Adhikarana atha rAjayakShmacikitsitaM nAma saptamo~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō rājayakṣmacikitsitaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो राजयक्ष्मचिकित्सितं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptaṁ rājayakṣmacikitsitaṁ vyākhyātumadhyāyārambhaḥ||1||
Adhikarana balinaH Sodhanam (2) · Śloka 2
balinōbahudōṣasya snigdhasvinnasya śōdhanam| ūrdhvādhō yakṣmiṇaḥ kuryātsasnēhaṁ yanna karśanam| payasā phalayuktēna madhurēṇa rasēna vā| sarpiṣmatyā yavāgvā vā vamanadravyasiddhayā| vamēdvirēcanaṁ dadyāttrivr̥cchyāmānnr̥padrumān| śarkarāmadhusarpirbhiḥ payasā tarpaṇēna vā| drākṣāvidārīkāśmaryamāṁsānāṁ vā rasairyutān||2||
बलिनोबहुदोषस्य स्निग्धस्विन्नस्य शोधनम्| ऊर्ध्वाधो यक्ष्मिणः कुर्यात्सस्नेहं यन्न कर्शनम्| पयसा फलयुक्तेन मधुरेण रसेन वा| सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमनद्रव्यसिद्धया| वमेद्विरेचनं दद्यात्त्रिवृच्छ्यामान्नृपद्रुमान्| शर्करामधुसर्पिर्भिः पयसा तर्पणेन वा| द्राक्षाविदारीकाश्मर्यमांसानां वा रसैर्युतान्||२||
🔊 Audio coming soon
balina ityādi subōdham| ūrdhvamiti vamanēna| adha iti virēcanēna| payasētyādinā vamēditi sambaddhyatē| kṣīrēṇa vā madhurēṇa māṁsarasēn vā palayuktēna| trivr̥ttādīn pr̥thagbhūtān śarkarādīnāmanyatamēna saha virēcanaṁ dadyāt| tarpaṇaṁ saktavaḥ| athavā trivr̥tādīn drākṣādīnāmanyatamasya rasēna yutān||2||
Adhikarana SodhanottaraM bRuMhaNaM dIpana~jca (3) · Śloka 3
śuddhakōṣṭhasya yuñjīta vidhiṁ br̥ṁhaṇadīpanam| hr̥dyāni cānnapānāni vātaghnāni laghūni ca| śāliṣaṣṭikagōdhūmayavamudgaṁ samāsthitam| laghumacyuvīryaṁ ca sujaraṁ balakr̥cca yat| ājaṁ kṣīraṁ ghr̥taṁ māṁsaṁ kravyānmāṁsañca śōṣajit| kākōlukavr̥kadvīpigavāśvanakulōragam| gr̥dhramāṁsakharōṣṭraṁ ca hitaṁ chadmōpasaṁhitam| jñātaṁ jugupsitaṁ taddhi chardiṣē na balaujasē||3||
शुद्धकोष्ठस्य युञ्जीत विधिं बृंहणदीपनम्| हृद्यानि चान्नपानानि वातघ्नानि लघूनि च| शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गं समास्थितम्| लघुमच्युवीर्यं च सुजरं बलकृच्च यत्| आजं क्षीरं घृतं मांसं क्रव्यान्मांसञ्च शोषजित्| काकोलुकवृकद्वीपिगवाश्वनकुलोरगम्| गृध्रमांसखरोष्ट्रं च हितं छद्मोपसंहितम्| ज्ञातं जुगुप्सितं तद्धि छर्दिषे न बलौजसे||३||
🔊 Audio coming soon
śuddhakōṣṭhasyētyādi subōdham| samāsthitaṁ saṁvatsarōṣitam| kākādikaṁ hr̥dyōpasaṁhitam| tathā carakaḥ -`kākāṁstittiriśabdēna matsyaśabdēna cōragān| dadyānmatsyāntraśabdēna pr̥thaggaṇḍūpadānapī' tyēvamādi| jñānamityādi chadmōpasaṁhitatvē hētuḥ||3||
Adhikarana mRugAdimAMsasevane vidhiH (4) · Śloka 4
mr̥gādyāḥ pittakaphayōḥ pavanē prasahādayaḥ| vēśavārīkr̥tāḥ pathyā rasādiṣu ca kalpitāḥ| bhr̥ṣṭāḥ sarṣapatailēna sarpiṣā vā yathāyatham| rasikā mr̥davaḥ snigdhāḥ paṭudravyābhisaṁskr̥tāḥ| hitā maudgakakaulatthāstadvadyūṣāśca sādhitāḥ| sapippalīkaṁ sayavaṁ sakulatthaṁ sanāgaram| sadāḍimaṁ sāmalakaṁ snigdhamājaṁ rasaṁ pibēt| tēna ṣaḍ vinivartantē vikārāḥ pīnasādayaḥ||4||
मृगाद्याः पित्तकफयोः पवने प्रसहादयः| वेशवारीकृताः पथ्या रसादिषु च कल्पिताः| भृष्टाः सर्षपतैलेन सर्पिषा वा यथायथम्| रसिका मृदवः स्निग्धाः पटुद्रव्याभिसंस्कृताः| हिता मौद्गककौलत्थास्तद्वद्यूषाश्च साधिताः| सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्| सदाडिमं सामलकं स्निग्धमाजं रसं पिबेत्| तेन षड् विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः||४||
🔊 Audio coming soon
mr̥gādyāḥ mr̥gaviṣkirapratudabilēśayāḥ| śēṣāḥ prasahādayaḥ| vēśavārīkr̥tā ityādi sarvēṣāṁ viśēṣaṇam| rasikādayaḥ sarvē āhāraprakārāḥ| rasikā rasavantō bhr̥ṣṭā bharjitāḥ| sapippalīkādi subōdham|
Adhikarana kolAdiBiScandrakAntaH (5) · Śloka 5
kōladādimaniryāsapiṣṭayāsthivihīnayā| drākṣayā svacchadhānyāmbuplutālōḍitakalkayā| kāryaḥ sauvarcalavyōṣapatrailādīpyakānvitaḥ| samākṣikaḥ sakarpūraḥ salavaṅga sakēsaraḥ| candrakāntō yathāryākhyaḥ śōṣahāgnirucipradaḥ||5||
कोलदादिमनिर्यासपिष्टयास्थिविहीनया| द्राक्षया स्वच्छधान्याम्बुप्लुतालोडितकल्कया| कार्यः सौवर्चलव्योषपत्रैलादीप्यकान्वितः| समाक्षिकः सकर्पूरः सलवङ्ग सकेसरः| चन्द्रकान्तो यथार्याख़्यः शोषहाग्निरुचिप्रदः||५||
🔊 Audio coming soon
svacchadhānyāmlēnāpluta ālōḍitañca kalkō yasyā drākṣayāstathā candrakāntō nāma||5||
Adhikarana drAkShArAgaH (6) · Śloka 6
śuktāmladhātrīsvarasairdrākṣāyāḥ kalkitaṁ palam| guḍaśarkarasaṁyuktaṁ yuktaṁ ślakṣṇaiśca kārṣikaiḥ| vr̥kṣāmladhānyadramilīrājikādāḍimōṣaṇaiḥ| palēna nāgapuṣpasya kiñcitsauvarcalēna ca| sasēvyapatratvaktōyasurasārasamūrcchitaḥ| bhūribhūstr̥ṇakō rōgaḥ kaṇṭhyō rucyaḥ samākṣikaḥ||6||
शुक्ताम्लधात्रीस्वरसैर्द्राक्षायाः कल्कितं पलम्| गुडशर्करसंयुक्तं युक्तं श्लक्ष्णैश्च कार्षिकैः| वृक्षाम्लधान्यद्रमिलीराजिकादाडिमोषणैः| पलेन नागपुष्पस्य किञ्चित्सौवर्चलेन च| ससेव्यपत्रत्वक्तोयसुरसारसमूर्च्छितः| भूरिभूस्तृणको रोगः कण्ठ्यो रुच्यः समाक्षिकः||६||
🔊 Audio coming soon
subōdhaḥ||6||
Adhikarana pAnam (7) · Śloka 7
pibēcca sutarāṁ madyaṁ jīrṇaṁ srōtōviśōdhanam| pittādiṣu viśēṣēṇa madhvariṣṭācchavāruṇīḥ| siddhaṁ vā pañcamūlēna tāmalakyāthavā jalam| parṇinībhiścatasr̥bhirdhānyanāgarakēṇa vā| kalkayēccānukūlō'sya tēnānnaṁ śuci yatnavān||7||
पिबेच्च सुतरां मद्यं जीर्णं स्रोतोविशोधनम्| पित्तादिषु विशेषेण मध्वरिष्टाच्छवारुणीः| सिद्धं वा पञ्चमूलेन तामलक्याथवा जलम्| पर्णिनीभिश्चतसृभिर्धान्यनागरकेण वा| कल्कयेच्चानुकूलोऽस्य तेनान्नं शुचि यत्नवान्||७||
🔊 Audio coming soon
pañcamūlēna tāmalakyā vā siddhaṁ jalaṁ pibēt| tēnēti pañcamūlādyambhasā||7||
Adhikarana balAgarbhaM dashamUlaghRutam (8) · Śloka 8
daśamūlēna payasā siddhaṁ māṁsarasēna vā| balāgarbhaṁ ghr̥taṁ yōjyaṁ kravyānmāṁsarasēnavā| sakṣaudraṁ payasā siddhaṁ sarpirdaśaguṇēna vā||8||
दशमूलेन पयसा सिद्धं मांसरसेन वा| बलागर्भं घृतं योज्यं क्रव्यान्मांसरसेनवा| सक्षौद्रं पयसा सिद्धं सर्पिर्दशगुणेन वा||८||
🔊 Audio coming soon
daśamūlēna payasā māṁsarasēna ca balāgarbhaṁ ghr̥tam| athavā kravyādānāṁ māṁsarasēna| sarpiṣō daśaguṇēna ca payasā siddhaṁ ghr̥taṁ sakṣaudraṁ yōjyam||8||
Adhikarana jIvantyAdighRutam (9) · Śloka 9
jīvantīṁ madhukaṁ drākṣāṁ phalāni kuṭajasya ca| puṣkarāhvaṁ śaṭhīṁ kr̥ṣṇāṁ vyāghrīṁ gōkṣurakaṁ balām| nīlōtpalaṁ tāmalakīṁ trāyamāṇāṁ durālabhām| kalkīkr̥tya ghr̥taṁ pakvaṁ rōgarājaharaṁ param||9||
जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च| पुष्कराह्वं शठीं कृष्णां व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्| नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्| कल्कीकृत्य घृतं पक्वं रोगराजहरं परम्||९||
🔊 Audio coming soon
jīvantyādyē jalaṁ snēhasamam| snēhāccaturguṇaṁ jalamityaruṇadattaḥ||9||
Adhikarana durAlabhAdighRutam (10) · Śloka 10
durālabhāṁ gōkṣurakaṁ catasraḥ parṇinīrbalām| bhāgān palōnmitān kr̥tvā palaṁ parpaṭakasya ca| pacēddaśaguṇē tōyē daśabhāgāvaśēṣitē| pūtē tasmin ghr̥taprasthaṁ kṣīradviguṇitaṁ pacēt| garbhaṁ datvā śaṭhīkr̥ṣṇābhūnimbōtpalasārivāḥ| trāyantīṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ sahapatraphalāṁ phalam| kuṭajācca jayēttaddhi śiraḥparśvāṁsavēdanām| tr̥ṣṇāṁ chardyamatīsāraṁ kāsadāhabhramajvarān||10||
दुरालभां गोक्षुरकं चतस्रः पर्णिनीर्बलाम्| भागान् पलोन्मितान् कृत्वा पलं पर्पटकस्य च| पचेद्दशगुणे तोये दशभागावशेषिते| पूते तस्मिन् घृतप्रस्थं क्षीरद्विगुणितं पचेत्| गर्भं दत्वा शठीकृष्णाभूनिम्बोत्पलसारिवाः| त्रायन्तीं पौष्करं मूलं सहपत्रफलां फलम्| कुटजाच्च जयेत्तद्धि शिरःपर्श्वांसवेदनाम्| तृष्णां छर्द्यमतीसारं कासदाहभ्रमज्वरान्||१०||
🔊 Audio coming soon
daśaguṇaṁ tōyaṁ durālabhādibhyaḥ| utpalaśārivā kr̥ṣṇamūlaśārivā| sahapatraphalā tāmalakīm| kuṭajāt phalamindrayavaḥ||10||
Adhikarana kharjUrAdighRutam (11) · Śloka 11
ghr̥taṁ kharjūramr̥dvīkāmadhukaiḥ saparūṣakaiḥ| sapippalīkaṁ vaisvaryakāsaśvāsajvarāpaham||11||
घृतं खर्जूरमृद्वीकामधुकैः सपरूषकैः| सपिप्पलीकं वैस्वर्यकासश्वासज्वरापहम्||११||
🔊 Audio coming soon
kharjūradibhirjalēna ca pakvē ghr̥tē pippalyāścūrṇō yōjyaḥ||11||
Adhikarana dashamUlakShIrodbhavaM ghRutam (12) · Śloka 12
daśamūlaśr̥tāt kṣīrāt sarpiryadudiyānnavam| sapippalīkaṁ sakṣaudraṁ tat paraṁ svarabōdhanam| śiraḥpārśvāṁsaśūlaghnaṁ kāsaśvāsajvarāpaham||12||
दशमूलशृतात् क्षीरात् सर्पिर्यदुदियान्नवम्| सपिप्पलीकं सक्षौद्रं तत् परं स्वरबोधनम्| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासज्वरापहम्||१२||
🔊 Audio coming soon
navaṁ sarpirnavanītam||12||
Adhikarana pa~jcapa~jcamUlodbhavaM ghRUtam (13) · Śloka 13
pañcabhiḥ pañcamūlairvā śr̥tādyadudiyād ghr̥tam| pañcānāṁ pañcamūlānāṁ rasē kṣīracaturguṇē| siddhaṁ sarpirjayatyētadyakṣmaṇaḥ saptakaṁ balam||13||
पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताद्यदुदियाद् घृतम्| पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीरचतुर्गुणे| सिद्धं सर्पिर्जयत्येतद्यक्ष्मणः सप्तकं बलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
pañca pañcamūlānyādyani kṣīrakvathanē| tataḥ kṣīrādajātādēva ghr̥taṁ navanītaṁ grāhyam| tat ghr̥taṁ pañcapañcamūlakvāthē snēhāccaturguṇē vipācyam| kvāthāt kṣīraṁ caturguṇam| saptakaṁ balaṁ kaṇṭhōddhvaṁsādisaptōpadravakr̥tam||13||
Adhikarana pa~jcakoladighRutam (14) · Śloka 14
pañcakōlayavakṣāraṣaṭpalēna pacēd ghr̥tam| prasthōnmitaṁ tulyapayaḥ srōtasāṁ tadviśōdhanam| gulmajvarōdaraplīhagrahaṇīpāṇḍupīnasān| kāsaśvāsāgnisadanaśvayathūrdhvānilān jayēt||14||
पञ्चकोलयवक्षारषट्पलेन पचेद् घृतम्| प्रस्थोन्मितं तुल्यपयः स्रोतसां तद्विशोधनम्| गुल्मज्वरोदरप्लीहग्रहणीपाण्डुपीनसान्| कासश्वासाग्निसदनश्वयथूर्ध्वानिलान् जयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
ṣaṭpalēna pratyēkaṁ dravyapalikaṁ jalēna vinā dravyāṇāṁ rasō na niryātīti smartavyam| anyē tu pratipadapaṭhitatvād dravasya kṣīrasya jalaṁ naivēcchanti||14||
Adhikarana rAsnAdighRutam (15) · Śloka 15
rāsnābalāgōkṣurakasthirāvarṣābhūvāriṇi| jīvantīpippalīgarbhaṁ sakṣīraṁ śōṣajidghr̥tam||15||
रास्नाबलागोक्षुरकस्थिरावर्षाभूवारिणि| जीवन्तीपिप्पलीगर्भं सक्षीरं शोषजिद्घृतम्||१५||
🔊 Audio coming soon
rāsnādīnāṁ kvāthē jīvantīpippalīgarbham| garbhaṁ kalkaḥ||15||
Adhikarana ashvagandhAghRutam (16) · Śloka 16
aśvagandhāśr̥tāt kṣīrāt ghr̥taṁ ca sasitāpayaḥ||16||
अश्वगन्धाशृतात् क्षीरात् घृतं च ससितापयः||१६||
🔊 Audio coming soon
aśvagandhāśr̥tāt kṣīrāt pramathya gr̥hītaṁ ghr̥taṁ śarkarākṣīrasaṁyuktaṁ śōṣajit||16||
Adhikarana mAMsasarpiH (17) · Śloka 17
sādhāraṇāmiṣatulāṁ tōyēdrōṇadvayē pacēt| tēnāṣṭabhāgaśēṣēṇa jīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ| sādhayētsarpiṣaḥ prasthaṁ vātapittāmayāpaham| māṁsasarpiridaṁ pītaṁ yuktaṁ māṁsarasēna vā| kāsaśvāsasvarabhraṁśaśōṣahr̥tpārśvaśūlajit||17||
साधारणामिषतुलां तोयेद्रोणद्वये पचेत्| तेनाष्टभागशेषेण जीवनीयैः पलोन्मितैः| साधयेत्सर्पिषः प्रस्थं वातपित्तामयापहम्| मांससर्पिरिदं पीतं युक्तं मांसरसेन वा| कासश्वासस्वरभ्रंशशोषहृत्पार्श्वशूलजित्||१७||
🔊 Audio coming soon
sādhāraṇāni māṁsāni bilēśayaprasahānām| tēnēti drōṇadvayaparāmarśaḥ| māṁsarasēna vā bhōjyēṣu prayuktam||17|
Adhikarana pArAsharaM ghRutam (18) · Śloka 18
yaṣṭībalāguḍūcyalpaṁ pañcamūlatulāṁ pacēt| śūrpē'pāmaṣṭabhāgasthē tatra pātrampacēdghr̥tāt| dhātrīvidārīkṣurasatripātrē payasō'rmaṇē| supiṣṭairjīvanīyaiśca pārāśaramidaṁ ghr̥tam| sasainyaṁ rājayakṣmāṇamunmūlayati śītitam||18||
यष्टीबलागुडूच्यल्पं पञ्चमूलतुलां पचेत्| शूर्पेऽपामष्टभागस्थे तत्र पात्रम्पचेद्घृतात्| धात्रीविदारीक्षुरसत्रिपात्रे पयसोऽर्मणे| सुपिष्टैर्जीवनीयैश्च पाराशरमिदं घृतम्| ससैन्यं राजयक्ष्माणमुन्मूलयति शीतितम्||१८||
🔊 Audio coming soon
śūrpō drōṇadvayaṁ caturviṁśaṁ caturviṁśatyadhikaṁ palaṁ jalasya| pātramāḍhakamaṣṭāviśatyadhikaṁ śatam| armaṇō drōṇaḥ| pañcaśatāni dvādaśādhikāni kṣīrasya| jīvanīyāni snēhāccaturthāṁśēna||18||
Adhikarana svAduskandhaM ghRutam (19) · Śloka 19
mūrvāharidrākhadirakvāthasarpiḥ śakr̥drasam| gōgajājāvihayajaṁ payastulyān daśadravān| svāduskandhaṁ trikaṭukaṁ kalkitaṁ dēvadārū ca| pacēttaccāśu dōṣaghnaṁ tadvadvāsāvarīghr̥tam||19||
मूर्वाहरिद्राखदिरक्वाथसर्पिः शकृद्रसम्| गोगजाजाविहयजं पयस्तुल्यान् दशद्रवान्| स्वादुस्कन्धं त्रिकटुकं कल्कितं देवदारू च| पचेत्तच्चाशु दोषघ्नं तद्वद्वासावरीघृतम्||१९||
🔊 Audio coming soon
daśadravāḥ mūrvāyāḥ kvātha haridrāyāḥ khadirasya ca ghr̥tam| gōḥ śakr̥drasaḥ gajasya ajasya avērhayasya ca| tathā kṣīram| kalkō ghr̥tāccaturthāṁśaḥ| vāsāvarībhyāṁ vāsāśatāvarībhyām||19||
Adhikarana dvipa~jcamUlAdighRutam (20) · Śloka 20
karañjabōlasthavirakulatthabadarāgnikāḥ| bhallātakañca tatkvāthē ṣaḍguṇē sādhayēdghr̥tam| garbhaṁ dhr̥tvā snuhikṣīraṁ śukākhyācavyasaindhavam| haritakīṁ ca tacchēṣaśōphamēhōdarāpaham||20||
करञ्जबोलस्थविरकुलत्थबदराग्निकाः| भल्लातकञ्च तत्क्वाथे षड्गुणे साधयेद्घृतम्| गर्भं धृत्वा स्नुहिक्षीरं शुकाख्याचव्यसैन्धवम्| हरितकीं च तच्छेषशोफमेहोदरापहम्||२०||
🔊 Audio coming soon
dvē pañcamūlē ādyē| bōlasthaviraṁ bōlavr̥kṣaḥ kulahatō'lambusō bhūkadambakaḥ| kuṭakadēśē muṇḍikēti prasiddhaḥ| tatkvāthaḥparibhāṣayā ghr̥tāt ṣaḍguṇaḥ| śukākhyā śuklākhyā||20||
Adhikarana siddhaghRutAnAM prayogAH (21) · Śloka 21
yavāgvā vā pibēnmātrāṁ lihyādvā madhunānvitām| siddhānāṁ sarpiṣāmēṣāṁ dadyādambhēna vā saha||21||
यवाग्वा वा पिबेन्मात्रां लिह्याद्वा मधुनान्विताम्| सिद्धानां सर्पिषामेषां दद्यादम्भेन वा सह||२१||
🔊 Audio coming soon
ēṣāṁ sarpiṣāṁ yavāgvādinā prayōgaḥ| siddhānāṁ niḥsaṁśayānāṁ vyādhyupaśamē||21||
Adhikarana elAdiko lehaH (22) · Śloka 22
ēlājamōdātriphalāsaurāṣṭrīvyōṣacitrakān| sārānariṣṭagāyatrīsālabījakasambhavān| bhallātakaṁ viḍaṅgañca pr̥thagaṣṭapalōmintam| salilē ṣōḍaśaguṇē ṣōḍaśāṁśasthitaṁ pacēt| punastēna ghr̥taprasthaṁ siddhē cāsmin palāni ṣaṭ| tavakṣīryāḥ kṣipēttriṁśat sitāyā dviguṇaṁ madhu| ghr̥tāttrijātāttriphalaṁ tatō līḍhaṁ khajāhatam| payōnupānaṁ tat prāhṇē rasāyanamayantraṇam| mēdhyaṁ cakṣuṣyamāyuṣyaṁ dīpanaṁ hanti cācirāt| mēhagulmakṣayavyādhipāṇḍurōgabhagandarān| yē ca sarpirguḍāḥprōktāḥ kṣatē yōjyāḥ kṣayē'pi tē||22||
एलाजमोदात्रिफलासौराष्ट्रीव्योषचित्रकान्| सारानरिष्टगायत्रीसालबीजकसम्भवान्| भल्लातकं विडङ्गञ्च पृथगष्टपलोमिन्तम्| सलिले षोडशगुणे षोडशांशस्थितं पचेत्| पुनस्तेन घृतप्रस्थं सिद्धे चास्मिन् पलानि षट्| तवक्षीर्याः क्षिपेत्त्रिंशत् सिताया द्विगुणं मधु| घृतात्त्रिजातात्त्रिफलं ततो लीढं खजाहतम्| पयोनुपानं तत् प्राह्णे रसायनमयन्त्रणम्| मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं दीपनं हन्ति चाचिरात्| मेहगुल्मक्षयव्याधिपाण्डुरोगभगन्दरान्| ये च सर्पिर्गुडाःप्रोक्ताः क्षते योज्याः क्षयेऽपि ते||२२||
🔊 Audio coming soon
ēlādikō lēhaḥ subōdhaḥ| ghr̥tāddviguṇaṁ madhu| yē kṣatē uraḥkṣatē prōktāḥ tē sarpirguḍāḥkṣayē'pi rājayakṣmaṇi ca yōjyā||22||
Adhikarana kharjUrAdipa~jcalehAH (23) · Śloka 23
kharjūrapippalīdrākṣāpathyāśr̥ṅgīdurālabhāḥ| triphalāpippalīmustāśr̥ṅgāṭaguḍaśarkarāḥ| vīrāśaṭhīpuṣkarākhyāsurasāśarkarāguḍaḥ| nāgaraṁ citrakō lājāḥ pippalyāmalakaṁ guḍaḥ| viḍaṅgaṁ sāraścavikātryūṣaṇaṁ ca vicūrṇitam| ardhaślōkaiḥ smr̥tā lēhāḥ pañcaitē madhusarpiṣā| svaryāḥ kāsakṣayaśvāsapārśvarukkaphanāśanāḥ||23||
खर्जूरपिप्पलीद्राक्षापथ्याशृङ्गीदुरालभाः| त्रिफलापिप्पलीमुस्ताशृङ्गाटगुडशर्कराः| वीराशठीपुष्कराख्यासुरसाशर्करागुडः| नागरं चित्रको लाजाः पिप्पल्यामलकं गुडः| विडङ्गं सारश्चविकात्र्यूषणं च विचूर्णितम्| अर्धश्लोकैः स्मृता लेहाः पञ्चैते मधुसर्पिषा| स्वर्याः कासक्षयश्वासपार्श्वरुक्कफनाशनाः||२३||
🔊 Audio coming soon
kharjūratriphalāvīrānāgaraviḍaṅgādibhiḥ pañcabhirardhaślōkaiḥ pañca kṣaudrasarpiṣā lēhāḥ||23||
Adhikarana tvagelAdikaM cUrNam (24) · Śloka 24
tvagēlāpippalīkṣīrīśarkarā dviguṇāḥ kramāt| cūrṇitā bhakṣayēllihyāt pūrvavadvā tathāguṇāḥ||24||
त्वगेलापिप्पलीक्षीरीशर्करा द्विगुणाः क्रमात्| चूर्णिता भक्षयेल्लिह्यात् पूर्ववद्वा तथागुणाः||२४||
🔊 Audio coming soon
tvacō dviguṇāḥ ēlāstābhyaḥ pippalyaḥ tābhyastugākṣīrī tasyāḥ śarkarēti kramārthaḥ| ēkadvicaturaṣṭaṣōḍaśāṁśā ityarthaḥ||24||
Adhikarana tilAdikaM cUrNAdikam (25) · Śloka 25
tilamāṣāśvagandhā vā mākṣikājaghr̥tādrutāḥ| pūrvōktēṣvēva rōgēṣu vātaprāyēṣu pūjitā||25||
तिलमाषाश्वगन्धा वा माक्षिकाजघृताद्रुताः| पूर्वोक्तेष्वेव रोगेषु वातप्रायेषु पूजिता||२५||
🔊 Audio coming soon
tilādikaṁ subōdham||25||
Adhikarana svarasAdacikitsitam vAtaje svarasAde (26) · Śloka 26
viśēṣātsvarasadē'sya nasyadhūmādi yōjayēt| tatrāpi vātajē kōṣṇaṁ pibēdauttarabhaktikam| kāsamardakavārtākīmārkavasvarasairghr̥tam| sādhitaṁ kāsajitsvaryaṁ siddhamārtagalēna vā| badarīpatrakalkaṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam| tailaṁ vā madhukadrākṣāpippalīkr̥minutphalaiḥ| haṁsapādyāśca mūlēna pakvaṁ nastō niṣēyacēt| sukhōdakānupānaṁ ca sasarpiṣkaṁ guḍaudanam| aśnīyātpāyasañcaiva snigdhaṁ svēdañca yōjayēt||26||
विशेषात्स्वरसदेऽस्य नस्यधूमादि योजयेत्| तत्रापि वातजे कोष्णं पिबेदौत्तरभक्तिकम्| कासमर्दकवार्ताकीमार्कवस्वरसैर्घृतम्| साधितं कासजित्स्वर्यं सिद्धमार्तगलेन वा| बदरीपत्रकल्कं वा घृतभृष्टं ससैन्धवम्| तैलं वा मधुकद्राक्षापिप्पलीकृमिनुत्फलैः| हंसपाद्याश्च मूलेन पक्वं नस्तो निषेयचेत्| सुखोदकानुपानं च ससर्पिष्कं गुडौदनम्| अश्नीयात्पायसञ्चैव स्निग्धं स्वेदञ्च योजयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
yatkiñcidrājayakṣmaṇyuktaṁ tadēkādaśasvapi rōgēṣu cikitsitaṁ sāmānyēnōktamēva yata ata ucyatē - viśēṣādityādi| subōdham| (ni) `rujākarastvārtagalō bhavati| madhukādibhiḥ pakvaṁ tailaṁ vā nāvanē śastamiti sukhōdakānupānaṁ sasarpiṣkaṁ ca'||26||
Adhikarana pittaje svarasAde (27) · Śloka 27
pittōdbhavē pibēt sarpiḥ śr̥taśītapayōnupaḥ| kṣīrivr̥kṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṁ samākṣikam| aśnīyācca sasarpiṣkaṁ yaṣṭīmadhukapāyasam| balāvidārigandhābhyāṁ vidāryā madhukēna ca| siddhaṁ salavaṇaṁ sarpirnasyaṁ svaryamanuttamam| prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ pippalī br̥hatī balā| sādhitaṁ kṣīrasarpiśca tatsvaryaṁ nāvanaṁ param| lihyānmadhurakāṇāṁ ca cūrṇaṁ madhughr̥tānvitam| varīṁ balāṁ payasyāṁ vā kākōlīmadhukē tathā| ēvamasyānupaśamē lalāṭē vyadhayēt sirām||27||
पित्तोद्भवे पिबेत् सर्पिः शृतशीतपयोनुपः| क्षीरिवृक्षाङ्कुरक्वाथकल्कसिद्धं समाक्षिकम्| अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम्| बलाविदारिगन्धाभ्यां विदार्या मधुकेन च| सिद्धं सलवणं सर्पिर्नस्यं स्वर्यमनुत्तमम्| प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला| साधितं क्षीरसर्पिश्च तत्स्वर्यं नावनं परम्| लिह्यान्मधुरकाणां च चूर्णं मधुघृतान्वितम्| वरीं बलां पयस्यां वा काकोलीमधुके तथा| एवमस्यानुपशमे ललाटे व्यधयेत् सिराम्||२७||
🔊 Audio coming soon
pittōdbhava iti svarasādē| kṣīrivr̥kṣāṅkurakvāthakalkasiddhaṁ samākṣikaṁ ca sarpiḥ śr̥taśītapayōnupaḥ pibēditi sambandhaḥ| subōdham| kṣīrasarpirajātāt kṣīrāt kr̥tam| asyēti svarasādasya||27||
Adhikarana kaPaje svarasAde (28) · Śloka 28
pibēt kaṭūni mūtrēṇa kaphajē rūkṣabhōjanaḥ| kaṭphalāmalakavyōṣaṁ lihyāttailamadhughr̥tam| vyōṣakṣārāgnicavikābhārṅgīpathyāmadhūni vā| yavairyavāgūṁ yamakē kaṇādhātrīkr̥tāṁ pibēt||28||
पिबेत् कटूनि मूत्रेण कफजे रूक्षभोजनः| कट्फलामलकव्योषं लिह्यात्तैलमधुघृतम्| व्योषक्षाराग्निचविकाभार्ङ्गीपथ्यामधूनि वा| यवैर्यवागूं यमके कणाधात्रीकृतां पिबेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
bhuktvādyāt pippalīṁ śuṇṭhīṁ tīkṣṇaṁ vā vamanaṁ bhajēt| kaphajē svarasādē kaṭūni maricādīni rūkṣabhōjanaḥ san mūtrēṇa pibēt| vyōṣādīni vā lihyāt| yamakaṁ ghr̥tatailē| bhuktvēti bhōjanāntē||28||
Adhikarana uccaBAShaNaje svarasAde (29) · Śloka 29
śarkarākṣaudramiśrāṇi śr̥tāni madhuraiḥ saha| pibētpayāṁsi yasyōccairvadatō vihitaḥ svaraḥ||29||
शर्कराक्षौद्रमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह| पिबेत्पयांसि यस्योच्चैर्वदतो विहितः स्वरः||२९||
🔊 Audio coming soon
yasyōccairbhāṣamāṇasya svarō vihataḥ sa śarkarādimiśrāṇi payāṁsi pibēt||29||
Adhikarana arocakacikitsitam sAmAnyopacArAH (30) · Śloka 30
vicitramannamarucau hitairupahitaṁ hitam| bahirantarmr̥jā cittanirvāṇaṁ hr̥dyamauṣadham| dvau kālau dantapavanaṁ bhakṣayēnmukhadhāvanaiḥ| kaṣāyaiḥ kṣālayēdāsyaṁ dhūmaṁ prāyōgikaṁ pibēt| tālīsapatravaṭakāḥ sakarpūrasitōpalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāśca bhakṣyā rucikarāḥ param||30||
विचित्रमन्नमरुचौ हितैरुपहितं हितम्| बहिरन्तर्मृजा चित्तनिर्वाणं हृद्यमौषधम्| द्वौ कालौ दन्तपवनं भक्षयेन्मुख़धावनैः| कषायैः क्षालयेदास्यं धूमं प्रायोगिकं पिबेत्| तालीसपत्रवटकाः सकर्पूरसितोपलाः| शशाङ्ककिरणाख़्याश्च भक्ष्या रुचिकराः परम्||३०||
🔊 Audio coming soon
vicitrētyādinārōcakacikitsā| apathyamapi priyaṁ hitairmiśritaṁ hitam| bahirmr̥jā snānādinā| antarmr̥jā vamanavirēcanēna| dvau kālau prātarbhuktvā ca| mukhadhāvanāḥ kaṣāyā mukharōgēṣu vakṣyantē||30||
Adhikarana vAtaje~arocake (31) · Śloka 31
vātādarōcakē tatra pibēccūrṇaṁ prasannayā| harēṇukr̥ṣṇākr̥minuddrākṣāsaindhavanāgarāt| ēlābhārṅgīyavakṣārahiṅguyuktād ghr̥tēna vā||31||
वातादरोचके तत्र पिबेच्चूर्णं प्रसन्नया| हरेणुकृष्णाकृमिनुद्द्राक्षासैन्धवनागरात्| एलाभार्ङ्गीयवक्षारहिङ्गुयुक्ताद् घृतेन वा||३१||
🔊 Audio coming soon
harēṇvādikāddhiṅgvantāccūrṇaṁ prasannayā vā ghr̥tēna vā vātajē'rōcakē pibēt||31||
Adhikarana pittaje~arocake (32) · Śloka 32
chardayēdvā vacāmbhōbhiḥ pittācca guḍavāribhiḥ| lihyādvā śarkarāsarpirlavaṇōttamamākṣikam||32||
छर्दयेद्वा वचाम्भोभिः पित्ताच्च गुडवारिभिः| लिह्याद्वा शर्करासर्पिर्लवणोत्तममाक्षिकम्||३२||
🔊 Audio coming soon
pittādarōcakē iti sambandhaḥ| guḍavāribhiśchardayēditi sambaddhyatē| lavaṇōttamaṁ saindhavam||32||
Adhikarana kaPaje~arocake (33) · Śloka 33
kaphādvamēnnimbajalairdīpyakāragvadhōdakam| pānaṁ samadhvariṣṭācca tīkṣṇāḥ samadhumādhavāḥ| pibēccūrṇañca pūrvōktaṁ harēṇvādyuṣṇavāriṇā| trikaṭutriphalārātrīyavakṣāraṁ madhughr̥tam| prātarāhārakālē ca yuñjīta mukhadhāvanam||33||
कफाद्वमेन्निम्बजलैर्दीप्यकारग्वधोदकम्| पानं समध्वरिष्टाच्च तीक्ष्णाः समधुमाधवाः| पिबेच्चूर्णञ्च पूर्वोक्तं हरेण्वाद्युष्णवारिणा| त्रिकटुत्रिफलारात्रीयवक्षारं मधुघृतम्| प्रातराहारकाले च युञ्जीत मुखधावनम्||३३||
🔊 Audio coming soon
kaphāt subōdham| samadhudīpyakāragvadhōdakaṁ pānam| madhu mārdvīkam| mādhavaṁ mākṣikamadyam| pūrvōktaṁ harēṇukr̥ṣṇādi| trikaṭvādi mukhadhāvanam||33||
Adhikarana kavalagrahAH (34) · Śloka 34
biḍaṁ sauvarcalaṁ kuṣṭamajājīmaricaṁ sitā| dhātryēlāpadmakōśīrapippalīcandanōtpalam| lōdhraṁ tējōvatīpathyāyavakṣāraṁ kaṭutrayam| ārdradāḍimaniryāsaḥ sājājīsitaśarkaraḥ| satailamākṣikāyuktāścācāraḥ kavalagrahāḥ| caturō'rōcakān hanyurēkadōṣasamastajān| kāravyajājīmaricadrākṣāvr̥kṣāmladāḍimam| sauvarcalaguḍakṣaudraṁ sarvārōcakanāśanam||34||
बिडं सौवर्चलं कुष्टमजाजीमरिचं सिता| धात्र्येलापद्मकोशीरपिप्पलीचन्दनोत्पलम्| लोध्रं तेजोवतीपथ्यायवक्षारं कटुत्रयम्| आर्द्रदाडिमनिर्यासः साजाजीसितशर्करः| सतैलमाक्षिकायुक्ताश्चाचारः कवलग्रहाः| चतुरोऽरोचकान् हन्युरेकदोषसमस्तजान्| कारव्यजाजीमरिचद्राक्षावृक्षाम्लदाडिमम्| सौवर्चलगुडक्षौद्रं सर्वारोचकनाशनम्||३४||
🔊 Audio coming soon
biṁḍādibhiścaturbhirardhaślōkaiścatvāraḥ kavalagrahāḥ sarvē satailamākṣikāścatvārō'rōcakān kramēṇa hanyuḥ| biḍādikaṁ vātē| dhatryadikaṁ pittē| lōdhrādikaṁ kaphē| dāḍimaniryāsēna sannipātē| kāravyādikaṁ subōdham||34||
Adhikarana samaSarkara~jcUrNam (35) · Śloka 35
ēlātvaṅnāgakusumatīkṣṇakr̥ṣṇāmahauṣadham| bhāgavr̥ddhaṁ kramāccūrṇaṁ nihanti samaśarkaram| prasēkārucihr̥tpārśvakāsaśvāsagalāmayān||35||
एलात्वङ्नागकुसुमतीक्ष्णकृष्णामहौषधम्| भागवृद्धं क्रमाच्चूर्णं निहन्ति समशर्करम्| प्रसेकारुचिहृत्पार्श्वकासश्वासगलामयान्||३५||
🔊 Audio coming soon
ēlādikaṁ kramāt bhāgavr̥ddham| tēna yatailānāṁ karṣaḥ tatra tvacō dvau karṣau| nāgakēsarasya trayaḥ| maricasya catvāraḥ| pippalīnāṁ pañca| śuṇṭhyāḥ ṣaḍiti| sarvēṣāṁ samā śarkarā pañca palāni sakarṣāṇi||35||
Adhikarana yavAnyAdicUrNam (36) · Śloka 36
yavānītintiṇīkāmlavētasauṣadhadāḍimam| kr̥tvā kōlañca karṣāśaṁ sitāyāśca catuṣpalam| dhānyasauvarcalājājīvarāṅgaṁ cārdhakārṣikam| pippalīnāṁ śataṁ caikaṁ dvē śatē maricasya ca| cūrṇamētat paraṁ rucyaṁ hr̥dyaṁ grāhi hinasti ca| vibandhakāsahr̥tpārśvaplīhārśōgrahaṇīgadān||36||
यवानीतिन्तिणीकाम्लवेतसौषधदाडिमम्| कृत्वा कोलञ्च कर्षाशं सितायाश्च चतुष्पलम्| धान्यसौवर्चलाजाजीवराङ्गं चार्धकार्षिकम्| पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च| चूर्णमेतत् परं रुच्यं हृद्यं ग्राहि हिनस्ति च| विबन्धकासहृत्पार्श्वप्लीहार्शोग्रहणीगदान्||३६||
🔊 Audio coming soon
yavānyādikē pippalīnāṁ maricasya ca phalāni saṅkhyayā||36||
Adhikarana tAlIsAdicUrNam (37) · Śloka 37
tālīsapatraṁ maricaṁ nāgaraṁ pippalī śubhā| yathōttaraṁ bhāgavr̥ddhastvagēlē cārddhabhāgikē| tadrucyaṁ dīpanaṁ cūrṇaṁ kaṇāṣṭaguṇaśarkaram| kāsaśvāsārucicchardiplīhahr̥tpārśvaśūlajit| pāṇḍujvarātisāraghnaṁ mūḍhavātānulōmanam||37||
तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा| यथोत्तरं भागवृद्धस्त्वगेले चार्द्धभागिके| तद्रुच्यं दीपनं चूर्णं कणाष्टगुणशर्करम्| कासश्वासारुचिच्छर्दिप्लीहहृत्पार्श्वशूलजित्| पाण्डुज्वरातिसारघ्नं मूढवातानुलोमनम्||३७||
🔊 Audio coming soon
yasmāduttaraḥ sa tasmāt bhāgēna vr̥ddhaḥ| tēna tālīsaṁ karṣam| dvau karṣau maricasya| trayaḥ śuṇṭhyāḥ| catvāraḥ pippalīnām| tvagēlē pratyēkaṁ bhāgārdhamānē| bhāgaśca niyāmakastālīsasya tēna tvacō'rdhakarṣaḥ| tadvadēlānām| kaṇābhyō aṣṭaguṇā śarkarā dvātriṁśat karṣāḥ||37||
Adhikarana tAlIsAdimodakaH (38) · Śloka 38
tālīsapatracavikāmarīcānāṁ palaṁ palam| kr̥ṣṇātanmūlayōrdvē dvē palē śuṇṭhī palatrayam| caturjātamuśīraṁ ca karṣāśaṁ ślakṣṇaścūrṇitam| tatra triṁśatpalaṁ datvā kvathitādamalādguḍāt| kurvīta mōdakānakṣasammitāṁstē'pi tadguṇāḥ||38||
तालीसपत्रचविकामरीचानां पलं पलम्| कृष्णातन्मूलयोर्द्वे द्वे पले शुण्ठी पलत्रयम्| चतुर्जातमुशीरं च कर्षाशं श्लक्ष्णश्चूर्णितम्| तत्र त्रिंशत्पलं दत्वा क्वथितादमलाद्गुडात्| कुर्वीत मोदकानक्षसम्मितांस्तेऽपि तद्गुणाः||३८||
🔊 Audio coming soon
tālīsamōdakaḥ subōdham| taditi tālīsacūrṇasya parāmarśaḥ||38||
Adhikarana prasekacikitsitam (39) · Śloka 39
arkāmr̥tākṣārajalē śarvarīmuṣitairyavaiḥ| prasēkē kalpitānsaktūnbhakṣyāṁścādyādbalī vamēt| kaṭutiktaistathā śūlyaṁ bhakṣayējjāṅgalaṁ palam| śuṣkāṁśca bhakṣyān sulaghūṁścaṇakādirasānupaḥ| ślēṣmaṇō'tiprasēkēna vāyuḥ ślēṣmāṇamasyati| kaphaprasēkaṁ taṁ vidyāt snigdhōṣṇairēva nirjayēt||39||
अर्कामृताक्षारजले शर्वरीमुषितैर्यवैः| प्रसेके कल्पितान्सक्तून्भक्ष्यांश्चाद्याद्बली वमेत्| कटुतिक्तैस्तथा शूल्यं भक्षयेज्जाङ्गलं पलम्| शुष्कांश्च भक्ष्यान् सुलघूंश्चणकादिरसानुपः| श्लेष्मणोऽतिप्रसेकेन वायुः श्लेष्माणमस्यति| कफप्रसेकं तं विद्यात् स्निग्धोष्णैरेव निर्जयेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
arkētyādi prasēkacikitsā| arkasyāmr̥tāyāśca kṣārajalē ēkāṁ niśāṁ yavānāṁ vāsō dvitīyē'hani taiḥ saktavō bhakṣyā nānāvidhāḥ| yastu balī sa kaṭubhistiktaiścauṣadhairvamēt| tamiti vātahētukam||39||
Adhikarana pInasavamathvoScikitsitam (40) · Śloka 40
pīnasē'pi kramamimaṁ vamathau ca prayōjayēt| viśēṣātpīnasē'bhyaṅgānsēhānsvēdāṁśca śīlayēt| snigdhānutkārikāpiṇḍaiḥ śiraḥpārśvagalādiṣu| lavaṇāmlakaṭūṣṇāṁśca rasān snēhōpasaṁhitān||40||
पीनसेऽपि क्रममिमं वमथौ च प्रयोजयेत्| विशेषात्पीनसेऽभ्यङ्गान्सेहान्स्वेदांश्च शीलयेत्| स्निग्धानुत्कारिकापिण्डैः शिरःपार्श्वगलादिषु| लवणाम्लकटूष्णांश्च रसान् स्नेहोपसंहितान्||४०||
🔊 Audio coming soon
imamiti prasēkōktam| subōdham| rasān māṁsarasān lavaṇādiguṇān| upasaṁhitāḥ sahitāḥ||40||
Adhikarana SiraHpArSvAMsaSUleShu cikitsA doShAnusAraM vidhiSca (41) · Śloka 41
śirōṁ'sapārśvaśūlēṣu yathādōṣavidhiṁ carēt| audakānūpapiśitairupanāhāḥ susaṁskr̥tāḥ| śasyantē sacatuḥsnēhāḥ śiraḥpārśvāṁsaśūlinām| lēpaśca natayaṣṭyāhvaśatāhvākuṣṭhacandanaiḥ||41||
शिरोंऽसपार्श्वशूलेषु यथादोषविधिं चरेत्| औदकानूपपिशितैरुपनाहाः सुसंस्कृताः| शस्यन्ते सचतुःस्नेहाः शिरःपार्श्वांसशूलिनाम्| लेपश्च नतयष्ट्याह्वशताह्वाकुष्ठचन्दनैः||४१||
🔊 Audio coming soon
śiraḥśūlādiṣu ya ēva dōṣō'dhikaḥ tamēva pratikuryāt| audakānāṁ pr̥thaggrahaṇaṁ prādhānyāt| upanāhaḥ piṇḍabandhaḥ| natādibhiścandanāntairlēpaḥ||41||
Adhikarana saMsRuShTadoSheShu pradehAH (42) · Śloka 42
balārāsnāstilāḥ sarpirmadhukaṁ nīlamutpalam| palaṅkaṣā dēvadārū candanaṁ madhukaṁ ghr̥tam| kr̥ṣṇagandhā balā vīrā vidārī sapunarnavā| abhīrūyaṣṭīmadhukaṁ payasyākattr̥ṇaṁ ghr̥tam| ilyardhayōgaiścatvāraḥ pradēhāḥ parikīrtitāḥ| śastāḥ saṁsr̥ṣṭadōṣāṇāṁ .....................||42||
बलारास्नास्तिलाः सर्पिर्मधुकं नीलमुत्पलम्| पलङ्कषा देवदारू चन्दनं मधुकं घृतम्| कृष्णगन्धा बला वीरा विदारी सपुनर्नवा| अभीरूयष्टीमधुकं पयस्याकत्तृणं घृतम्| इल्यर्धयोगैश्चत्वारः प्रदेहाः परिकीर्तिताः| शस्ताः संसृष्टदोषाणां .....................||४२||
🔊 Audio coming soon
balādibhirilyardhaścatvāraḥ pradēhāḥ saṁsargē vikalpya yathādōṣaṁ yōjyāḥ||42||
Adhikarana nAvanAdyanye upacArAH (43) · Śloka 43
...........................śiraḥpārśvāṁśūlinām| nāvanaṁ dhūmapānāni snēhāścauttarabhaktikāḥ| tailābhyaṅgayōgīni balikarma tathā param| śr̥ṅgādyairvā yathādōṣaṁ duṣṭamēṣāṁ harēdasr̥k| pradēhaiḥ saghr̥taiścēṣṭaḥ padmakōśīracandanaiḥ| dūrvāmadhukamañjiṣṭhākēsarairvā ghr̥tāplutaiḥ| candanādyēna tailēna śatadhautēna sarpiṣā| abhyaṅgaḥ payasā sēkaḥ śastaśca madhukāmbunā||43||
...........................शिरःपार्श्वांशूलिनाम्| नावनं धूमपानानि स्नेहाश्चौत्तरभक्तिकाः| तैलाभ्यङ्गयोगीनि बलिकर्म तथा परम्| शृङ्गाद्यैर्वा यथादोषं दुष्टमेषां हरेदसृक्| प्रदेहैः सघृतैश्चेष्टः पद्मकोशीरचन्दनैः| दूर्वामधुकमञ्जिष्ठाकेसरैर्वा घृताप्लुतैः| चन्दनाद्येन तैलेन शतधौतेन सर्पिषा| अभ्यङ्गः पयसा सेकः शस्तश्च मधुकाम्बुना||४३||
🔊 Audio coming soon
athavaiṣāṁ śūlināṁ śr̥ṅgādyairduṣṭamasr̥gdharēt| vātē'dhikē śr̥ṅgēṇa| pittē'dhikē jalaukādibhiḥ| kaphē tumbēnēti yathādōṣārthaḥ| padmakādibhiḥ saghr̥tairlēpaḥ| tathā dūrvādibhiḥ| śatadhautamanēkaśō vilāpya śītajalaiḥ styānīkr̥tam| kṣīrēṇa kēvalēna sēkō madhukāmbunā vā||43||
Adhikarana atisAracikitsitam (44) · Śloka 44
prāyēṇōpahatāgnitvāt sapicchāmatisāryatē| tasyātisāragrahaṇīvihitaṁ hitamauṣadham| sanāgarānindrayavān pāyayēttaṇḍulāmbunā| jīrṇēṣu tēṣu pēyāṁ ca cāṅgērītakradāḍimaiḥ| pāṭhānimbayavānīnāṁ cūrṇaṁ takrēṇa vā pibēt| surayā vā yutāṁ pāṭhāṁ sanāgaradurālabhām| jambvāmravilvamadhyaṁ vā sakapitthaṁ sanāgaram| pēyāmaṇḍēna.................................||44||
प्रायेणोपहताग्नित्वात् सपिच्छामतिसार्यते| तस्यातिसारग्रहणीविहितं हितमौषधम्| सनागरानिन्द्रयवान् पाययेत्तण्डुलाम्बुना| जीर्णेषु तेषु पेयां च चाङ्गेरीतक्रदाडिमैः| पाठानिम्बयवानीनां चूर्णं तक्रेण वा पिबेत्| सुरया वा युतां पाठां सनागरदुरालभाम्| जम्ब्वाम्रविल्वमध्यं वा सकपित्थं सनागरम्| पेयामण्डेन.................................||४४||
🔊 Audio coming soon
sarvarājayakṣmī sapicchāṁ prāyēṇātisāryatē upahatāgnitvāddhētōḥ| atisāravihitaṁ grahaṇīvihitaṁ ca tatra dōṣādyapēkṣayauṣadhaṁ hitam| subōdham| pāṭhādīnāṁ trayāṇāṁ surayā pānam| jambūmadhyādikaṁ pēyā maṇḍēna||44||
Adhikarana atisAre KaDAH (45) · Śloka 45
..........yōgaiśca pāṭhādyaiḥ kārayēt tribhiḥ| sasūpyadhānyānsasnēhānsāmlānsalavaṇāṅkhaḍān| vētasārjunajambūnāṁ mr̥ṇālīkr̥ṣṇagandhayōḥ| śrīparṇyā mātuluṅgasya dhātakyā dāḍimasya ca| cāṅgēryā madayantyāśca yūthikāyāśca pallavaiḥ| kālaviddugdhikāyāśca cukrikāyāśca yōjayēt| khaḍān dadhisarōpētān sasarpiṣkān sadāḍimān| rōcanān dīpanān dadyādatīsāraharān param||45||
..........योगैश्च पाठाद्यैः कारयेत् त्रिभिः| ससूप्यधान्यान्सस्नेहान्साम्लान्सलवणाङ्ख़डान्| वेतसार्जुनजम्बूनां मृणालीकृष्णगन्धयोः| श्रीपर्ण्या मातुलुङ्गस्य धातक्या दाडिमस्य च| चाङ्गेर्या मदयन्त्याश्च यूथिकायाश्च पल्लवैः| कालविद्दुग्धिकायाश्च चुक्रिकायाश्च योजयेत्| ख़डान् दधिसरोपेतान् ससर्पिष्कान् सदाडिमान्| रोचनान् दीपनान् दद्यादतीसारहरान् परम्||४५||
🔊 Audio coming soon
pāṭhādyāsrayō yōgā anantarōktāḥ| pāṭhānimbvādikaḥ pāṭhānāgarādikō jambūmadhyādikaśca| ēṣāṁ jalēna sasnēhāt sasūpyadhānyān khaḍān kārayēt| khaḍaḥ phalayūṣaḥ| vētasētyādīnāṁ ṣaṣṭhyantānāṁ pallavaiḥ khaḍān yōjayēt| sarvakhaḍēṣu ca dadhisārikatvam||45||
Adhikarana rAjayakShmiNaH purIShaM rakShet (46) · Śloka 46
purīṣaṁ yatnatō rakṣēcchuṣyatō rājayakṣmiṇaḥ| sarvadhātukṣayārtasya balaṁ tasya hi viḍbalam||46||
पुरीषं यत्नतो रक्षेच्छुष्यतो राजयक्ष्मिणः| सर्वधातुक्षयार्तस्य बलं तस्य हि विड्बलम्||४६||
🔊 Audio coming soon
asya ca rājayakṣmiṇaḥ śuṣyataḥ sataḥ purīṣaṁ yatnataḥ kṣayādrakṣēt| yataḥ sarvasyāpi dēhē yad balaṁ taddhātuhētukaṁ bhavati| rājayakṣmiṇaḥ punaḥ kṣīṇasakaladhātutvāt viḍbalamēva balaṁ tasya narasya viḍēva balamityarthaḥ| atastaṁ rakṣēt||46||
Adhikarana jvarAdiShu kriyopadeSaH (47) · Śloka 47
jvarādiṣvapi kurvīta vikārēṣu yathāmayam| bahvāmayasamūhō hi yakṣmātaḥ sō'tiduḥsahaḥ|47|
ज्वरादिष्वपि कुर्वीत विकारेषु यथामयम्| बह्वामयसमूहो हि यक्ष्मातः सोऽतिदुःसहः|४७|
🔊 Audio coming soon
jvarādiṣu vikārēṣu ca rājayakṣmavataḥ svaṁ svaṁ cikitsitaṁ kurvītayathāmayaṁ āmayāpēkṣayā| yakṣmā cātō'tiduḥsahaḥ yatō nānāhētvādibahvāmayasamūhaḥ||47||
Adhikarana ajArasAyanam (47) · Śloka 47
ajāṁ vā paryupāsīta ṣaṇmāsānuṭajē vasan| tatpayōmūtraviḍvr̥ttipariṣēkapragharṣaṇaḥ| tābhiḥ parivr̥taḥ svapyattacchakr̥drēṇusaṅkurē| ētadrasāyanaṁ śrēṣṭhaṁ rōgarājasya nāśanam||47||
अजां वा पर्युपासीत षण्मासानुटजे वसन्| तत्पयोमूत्रविड्वृत्तिपरिषेकप्रघर्षणः| ताभिः परिवृतः स्वप्यत्तच्छकृद्रेणुसङ्कुरे| एतद्रसायनं श्रेष्ठं रोगराजस्य नाशनम्||४७||
🔊 Audio coming soon
uṭajē vanē latāvēśma| tadityajāparāmarśaḥ| rēṇuścūrṇam||47||
Adhikarana pa~jcAjaM ghRutam (49) · Śloka 49
ajāśakr̥drasakṣīradadhimūtraiḥ śr̥taṁ ghr̥tam| sapañcapaṭu pañcājaṁ kṣayī kṣīrānupaḥ pibēt||49||
अजाशकृद्रसक्षीरदधिमूत्रैः शृतं घृतम्| सपञ्चपटु पञ्चाजं क्षयी क्षीरानुपः पिबेत्||४९||
🔊 Audio coming soon
pañcājaṁ ghr̥tamapyājamēva| ajāśakr̥drasādīni ca| miśrīkr̥tāni snēhasamāni| pañcapaṭu stōkamātram||49||
Adhikarana mAMsamadyayorupayogaH (50) · Śloka 50
māṁsamēvāśnatō yuktyā mārdvīkaṁ pibatō'nu ca| avidhāritavēgasya yakṣmā na labhatē'ntaram| surāṁ samaṇḍāṁ mārdvīkamariṣṭān sīdhumādhavān| yathārhamanupānārthaṁ pibēnmāṁsāni bhakṣayan| srōtōvibandhamōkṣārthaṁ balaujaḥpuṣṭayē ca tat||50||
मांसमेवाश्नतो युक्त्या मार्द्वीकं पिबतोऽनु च| अविधारितवेगस्य यक्ष्मा न लभतेऽन्तरम्| सुरां समण्डां मार्द्वीकमरिष्टान् सीधुमाधवान्| यथार्हमनुपानार्थं पिबेन्मांसानि भक्षयन्| स्रोतोविबन्धमोक्षार्थं बलौजःपुष्टये च तत्||५०||
🔊 Audio coming soon
subōdham| tadityanantarōktaṁ karma||50||
Adhikarana abhya~ggAvagAhAdikam (51) · Śloka 51
snēhakṣīrāmbukōṣṭhēṣu svabhyaktamavagāhayēt| uttīrṇaṁ miśrakasnēhaiḥ punarāktaṁ sukhaiḥ karaiḥ| mr̥dnīyātsukhamāsīnaṁ sukhaṁ cōdvartayēt param||51||
स्नेहक्षीराम्बुकोष्ठेषु स्वभ्यक्तमवगाहयेत्| उत्तीर्णं मिश्रकस्नेहैः पुनराक्तं सुखैः करैः| मृद्नीयात्सुखमासीनं सुखं चोद्वर्तयेत् परम्||५१||
🔊 Audio coming soon
kōṣṭhaḥ kāṣṭhādimayaḥ snēhādyādhāraḥ| uttīrṇamavagāhāt phalalābhē sati| punarabhyaktaṁ sukhaṁ cāsīnaṁ sukhaiḥ karaiḥ mr̥dnīyāt||51||
Adhikarana jIvantyAdicUrNamudvartanArthe (52) · Śloka 52
jīvantīṁ śatavīryāñca vikasāṁ sapunarnavām| aśvagandhāmapāmārgaṁ tarkārīṁ madhukaṁ balām| vidārīṁ sarṣapān kuṣṭhaṁ taṇḍutānatasīphalam| māṣāṁstilāṁśca kiṇvañca sarvamēkatra cūrṇayēt| yavacūrṇaṁ triguṇitaṁ dadhnā yuktaṁ samākṣikam| ētadudvartanaṁ kāryaṁ puṣṭivaRrṇabalapradam||52||
जीवन्तीं शतवीर्याञ्च विकसां सपुनर्नवाम्| अश्वगन्धामपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलाम्| विदारीं सर्षपान् कुष्ठं तण्डुतानतसीफलम्| माषांस्तिलांश्च किण्वञ्च सर्वमेकत्र चूर्णयेत्| यवचूर्णं त्रिगुणितं दध्ना युक्तं समाक्षिकम्| एतदुद्वर्तनं कार्यं पुष्टिवऱ्र्णबलप्रदम्||५२||
🔊 Audio coming soon
jīvantyādikaṁ sarvamēkīkr̥tya cūrṇayēt| tataścūrṇāt triguṇō yavacūrṇaḥ| ētaddadhimākṣikābhyāmudvartanam||52||
Adhikarana snAnArthaM jalam (53) · Śloka 53
gaurasarṣapakalkēna snānīyauṣadhibhiśca saḥ| snāyādr̥tusukhaistōyaiḥ jīvanīyōpasādhitaiḥ||53||
गौरसर्षपकल्केन स्नानीयौषधिभिश्च सः| स्नायादृतुसुखैस्तोयैः जीवनीयोपसाधितैः||५३||
🔊 Audio coming soon
sa cōdvartitō gaurasarṣapakalkādibhiḥ snāyāt| snānīyāni snānēṣūktānyauṣadhāni| auṣadhayaḥ sarvauṣadhayaḥ| r̥tusukhāni jalāni śītōṣṇāviśēṣēṇa||53||
Adhikarana gandhamAlyAdisevanam (54) · Śloka 54
gandhamālyādikāṁ bhūṣāmalakṣmīnāśanīṁ bhajēt| suhr̥dāṁ darśanaṁ gītavāditrōtsavasaṁśrutīḥ| bastayaḥ kṣīrasarpīṁṣi madyaṁ māṁsaṁ suśīlatā||54||
गन्धमाल्यादिकां भूषामलक्ष्मीनाशनीं भजेत्| सुहृदां दर्शनं गीतवादित्रोत्सवसंश्रुतीः| बस्तयः क्षीरसर्पींषि मद्यं मांसं सुशीलता||५४||
🔊 Audio coming soon
bhūṣā alaṅkaraṇam| subōdham||54||
Adhikarana daivavyapAshrayamauShadham (55-7) · Śloka 7
daivavyapāśrayaṁ tadvadatharvōktaṁ ca pūjitam| iṣṭyā yathā ca candrasya rājayakṣmā purā jitaḥ| purōhitaḥ prayuñjīta vēdōktāṁ tāṁ jitātmanaḥ||55|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁṅgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē rājayakṣmacikitsitannāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
दैवव्यपाश्रयं तद्वदथर्वोक्तं च पूजितम्| इष्ट्या यथा च चन्द्रस्य राजयक्ष्मा पुरा जितः| पुरोहितः प्रयुञ्जीत वेदोक्तां तां जितात्मनः||५५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंङ्ग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने राजयक्ष्मचिकित्सितन्नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
daivavyapāśrayaṁ tattanmaṇimantrādikam| atharvōktamatharvaṇōddiṣṭaṁ śāntikādi| subōdham| jitātmanō jitēndriyasyēti||55|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyam aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē saptamō'dhyāyaḥ