્ષીરી તસ્યાઃ શર્કરેતિ ક્રમાર્થઃ| એકદ્વિચતુરષ્ટષોડશાંશા ઇત્યર્થઃ||૨૪||

Adhikarana tilAdikaM cUrNAdikam (25) · Śloka 25

તિલમાષાશ્વગન્ધા વા માક્ષિકાજઘૃતાદ્રુતાઃ| પૂર્વોક્તેષ્વેવ રોગેષુ વાતપ્રાયેષુ પૂજિતા||૨૫||

તિલાદિકં સુબોધમ્||૨૫||

Adhikarana svarasAdacikitsitam vAtaje svarasAde (26) · Śloka 26

વિશેષાત્સ્વરસદેઽસ્ય નસ્યધૂમાદિ યોજયેત્| તત્રાપિ વાતજે કોષ્ણં પિબેદૌત્તરભક્તિકમ્| કાસમર્દકવાર્તાકીમાર્કવસ્વરસૈર્ઘૃતમ્| સાધિતં કાસજિત્સ્વર્યં સિદ્ધમાર્તગલેન વા| બદરીપત્રકલ્કં વા ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્| તૈલં વા મધુકદ્રાક્ષાપિપ્પલીકૃમિનુત્ફલૈઃ| હંસપાદ્યાશ્ચ મૂલેન પક્વં નસ્તો નિષેયચેત્| સુખોદકાનુપાનં ચ સસર્પિષ્કં ગુડૌદનમ્| અશ્નીયાત્પાયસઞ્ચૈવ સ્નિગ્ધં સ્વેદઞ્ચ યોજયેત્||૨૬||

યત્કિઞ્ચિદ્રાજયક્ષ્મણ્યુક્તં તદેકાદશસ્વપિ રોગેષુ ચિકિત્સિતં સામાન્યેનોક્તમેવ યત અત ઉચ્યતે - વિશેષાદિત્યાદિ| સુબોધમ્| (નિ) `રુજાકરસ્ત્વાર્તગલો ભવતિ| મધુકાદિભિઃ પક્વં તૈલં વા નાવને શસ્તમિતિ સુખોદકાનુપાનં સસર્પિષ્કં ચ'||૨૬||

Adhikarana pittaje svarasAde (27) · Śloka 27

પિત્તોદ્ભવે પિબેત્ સર્પિઃ શૃતશીતપયોનુપઃ| ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરક્વાથકલ્કસિદ્ધં સમાક્ષિકમ્| અશ્નીયાચ્ચ સસર્પિષ્કં યષ્ટીમધુકપાયસમ્| બલાવિદારિગન્ધાભ્યાં વિદાર્યા મધુકેન ચ| સિદ્ધં સલવણં સર્પિર્નસ્યં સ્વર્યમનુત્તમમ્| પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં પિપ્પલી બૃહતી બલા| સાધિતં ક્ષીરસર્પિશ્ચ તત્સ્વર્યં નાવનં પરમ્| લિહ્યાન્મધુરકાણાં ચ ચૂર્ણં મધુઘૃતાન્વિતમ્| વરીં બલાં પયસ્યાં વા કાકોલીમધુકે તથા| એવમસ્યાનુપશમે લલાટે વ્યધયેત્ સિરામ્||૨૭||

પિત્તોદ્ભવ ઇતિ સ્વરસાદે| ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરક્વાથકલ્કસિદ્ધં સમાક્ષિકં ચ સર્પિઃ શૃતશીતપયોનુપઃ પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સુબોધમ્| ક્ષીરસર્પિરજાતાત્ ક્ષીરાત્ કૃતમ્| અસ્યેતિ સ્વરસાદસ્ય||૨૭||

Adhikarana kaPaje svarasAde (28) · Śloka 28

પિબેત્ કટૂનિ મૂત્રેણ કફજે રૂક્ષભોજનઃ| કટ્ફલામલકવ્યોષં લિહ્યાત્તૈલમધુઘૃતમ્| વ્યોષક્ષારાગ્નિચવિકાભાર્ઙ્ગીપથ્યામધૂનિ વા| યવૈર્યવાગૂં યમકે કણાધાત્રીકૃતાં પિબેત્||૨૮||

ભુક્ત્વાદ્યાત્ પિપ્પલીં શુણ્ઠીં તીક્ષ્ણં વા વમનં ભજેત્| કફજે સ્વરસાદે કટૂનિ મરિચાદીનિ રૂક્ષભોજનઃ સન્ મૂત્રેણ પિબેત્| વ્યોષાદીનિ વા લિહ્યાત્| યમકં ઘૃતતૈલે| ભુક્ત્વેતિ ભોજનાન્તે||૨૮||

Adhikarana uccaBAShaNaje svarasAde (29) · Śloka 29

શર્કરાક્ષૌદ્રમિશ્રાણિ શૃતાનિ મધુરૈઃ સહ| પિબેત્પયાંસિ યસ્યોચ્ચૈર્વદતો વિહિતઃ સ્વરઃ||૨૯||

યસ્યોચ્ચૈર્ભાષમાણસ્ય સ્વરો વિહતઃ સ શર્કરાદિમિશ્રાણિ પયાંસિ પિબેત્||૨૯||

Adhikarana arocakacikitsitam sAmAnyopacArAH (30) · Śloka 30

વિચિત્રમન્નમરુચૌ હિતૈરુપહિતં હિતમ્| બહિરન્તર્મૃજા ચિત્તનિર્વાણં હૃદ્યમૌષધમ્| દ્વૌ કાલૌ દન્તપવનં ભક્ષયેન્મુખધાવનૈઃ| કષાયૈઃ ક્ષાલયેદાસ્યં ધૂમં પ્રાયોગિકં પિબેત્| તાલીસપત્રવટકાઃ સકર્પૂરસિતોપલાઃ| શશાઙ્કકિરણાખ્યાશ્ચ ભક્ષ્યા રુચિકરાઃ પરમ્||૩૦||

વિચિત્રેત્યાદિનારોચકચિકિત્સા| અપથ્યમપિ પ્રિયં હિતૈર્મિશ્રિતં હિતમ્| બહિર્મૃજા સ્નાનાદિના| અન્તર્મૃજા વમનવિરેચનેન| દ્વૌ કાલૌ પ્રાતર્ભુક્ત્વા ચ| મુખધાવનાઃ કષાયા મુખરોગેષુ વક્ષ્યન્તે||૩૦||

Adhikarana vAtaje~arocake (31) · Śloka 31

વાતાદરોચકે તત્ર પિબેચ્ચૂર્ણં પ્રસન્નયા| હરેણુકૃષ્ણાકૃમિનુદ્દ્રાક્ષાસૈન્ધવનાગરાત્| એલાભાર્ઙ્ગીયવક્ષારહિઙ્ગુયુક્તાદ્ ઘૃતેન વા||૩૧||

હરેણ્વાદિકાદ્ધિઙ્ગ્વન્તાચ્ચૂર્ણં પ્રસન્નયા વા ઘૃતેન વા વાતજેઽરોચકે પિબેત્||૩૧||

Adhikarana pittaje~arocake (32) · Śloka 32

છર્દયેદ્વા વચામ્ભોભિઃ પિત્તાચ્ચ ગુડવારિભિઃ| લિહ્યાદ્વા શર્કરાસર્પિર્લવણોત્તમમાક્ષિકમ્||૩૨||

પિત્તાદરોચકે ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ગુડવારિભિશ્છર્દયેદિતિ સમ્બદ્ધ્યતે| લવણોત્તમં સૈન્ધવમ્||૩૨||

Adhikarana kaPaje~arocake (33) · Śloka 33

કફાદ્વમેન્નિમ્બજલૈર્દીપ્યકારગ્વધોદકમ્| પાનં સમધ્વરિષ્ટાચ્ચ તીક્ષ્ણાઃ સમધુમાધવાઃ| પિબેચ્ચૂર્ણઞ્ચ પૂર્વોક્તં હરેણ્વાદ્યુષ્ણવારિણા| ત્રિકટુત્રિફલારાત્રીયવક્ષારં મધુઘૃતમ્| પ્રાતરાહારકાલે ચ યુઞ્જીત મુખધાવનમ્||૩૩||

કફાત્ સુબોધમ્| સમધુદીપ્યકારગ્વધોદકં પાનમ્| મધુ માર્દ્વીકમ્| માધવં માક્ષિકમદ્યમ્| પૂર્વોક્તં હરેણુકૃષ્ણાદિ| ત્રિકટ્વાદિ મુખધાવનમ્||૩૩||

Adhikarana kavalagrahAH (34) · Śloka 34

બિડં સૌવર્ચલં કુષ્ટમજાજીમરિચં સિતા| ધાત્ર્યેલાપદ્મકોશીરપિપ્પલીચન્દનોત્પલમ્| લોધ્રં તેજોવતીપથ્યાયવક્ષારં કટુત્રયમ્| આર્દ્રદાડિમનિર્યાસઃ સાજાજીસિતશર્કરઃ| સતૈલમાક્ષિકાયુક્તાશ્ચાચારઃ કવલગ્રહાઃ| ચતુરોઽરોચકાન્ હન્યુરેકદોષસમસ્તજાન્| કારવ્યજાજીમરિચદ્રાક્ષાવૃક્ષામ્લદાડિમમ્| સૌવર્ચલગુડક્ષૌદ્રં સર્વારોચકનાશનમ્||૩૪||

બિંડાદિભિશ્ચતુર્ભિરર્ધશ્લોકૈશ્ચત્વારઃ કવલગ્રહાઃ સર્વે સતૈલમાક્ષિકાશ્ચત્વારોઽરોચકાન્ ક્રમેણ હન્યુઃ| બિડાદિકં વાતે| ધત્ર્યદિકં પિત્તે| લોધ્રાદિકં કફે| દાડિમનિર્યાસેન સન્નિપાતે| કારવ્યાદિકં સુબોધમ્||૩૪||

Adhikarana samaSarkara~jcUrNam (35) · Śloka 35

એલાત્વઙ્નાગકુસુમતીક્ષ્ણકૃષ્ણામહૌષધમ્| ભાગવૃદ્ધં ક્રમાચ્ચૂર્ણં નિહન્તિ સમશર્કરમ્| પ્રસેકારુચિહૃત્પાર્શ્વકાસશ્વાસગલામયાન્||૩૫||

એલાદિકં ક્રમાત્ ભાગવૃદ્ધમ્| તેન યતૈલાનાં કર્ષઃ તત્ર ત્વચો દ્વૌ કર્ષૌ| નાગકેસરસ્ય ત્રયઃ| મરિચસ્ય ચત્વારઃ| પિપ્પલીનાં પઞ્ચ| શુણ્ઠ્યાઃ ષડિતિ| સર્વેષાં સમા શર્કરા પઞ્ચ પલાનિ સકર્ષાણિ||૩૫||

Adhikarana yavAnyAdicUrNam (36) · Śloka 36

યવાનીતિન્તિણીકામ્લવેતસૌષધદાડિમમ્| કૃત્વા કોલઞ્ચ કર્ષાશં સિતાયાશ્ચ ચતુષ્પલમ્| ધાન્યસૌવર્ચલાજાજીવરાઙ્ગં ચાર્ધકાર્ષિકમ્| પિપ્પલીનાં શતં ચૈકં દ્વે શતે મરિચસ્ય ચ| ચૂર્ણમેતત્ પરં રુચ્યં હૃદ્યં ગ્રાહિ હિનસ્તિ ચ| વિબન્ધકાસહૃત્પાર્શ્વપ્લીહાર્શોગ્રહણીગદાન્||૩૬||

યવાન્યાદિકે પિપ્પલીનાં મરિચસ્ય ચ ફલાનિ સઙ્ખ્યયા||૩૬||

Adhikarana tAlIsAdicUrNam (37) · Śloka 37

તાલીસપત્રં મરિચં નાગરં પિપ્પલી શુભા| યથોત્તરં ભાગવૃદ્ધસ્ત્વગેલે ચાર્દ્ધભાગિકે| તદ્રુચ્યં દીપનં ચૂર્ણં કણાષ્ટગુણશર્કરમ્| કાસશ્વાસારુચિચ્છર્દિપ્લીહહૃત્પાર્શ્વશૂલજિત્| પાણ્ડુજ્વરાતિસારઘ્નં મૂઢવાતાનુલોમનમ્||૩૭||

યસ્માદુત્તરઃ સ તસ્માત્ ભાગેન વૃદ્ધઃ| તેન તાલીસં કર્ષમ્| દ્વૌ કર્ષૌ મરિચસ્ય| ત્રયઃ શુણ્ઠ્યાઃ| ચત્વારઃ પિપ્પલીનામ્| ત્વગેલે પ્રત્યેકં ભાગાર્ધમાને| ભાગશ્ચ નિયામકસ્તાલીસસ્ય તેન ત્વચોઽર્ધકર્ષઃ| તદ્વદેલાનામ્| કણાભ્યો અષ્ટગુણા શર્કરા દ્વાત્રિંશત્ કર્ષાઃ||૩૭||

Adhikarana tAlIsAdimodakaH (38) · Śloka 38

તાલીસપત્રચવિકામરીચાનાં પલં પલમ્| કૃષ્ણાતન્મૂલયોર્દ્વે દ્વે પલે શુણ્ઠી પલત્રયમ્| ચતુર્જાતમુશીરં ચ કર્ષાશં શ્લક્ષ્ણશ્ચૂર્ણિતમ્| તત્ર ત્રિંશત્પલં દત્વા ક્વથિતાદમલાદ્ગુડાત્| કુર્વીત મોદકાનક્ષસમ્મિતાંસ્તેઽપિ તદ્ગુણાઃ||૩૮||

તાલીસમોદકઃ સુબોધમ્| તદિતિ તાલીસચૂર્ણસ્ય પરામર્શઃ||૩૮||

Adhikarana prasekacikitsitam (39) · Śloka 39

અર્કામૃતાક્ષારજલે શર્વરીમુષિતૈર્યવૈઃ| પ્રસેકે કલ્પિતાન્સક્તૂન્ભક્ષ્યાંશ્ચાદ્યાદ્બલી વમેત્| કટુતિક્તૈસ્તથા શૂલ્યં ભક્ષયેજ્જાઙ્ગલં પલમ્| શુષ્કાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્ સુલઘૂંશ્ચણકાદિરસાનુપઃ| શ્લેષ્મણોઽતિપ્રસેકેન વાયુઃ શ્લેષ્માણમસ્યતિ| કફપ્રસેકં તં વિદ્યાત્ સ્નિગ્ધોષ્ણૈરેવ નિર્જયેત્||૩૯||

અર્કેત્યાદિ પ્રસેકચિકિત્સા| અર્કસ્યામૃતાયાશ્ચ ક્ષારજલે એકાં નિશાં યવાનાં વાસો દ્વિતીયેઽહનિ તૈઃ સક્તવો ભક્ષ્યા નાનાવિધાઃ| યસ્તુ બલી સ કટુભિસ્તિક્તૈશ્ચૌષધૈર્વમેત્| તમિતિ વાતહેતુકમ્||૩૯||

Adhikarana pInasavamathvoScikitsitam (40) · Śloka 40

પીનસેઽપિ ક્રમમિમં વમથૌ ચ પ્રયોજયેત્| વિશેષાત્પીનસેઽભ્યઙ્ગાન્સેહાન્સ્વેદાંશ્ચ શીલયેત્| સ્નિગ્ધાનુત્કારિકાપિણ્ડૈઃ શિરઃપાર્શ્વગલાદિષુ| લવણામ્લકટૂષ્ણાંશ્ચ રસાન્ સ્નેહોપસંહિતાન્||૪૦||

ઇમમિતિ પ્રસેકોક્તમ્| સુબોધમ્| રસાન્ માંસરસાન્ લવણાદિગુણાન્| ઉપસંહિતાઃ સહિતાઃ||૪૦||

Adhikarana SiraHpArSvAMsaSUleShu cikitsA doShAnusAraM vidhiSca (41) · Śloka 41

શિરોંઽસપાર્શ્વશૂલેષુ યથાદોષવિધિં ચરેત્| ઔદકાનૂપપિશિતૈરુપનાહાઃ સુસંસ્કૃતાઃ| શસ્યન્તે સચતુઃસ્નેહાઃ શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલિનામ્| લેપશ્ચ નતયષ્ટ્યાહ્વશતાહ્વાકુષ્ઠચન્દનૈઃ||૪૧||

શિરઃશૂલાદિષુ ય એવ દોષોઽધિકઃ તમેવ પ્રતિકુર્યાત્| ઔદકાનાં પૃથગ્ગ્રહણં પ્રાધાન્યાત્| ઉપનાહઃ પિણ્ડબન્ધઃ| નતાદિભિશ્ચન્દનાન્તૈર્લેપઃ||૪૧||

Adhikarana saMsRuShTadoSheShu pradehAH (42) · Śloka 42

બલારાસ્નાસ્તિલાઃ સર્પિર્મધુકં નીલમુત્પલમ્| પલઙ્કષા દેવદારૂ ચન્દનં મધુકં ઘૃતમ્| કૃષ્ણગન્ધા બલા વીરા વિદારી સપુનર્નવા| અભીરૂયષ્ટીમધુકં પયસ્યાકત્તૃણં ઘૃતમ્| ઇલ્યર્ધયોગૈશ્ચત્વારઃ પ્રદેહાઃ પરિકીર્તિતાઃ| શસ્તાઃ સંસૃષ્ટદોષાણાં .....................||૪૨||

બલાદિભિરિલ્યર્ધશ્ચત્વારઃ પ્રદેહાઃ સંસર્ગે વિકલ્પ્ય યથાદોષં યોજ્યાઃ||૪૨||

Adhikarana nAvanAdyanye upacArAH (43) · Śloka 43

...........................શિરઃપાર્શ્વાંશૂલિનામ્| નાવનં ધૂમપાનાનિ સ્નેહાશ્ચૌત્તરભક્તિકાઃ| તૈલાભ્યઙ્ગયોગીનિ બલિકર્મ તથા પરમ્| શૃઙ્ગાદ્યૈર્વા યથાદોષં દુષ્ટમેષાં હરેદસૃક્| પ્રદેહૈઃ સઘૃતૈશ્ચેષ્ટઃ પદ્મકોશીરચન્દનૈઃ| દૂર્વામધુકમઞ્જિષ્ઠાકેસરૈર્વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ| ચન્દનાદ્યેન તૈલેન શતધૌતેન સર્પિષા| અભ્યઙ્ગઃ પયસા સેકઃ શસ્તશ્ચ મધુકામ્બુના||૪૩||

અથવૈષાં શૂલિનાં શૃઙ્ગાદ્યૈર્દુષ્ટમસૃગ્ધરેત્| વાતેઽધિકે શૃઙ્ગેણ| પિત્તેઽધિકે જલૌકાદિભિઃ| કફે તુમ્બેનેતિ યથાદોષાર્થઃ| પદ્મકાદિભિઃ સઘૃતૈર્લેપઃ| તથા દૂર્વાદિભિઃ| શતધૌતમનેકશો વિલાપ્ય શીતજલૈઃ સ્ત્યાનીકૃતમ્| ક્ષીરેણ કેવલેન સેકો મધુકામ્બુના વા||૪૩||

Adhikarana atisAracikitsitam (44) · Śloka 44

પ્રાયેણોપહતાગ્નિત્વાત્ સપિચ્છામતિસાર્યતે| તસ્યાતિસારગ્રહણીવિહિતં હિતમૌષધમ્| સનાગરાનિન્દ્રયવાન્ પાયયેત્તણ્ડુલામ્બુના| જીર્ણેષુ તેષુ પેયાં ચ ચાઙ્ગેરીતક્રદાડિમૈઃ| પાઠાનિમ્બયવાનીનાં ચૂર્ણં તક્રેણ વા પિબેત્| સુરયા વા યુતાં પાઠાં સનાગરદુરાલભામ્| જમ્બ્વામ્રવિલ્વમધ્યં વા સકપિત્થં સનાગરમ્| પેયામણ્ડેન.................................||૪૪||

સર્વરાજયક્ષ્મી સપિચ્છાં પ્રાયેણાતિસાર્યતે ઉપહતાગ્નિત્વાદ્ધેતોઃ| અતિસારવિહિતં ગ્રહણીવિહિતં ચ તત્ર દોષાદ્યપેક્ષયૌષધં હિતમ્| સુબોધમ્| પાઠાદીનાં ત્રયાણાં સુરયા પાનમ્| જમ્બૂમધ્યાદિકં પેયા મણ્ડેન||૪૪||

Adhikarana atisAre KaDAH (45) · Śloka 45

..........યોગૈશ્ચ પાઠાદ્યૈઃ કારયેત્ ત્રિભિઃ| સસૂપ્યધાન્યાન્સસ્નેહાન્સામ્લાન્સલવણાઙ્ખડાન્| વેતસાર્જુનજમ્બૂનાં મૃણાલીકૃષ્ણગન્ધયોઃ| શ્રીપર્ણ્યા માતુલુઙ્ગસ્ય ધાતક્યા દાડિમસ્ય ચ| ચાઙ્ગેર્યા મદયન્ત્યાશ્ચ યૂથિકાયાશ્ચ પલ્લવૈઃ| કાલવિદ્દુગ્ધિકાયાશ્ચ ચુક્રિકાયાશ્ચ યોજયેત્| ખડાન્ દધિસરોપેતાન્ સસર્પિષ્કાન્ સદાડિમાન્| રોચનાન્ દીપનાન્ દદ્યાદતીસારહરાન્ પરમ્||૪૫||

પાઠાદ્યાસ્રયો યોગા અનન્તરોક્તાઃ| પાઠાનિમ્બ્વાદિકઃ પાઠાનાગરાદિકો જમ્બૂમધ્યાદિકશ્ચ| એષાં જલેન સસ્નેહાત્ સસૂપ્યધાન્યાન્ ખડાન્ કારયેત્| ખડઃ ફલયૂષઃ| વેતસેત્યાદીનાં ષષ્ઠ્યન્તાનાં પલ્લવૈઃ ખડાન્ યોજયેત્| સર્વખડેષુ ચ દધિસારિકત્વમ્||૪૫||

Adhikarana rAjayakShmiNaH purIShaM rakShet (46) · Śloka 46

પુરીષં યત્નતો રક્ષેચ્છુષ્યતો રાજયક્ષ્મિણઃ| સર્વધાતુક્ષયાર્તસ્ય બલં તસ્ય હિ વિડ્બલમ્||૪૬||

અસ્ય ચ રાજયક્ષ્મિણઃ શુષ્યતઃ સતઃ પુરીષં યત્નતઃ ક્ષયાદ્રક્ષેત્| યતઃ સર્વસ્યાપિ દેહે યદ્ બલં તદ્ધાતુહેતુકં ભવતિ| રાજયક્ષ્મિણઃ પુનઃ ક્ષીણસકલધાતુત્વાત્ વિડ્બલમેવ બલં તસ્ય નરસ્ય વિડેવ બલમિત્યર્થઃ| અતસ્તં રક્ષેત્||૪૬||

Adhikarana jvarAdiShu kriyopadeSaH (47) · Śloka 47

જ્વરાદિષ્વપિ કુર્વીત વિકારેષુ યથામયમ્| બહ્વામયસમૂહો હિ યક્ષ્માતઃ સોઽતિદુઃસહઃ|૪૭|

જ્વરાદિષુ વિકારેષુ ચ રાજયક્ષ્મવતઃ સ્વં સ્વં ચિકિત્સિતં કુર્વીતયથામયં આમયાપેક્ષયા| યક્ષ્મા ચાતોઽતિદુઃસહઃ યતો નાનાહેત્વાદિબહ્વામયસમૂહઃ||૪૭||

Adhikarana ajArasAyanam (47) · Śloka 47

અજાં વા પર્યુપાસીત ષણ્માસાનુટજે વસન્| તત્પયોમૂત્રવિડ્વૃત્તિપરિષેકપ્રઘર્ષણઃ| તાભિઃ પરિવૃતઃ સ્વપ્યત્તચ્છકૃદ્રેણુસઙ્કુરે| એતદ્રસાયનં શ્રેષ્ઠં રોગરાજસ્ય નાશનમ્||૪૭||

ઉટજે વને લતાવેશ્મ| તદિત્યજાપરામર્શઃ| રેણુશ્ચૂર્ણમ્||૪૭||

Adhikarana pa~jcAjaM ghRutam (49) · Śloka 49

અજાશકૃદ્રસક્ષીરદધિમૂત્રૈઃ શૃતં ઘૃતમ્| સપઞ્ચપટુ પઞ્ચાજં ક્ષયી ક્ષીરાનુપઃ પિબેત્||૪૯||

પઞ્ચાજં ઘૃતમપ્યાજમેવ| અજાશકૃદ્રસાદીનિ ચ| મિશ્રીકૃતાનિ સ્નેહસમાનિ| પઞ્ચપટુ સ્તોકમાત્રમ્||૪૯||

Adhikarana mAMsamadyayorupayogaH (50) · Śloka 50

માંસમેવાશ્નતો યુક્ત્યા માર્દ્વીકં પિબતોઽનુ ચ| અવિધારિતવેગસ્ય યક્ષ્મા ન લભતેઽન્તરમ્| સુરાં સમણ્ડાં માર્દ્વીકમરિષ્ટાન્ સીધુમાધવાન્| યથાર્હમનુપાનાર્થં પિબેન્માંસાનિ ભક્ષયન્| સ્રોતોવિબન્ધમોક્ષાર્થં બલૌજઃપુષ્ટયે ચ તત્||૫૦||

સુબોધમ્| તદિત્યનન્તરોક્તં કર્મ||૫૦||

Adhikarana abhya~ggAvagAhAdikam (51) · Śloka 51

સ્નેહક્ષીરામ્બુકોષ્ઠેષુ સ્વભ્યક્તમવગાહયેત્| ઉત્તીર્ણં મિશ્રકસ્નેહૈઃ પુનરાક્તં સુખૈઃ કરૈઃ| મૃદ્નીયાત્સુખમાસીનં સુખં ચોદ્વર્તયેત્ પરમ્||૫૧||

કોષ્ઠઃ કાષ્ઠાદિમયઃ સ્નેહાદ્યાધારઃ| ઉત્તીર્ણમવગાહાત્ ફલલાભે સતિ| પુનરભ્યક્તં સુખં ચાસીનં સુખૈઃ કરૈઃ મૃદ્નીયાત્||૫૧||

Adhikarana jIvantyAdicUrNamudvartanArthe (52) · Śloka 52

જીવન્તીં શતવીર્યાઞ્ચ વિકસાં સપુનર્નવામ્| અશ્વગન્ધામપામાર્ગં તર્કારીં મધુકં બલામ્| વિદારીં સર્ષપાન્ કુષ્ઠં તણ્ડુતાનતસીફલમ્| માષાંસ્તિલાંશ્ચ કિણ્વઞ્ચ સર્વમેકત્ર ચૂર્ણયેત્| યવચૂર્ણં ત્રિગુણિતં દધ્ના યુક્તં સમાક્ષિકમ્| એતદુદ્વર્તનં કાર્યં પુષ્ટિવ્ર્ણબલપ્રદમ્||૫૨||

જીવન્ત્યાદિકં સર્વમેકીકૃત્ય ચૂર્ણયેત્| તતશ્ચૂર્ણાત્ ત્રિગુણો યવચૂર્ણઃ| એતદ્દધિમાક્ષિકાભ્યામુદ્વર્તનમ્||૫૨||

Adhikarana snAnArthaM jalam (53) · Śloka 53

ગૌરસર્ષપકલ્કેન સ્નાનીયૌષધિભિશ્ચ સઃ| સ્નાયાદૃતુસુખૈસ્તોયૈઃ જીવનીયોપસાધિતૈઃ||૫૩||

સ ચોદ્વર્તિતો ગૌરસર્ષપકલ્કાદિભિઃ સ્નાયાત્| સ્નાનીયાનિ સ્નાનેષૂક્તાન્યૌષધાનિ| ઔષધયઃ સર્વૌષધયઃ| ઋતુસુખાનિ જલાનિ શીતોષ્ણાવિશેષેણ||૫૩||

Adhikarana gandhamAlyAdisevanam (54) · Śloka 54

ગન્ધમાલ્યાદિકાં ભૂષામલક્ષ્મીનાશનીં ભજેત્| સુહૃદાં દર્શનં ગીતવાદિત્રોત્સવસંશ્રુતીઃ| બસ્તયઃ ક્ષીરસર્પીંષિ મદ્યં માંસં સુશીલતા||૫૪||

ભૂષા અલઙ્કરણમ્| સુબોધમ્||૫૪||

Adhikarana daivavyapAshrayamauShadham (55-7) · Śloka 7

દૈવવ્યપાશ્રયં તદ્વદથર્વોક્તં ચ પૂજિતમ્| ઇષ્ટ્યા યથા ચ ચન્દ્રસ્ય રાજયક્ષ્મા પુરા જિતઃ| પુરોહિતઃ પ્રયુઞ્જીત વેદોક્તાં તાં જિતાત્મનઃ||૫૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંઙ્ગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતન્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||

દૈવવ્યપાશ્રયં તત્તન્મણિમન્ત્રાદિકમ્| અથર્વોક્તમથર્વણોદ્દિષ્ટં શાન્તિકાદિ| સુબોધમ્| જિતાત્મનો જિતેન્દ્રિયસ્યેતિ||૫૫|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયમ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને સપ્તમોઽધ્યાયઃ