Adhikarana adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō raktapittacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
atha kramaprāptasya raktapittasya cikitsāṁ darśayitumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana mArgaBedAnusAraM sAdhyAsAdhyatA (2) · Śloka 2
ūrdhvagaṁ balinō'vēgamēkadōṣānugaṁ navam| raktapittaṁ sukhē kālē sādhayēnnirupadravam| adhōgaṁ yāpayēdraktaṁ yaccadōṣadvayānugam| śāntaṁ śāntaṁ punaḥ kupyanmārgānmārgāntarañca yat| atipravr̥ttaṁ mandāgnēstidōṣaṁ dvipathaṁ tyajēt||2||
ऊर्ध्वगं बलिनोऽवेगमेकदोषानुगं नवम्| रक्तपित्तं सुखे काले साधयेन्निरुपद्रवम्| अधोगं यापयेद्रक्तं यच्चदोषद्वयानुगम्| शान्तं शान्तं पुनः कुप्यन्मार्गान्मार्गान्तरञ्च यत्| अतिप्रवृत्तं मन्दाग्नेस्तिदोषं द्विपथं त्यजेत्||२||
🔊 Audio coming soon
ūrdhvagamityādiviśiṣṭaṁ raktapittaṁ sādhayēt cikitsēt| adhōgamityādiyuktañca yāpayēt| yad vrajan atipravr̥ttatvādiyuktantu tyajēt cikitsēdityarthaḥ| sukhaḥ kālō dvividhō'pyabhibhataḥ| upadravāḥ vikr̥tavyādhivijñānīyē pradarśitāḥ||2||
Adhikarana cikitsAsUtram (3) · Śloka 3
jñātvā nidānamayanaṁ malāvanubalau balam| dēśakālādyavasthāñca raktapittē prayōjayēt| laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ cādau śōdhanaṁ śamanaṁ tathā||3||
ज्ञात्वा निदानमयनं मलावनुबलौ बलम्| देशकालाद्यवस्थाञ्च रक्तपित्ते प्रयोजयेत्| लङ्घनं बृंहणं चादौ शोधनं शमनं तथा||३||
🔊 Audio coming soon
sādhyē ca raktapittē nidānādikaṁ jñātvā tadānuguṇyēna kadācidādāvēva laṅghanaṁ yōjayēt| kadācit br̥ṁhaṇamiti| tathā kadācicchōdhanaṁ kadācicchamanam| anubalau malau vātakaphau||3||
Adhikarana shodhanashamanayorviShayavisheShaH (4) · Śloka 4
santarpaṇōtthaṁ balinō bahudōṣasya sādhayēt| ūrdhvabhāgaṁ virēkēṇa vamanēna tvadhōgatam| śamanairbr̥ṁhaṇaiścānyallaṅghyabr̥ṁhyānavēkṣya ca||4||
सन्तर्पणोत्थं बलिनो बहुदोषस्य साधयेत्| ऊर्ध्वभागं विरेकेण वमनेन त्वधोगतम्| शमनैर्बृंहणैश्चान्यल्लङ्घ्यबृंह्यानवेक्ष्य च||४||
🔊 Audio coming soon
śōdhanādēḥ sāmānyēnōktatvāt saṁtarpaṇōtthamityādinā viśēṣa ucyatē| `tu'śabdāt santarpaṇōtthatvādiyuktamēvādhōbhāgaṁ vamanēna| anyadityapatarpaṇōtthaṁ abalasyālpadōṣasya ca yadraktapittaṁ tacchamanaiRbr̥ṁhaṇaiśca sādhayēt| laṅghyabr̥ṁhyānavēkṣya ca raktapittaṁ sādhayēditi| anēnaitaduktaṁ vyādhikarśitādayō br̥ṁhyatvēna yē pūrvamuktāstēṣāṁ santarpaṇōtthatvādiyuktam śōdhanēna tathā sādhayēdyathā br̥ṁhatvāt laṅghanaṁ na dōṣāya bhavati| tathā yē'pi mēhyādayō laṅghyatvēna paṭhitāstēṣāmapatarpaṇōtthatvādityuktaṁ tathāvidhābhyāṁ śamanabr̥ṁhaṇābhyāṁ sādhayēdyathāvidhābhyāṁ laṅghyasya bādhā na sampadyata iti||4||
Adhikarana mArgaBedAnusAraM SamanaviShayaH (5) · Śloka 5
ūrdhvaṁ pravr̥ttē śamanau rasau tiktakaṣāyakau| upavāsaśca niśśuṇṭhīṣaḍaṅgōdakapāyinaḥ| adhōgē raktapittē tu br̥ṁhaṇō madhurō rasaḥ||5||
ऊर्ध्वं प्रवृत्ते शमनौ रसौ तिक्तकषायकौ| उपवासश्च निश्शुण्ठीषडङ्गोदकपायिनः| अधोगे रक्तपित्ते तु बृंहणो मधुरो रसः||५||
🔊 Audio coming soon
ūrdhvaṁ pravr̥tta ityādinā śamanabr̥haṇayōrmārgaviśēṣēṇa viṣayapradarśanam| ṣaḍaṅgaṁ ghanadisādhitamudakaṁ jvarapaṭhitam| madhurō rasō nānāvidhayā bhakṣyādikalpanayā||5||
Adhikarana tarpaNaM peyA~jca (6) · Śloka 6
ūrdhvagē tarpaṇaṁ yōjyaṁ pēyāpūrvamadhōgatē||6||
ऊर्ध्वगे तर्पणं योज्यं पेयापूर्वमधोगते||६||
🔊 Audio coming soon
ūrdhvagē yadā'nnaṁ prayujyatē tadā prathamaṁ tarpaṇaṁ lājasaktavaḥ| adhōgē tu pēyā prayōjyā||6||
Adhikarana avidhAraNIyaM vidhAraNIya~jca raktapittam (7) · Śloka 7
aśnatō balinō'śuddhaṁ na dhāryaṁ taddhi rōgakr̥t| dhārayēdanyathā śīghramagnivacchīghrakāri tat||7||
अश्नतो बलिनोऽशुद्धं न धार्यं तद्धि रोगकृत्| धारयेदन्यथा शीघ्रमग्निवच्छीघ्रकारि तत्||७||
🔊 Audio coming soon
aśuddhaṁ raktamaśnatōḥ balinaśca pravr̥ttaṁ naiva dhāryaṁ stambhanādinā tadvidhāritaṁ rōgakr̥dbhavati| anyathā punaryadbhōjanarahitasyābalasya ca pravr̥ttaṁ śuddhañca tacchīghraṁ dhārayēt| yatastadraktapittāmagnivacchīghrakāri raktakṣayācchīghraṁ mārayatītyarthaḥ||7||
Adhikarana virecanaprayogAH (8) · Śloka 8
trivr̥tātriphalādhātrītrāyantyāragvadhābhayāḥ| gavākṣīkṣurasakṣīradrākṣākṣōdrāsitōtkaṭāḥ| yathāsvaṁ kalpavihitā virēkārthaṁ prayōjayēt| trivr̥cchyāmākaṣāyēṇa kalkēna ca saśarkaram| sādhayēdvidhivallēhaṁ lihyāt pāṇitalaṁ tataḥ| triphalātrivr̥tāśyāmāpippalīśarkarāmadhu| mōdakaḥ sannipātōrdhvaraktapittajvarapahaḥ| trivr̥tsamasitā tadvat pippalīpādasaṁyutā||8||
त्रिवृतात्रिफलाधात्रीत्रायन्त्यारग्वधाभयाः| गवाक्षीक्षुरसक्षीरद्राक्षाक्षोद्रासितोत्कटाः| यथास्वं कल्पविहिता विरेकार्थं प्रयोजयेत्| त्रिवृच्छ्यामाकषायेण कल्केन च सशर्करम्| साधयेद्विधिवल्लेहं लिह्यात् पाणितलं ततः| त्रिफलात्रिवृताश्यामापिप्पलीशर्करामधु| मोदकः सन्निपातोर्ध्वरक्तपित्तज्वरपहः| त्रिवृत्समसिता तद्वत् पिप्पलीपादसंयुता||८||
🔊 Audio coming soon
trivr̥ttādayō'bhayāntāḥ pr̥thakkalpōktēna vidhanēna yathāsvaṁ viṣayēṣu gavākṣīkṣurasādibhiryathāyōgamēkadvitrairutkaṭā virēkārthaṁ raktapittē prayōjayēt| trivr̥taḥ śāmāyaśca kvāthaṁ śarkarāñca vipācya tatraiva ca lēhatvāpādanayōgyaṁ trivr̥cchyāmākalkaṁ datvā lēhaṁ sādhayēt| triphaladibhiḥ samaiḥ śarkarayā pittajayāyādhikayā mākṣikēṇa kr̥tō mōdakaḥ sannipātamūrdhvapravr̥ttaṁ raktṁ śōphaṁ jvaraṁ cāpahanti| trivr̥taścaturguṇēna bhāgēna pippalī| tadvaditi mōdakaḥ| sannipātādiharaḥ| mākṣikamanuktamapi tadvadgrahaṇēna mōdakatvāllabhyatē| iti virēcanāni raktapittē||8||
Adhikarana vamanam (9) · Śloka 9
vamanaṁ phalasaṁyuktaṁ tarpaṇaṁ sasitā madhu| sasitaṁ vā jalaṁ kṣaudrayuktaṁ vā madhukōdakam| phalēndrayavagāṅgēyīmadhukaṁ vā samākṣikam| kṣīraṁ vā rasamikṣōrvā ...................||9||
वमनं फलसंयुक्तं तर्पणं ससिता मधु| ससितं वा जलं क्षौद्रयुक्तं वा मधुकोदकम्| फलेन्द्रयवगाङ्गेयीमधुकं वा समाक्षिकम्| क्षीरं वा रसमिक्षोर्वा ...................||९||
🔊 Audio coming soon
phalasaṁyuktaṁ tarpaṇādikamadhōgatē raktapittē vamanaṁ bhavati| tarpaṇaṁ lājasaktavō madanasitāmadhuyuktam| sasitaṁ vā jalamiti vāśabdāt phalasaṁyuktamēva| kṣīrēkṣurasayōranuktānyapi phalāni vamanatvāt prādhānyācca labhyantē||9||
Adhikarana Sodhanottaro vidhiH (10) · Śloka 10
.......................................śuddhasyānantarō vidhiḥ| yathāsvaṁ manthapēyādiḥ prayōjyō rakṣatā balam||10||
.......................................शुद्धस्यानन्तरो विधिः| यथास्वं मन्थपेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बलम्||१०||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ virēkēṇa vamanēna vā śuddhasya yathāsvaṁ viṣayēṣvanantarō vakṣyamāṇō vidhiḥ kvacinmanthādiḥ prayōjyaḥ| kvacit pēyādiḥ| tathā ca prayōjyō yathā balahānirna bhavati||10||
Adhikarana tatra manthAH (11) · Śloka 11
anthō jvarōktō drākṣādiḥ pittaghnairvā phalaiḥ kr̥taḥ| madhukharjūramr̥dvīkāparūṣakatitāmbhasā| manthō vā pañcasārēṇa saghr̥tairlājasaktubhiḥ| dāḍimāmalakāmlō vā mandāgnyamlābhilāṣiṇaḥ||11||
अन्थो ज्वरोक्तो द्राक्षादिः पित्तघ्नैर्वा फलैः कृतः| मधुखर्जूरमृद्वीकापरूषकतिताम्भसा| मन्थो वा पञ्चसारेण सघृतैर्लाजसक्तुभिः| दाडिमामलकाम्लो वा मन्दाग्न्यम्लाभिलाषिणः||११||
🔊 Audio coming soon
jvarōktō drākṣadirmanthaḥ- drākṣādāḍimakāśmaryapathyābilvaparūṣakaiḥ| samadhūkaiḥ sabadaraiḥ sakṣaudraiḥ sasitōtpalaiḥ|| jvaraghnaistōyamr̥ditaiḥ.....................||iti| anyairvā pittaghnaiḥ phalaiḥ kr̥taḥ| athavā pañcasārādanyēnāmbhasā karaṇabhūtēna ghr̥tāktairlājasaktubhiḥ kr̥tō manthaḥ| anyaiḥ pañcasāraśbdēna kṣatakṣayakāsacikitsitē paṭhitaṁ - śarkarāpippalīcūrṇaiḥ sarpiṣā mākṣikēṇa ca| saṁyuktaṁ vā śr̥taṁ kṣīraṁ ..............|| iti kṣīraṁ vyākhyātam| tatra ta ēva paṇḍitāḥ pramāṇam| mandāgnēramlābhilāṣiṇaśca raktapittavatō dāḍimēnāmlakaiścāpāditāmlatvō manthaḥ pittaślēṣmādhikyādinā pēyāyōgyasyaitē manthāḥ| tatra ca jvarōktaṁ smaraṇīyam||11||
Adhikarana peyAH (12) · Śloka 12
kamalōtpalkiñjalkapr̥śniparṇīpriyaṅgukāḥ| uśīraṁ śābaraṁ lōdhraṁ śr̥ṅgivēraṁ kucandanam| hrībēraṁ dhātakīpuṣpaṁ bilvamadhyaṁ durālabhā| ardhārdhairvihitāḥ pēyā vakṣantē pādayaugikāḥ| bhūnimbasēvyajaladāścandanāmbupriyaṅgavaḥ| śāliparṇyā yutā mudgā pr̥śniparṇyā masūrakāḥ| tuvaryō vā'tibalayā balayā vā harēṇavaḥ| tatkaṣāyē hitā pēyā māṁsapēyāstathā rasāḥ| anaśmlāḥ kiñcidamlā vā saghr̥̄takṣaudraśarkarāḥ||12||
कमलोत्पल्किञ्जल्कपृश्निपर्णीप्रियङ्गुकाः| उशीरं शाबरं लोध्रं शृङ्गिवेरं कुचन्दनम्| ह्रीबेरं धातकीपुष्पं बिल्वमध्यं दुरालभा| अर्धार्धैर्विहिताः पेया वक्षन्ते पादयौगिकाः| भूनिम्बसेव्यजलदाश्चन्दनाम्बुप्रियङ्गवः| शालिपर्ण्या युता मुद्गा पृश्निपर्ण्या मसूरकाः| तुवर्यो वाऽतिबलया बलया वा हरेणवः| तत्कषाये हिता पेया मांसपेयास्तथा रसाः| अनश्म्लाः किञ्चिदम्ला वा सघॄतक्षौद्रशर्कराः||१२||
🔊 Audio coming soon
yatra tu yōgyāḥ pēyāstatra kamalādyuśīrādihrībērādibhistribhirardhaślōkairācāryairvihitāḥ pēyā raktapittē| bhūnimbētyādinā ślōkacaturbhāgaiḥ ṣaṭ pēyā vakṣyantē| tuvarya āḍhakyaḥ| ēṣāṁ cānantarōktānāṁ pēyauṣadhānāṁ kvāthē siddhāḥ dōṣādyapēkṣayā kadācit pēyāḥ kēvalā hitāḥ| kadācinmāṁsapēyāḥ kadācinmāṁsarasāḥ| tē ca pēyādaya auṣadhakvāthasiddhāḥ kadāciddāḍimāmalakādināmlāḥ sarvē ca ghr̥tādiyuktāḥ||12||
Adhikarana dhAnyaSAkAdikam (13) · Śloka 13
śūkaśimbībhavaṁ dhānyaṁ śākaṁ māṁsaṁ ca śasyatē| annasvarūpavijñānē yaduktaṁ laghuśītalam||13||
शूकशिम्बीभवं धान्यं शाकं मांसं च शस्यते| अन्नस्वरूपविज्ञाने यदुक्तं लघुशीतलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
annasvarūpavijñānīyē'dhyāyē śūkadhānyādikaṁ yallaghuśītaṁ cōktaṁ tadraktē śasyatē, na tu yavakādimāṣādikākamācyādi||13||
Adhikarana ambupAnam (14) · Śloka 14
pūrvōktamambupānīyaṁ pañcamūlēna vā śr̥tam| laghunā śr̥taśītaṁ vā madhvambhō vā phalāmbu vā||14||
पूर्वोक्तमम्बुपानीयं पञ्चमूलेन वा शृतम्| लघुना शृतशीतं वा मध्वम्भो वा फलाम्बु वा||१४||
🔊 Audio coming soon
pūrvōktamambu niśśuṇṭhīṣaḍaṅgam| athavā laghunā hrasvēna pañcamūlēna siddham| śr̥taśītaṁ vā kēvalam| phalāmbu drākṣāśarkarākharjūrādimr̥̄ditapūrvakam||14||
Adhikarana annapAne padmakAdigaNAnAmupayogaH (15) · Śloka 15
padmakādyañjanādiñca sārivādiñca kalpayēt| annapānē gaṇaṁ tadvaddaśakaṁ dāhanāśanam| kaphānugē yūṣaśākaṁ mārutānugatē rasam||15||
पद्मकाद्यञ्जनादिञ्च सारिवादिञ्च कल्पयेत्| अन्नपाने गणं तद्वद्दशकं दाहनाशनम्| कफानुगे यूषशाकं मारुतानुगते रसम्||१५||
🔊 Audio coming soon
annapānē ca padmakādyañjanādisārivādikaṁ gaṇaṁ dāhanāśanam ca daśakaṁ kalpayēt| ēṣāṁ kvāthēna sādhayētpānaṁ cētyarthaḥ| athavānnaṁ pānaṁ yathāyōgamētaiḥ saṁyuktaṁ kārayēt| padmakalājōśīraṁ madhukōtpalasārivāsitōdīcyam| kāśmaryaphalaṁ candanamēṣa gaṇō dāhanāśanaḥ prōktaḥ|| subōdham| rasō māṁsarasaḥ||15||
Adhikarana mAMsarasAH (16) · Śloka 16
abhīrōraṅkurairlāvāḥ saha mudgāḥ paṭōlajaiḥ| makuṣṭhā dhānyayāsōtthai raktapittē paraṁ matāḥ| śaśaḥ savāstukaḥ śastō vibandhē tittiriḥ punaḥ| udumbarasya niryūhē sādhitō mārutē'dhikē| plakṣasya barhiṇastadvannyagrōdhasya ca kukkuṭaḥ| bisōtpalamr̥ṇālānāṁ vartakakrakarau hitau| vartikāmbhōjanālānāmaśvatthasya kapiñjalaḥ| yatkiñcadraktapittasya nidānaṁ tacca varjayēt||16||
अभीरोरङ्कुरैर्लावाः सह मुद्गाः पटोलजैः| मकुष्ठा धान्ययासोत्थै रक्तपित्ते परं मताः| शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे तित्तिरिः पुनः| उदुम्बरस्य निर्यूहे साधितो मारुतेऽधिके| प्लक्षस्य बर्हिणस्तद्वन्न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः| बिसोत्पलमृणालानां वर्तकक्रकरौ हितौ| वर्तिकाम्भोजनालानामश्वत्थस्य कपिञ्जलः| यत्किञ्चद्रक्तपित्तस्य निदानं तच्च वर्जयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
lāvā nāma pakṣiṇaḥ| abhīrōḥ śatāvaryāḥ aṅkuraiḥ saha siddhāḥ| tathā makuṣṭhādurālabhōtthaiścāṅkuraiḥ| subōdham| punaḥ śabdāttittirirapi savāstukaḥ| mārutādhikē raktapittē udumbarakvāthasādhitaḥ tittiriḥ| kvacinmārutē'dhikē plakṣasya niryūhē barhiṇō mayūraḥ| phalabarhābhyāminaṅmatvarthīyaḥ| tathā bisādīnāmanyatamasya niryūhē vartakaḥ krakarō vā hitaḥ| mr̥ṇālaṁ bisā~ghkuraḥ| sarvā ṣaṣṭhī niryūhāpēkṣayā| bhr̥śōṣṇatīkṣṇādi sarvaṁ raktapittakāraṇaṁ raktapittī varjayēt||16||
Adhikarana vAsArasAdiyogAH (17) · Śloka 17
vāsārasēna phalinīmr̥llōdhrāñjanamākṣikam| pittasr̥kśamayētpītaṁ niryāsō vā'ṭarūṣakāt| śarkarāmadhusaṁyuktaḥ kēvalō vā śr̥tō'pi vā| vr̥ṣaḥ sadyaḥ jayatyasraṁ sa hyasya paramauṣadham| vāsārasēna bhūnimbakaṭukāśarkarāḥ pibēt| tēnaiva vā kṣaudrayutaṁ padmakēsarapadmakam| salōdhranāgakusumaśāḍvalōtpalavāstukam||17||
वासारसेन फलिनीमृल्लोध्राञ्जनमाक्षिकम्| पित्तसृक्शमयेत्पीतं निर्यासो वाऽटरूषकात्| शर्करामधुसंयुक्तः केवलो वा शृतोऽपि वा| वृषः सद्यः जयत्यस्रं स ह्यस्य परमौषधम्| वासारसेन भूनिम्बकटुकाशर्कराः पिबेत्| तेनैव वा क्षौद्रयुतं पद्मकेसरपद्मकम्| सलोध्रनागकुसुमशाड्वलोत्पलवास्तुकम्||१७||
🔊 Audio coming soon
phalinyādi vāsāsvarasēna pītaṁ pittāsr̥kśamanam athavā kēvala ēvāṭarūṣasya vāsāyā niryāsaḥ svarasaḥ| athavā na kēvalō'pi tu śarkarāmadhusaṁyutktaḥ sa vāsāniryāsaḥ| athavā śr̥taḥ kvathitaḥ| vr̥ṣaḥ sadyō jayatyasram| hiśabdō yasmādarthē| yasmāt sarvaprakārō'pi vr̥ṣō'sya raktasya paraṁ pradhānamauṣadham| bhūnimbādicūrṇaṁ vāsārasēna prayōgaḥ| tēnaiva mākṣikayuktaṁ padmakēsarādi vāstukāntaṁ prayōgaḥ||17||
Adhikarana prayogAntarANi (18) · Śloka 18
lihyādvā madhusarpirbhyāṁ gavāśvaśakr̥tō rasam| pathyā rajanyahiṁsrā vā palāṇḍuṁ tadvadēva vā| phalinīlōdhrakhadiraśālmalīkōvidārajam| śirīśaśēlukakubhavinduvārātimuktajam| palāśayūthikāśigrumadhūkāsanajanma ca| madhunā cūrṇitaṁ puṣpamēkatra pr̥thagēva vā| puṣpairēbhirvipakvaṁ ca sakṣaudraṁ māhiṣaṁ ghr̥tam| lihyātkṣaudrēṇa pathyāṁ vā kiñjalkaṁ kamalasya vā| lājāḥ śr̥ṅgāṭakaṁ mustaṁ kharjūraṁ kr̥ṣṇamr̥ttikām| kṣīrivr̥kṣāṅkurān drākṣāṁ tavakṣīrīṁ sitōpalāṁm| gairikaṁ madhukaṁ lōdhraṁ śaṅkhaṁ śambūkamañjanam| taṇḍulīyakamūlaṁ vā bījaṁ vā vāstukōdbhavam| paṭōlamālatīnimbacandanadvayapadmakam| lōdhrō vr̥ṣastaṇḍulīyaḥ kr̥ṣṇā mr̥nmadayantikā| śatāvarī gōpakanyā kākōlyau madhuyaṣṭikā| raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ| sakṣaudraṁ grathitē raktē lihyātpārāvatācchakr̥t||18||
लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां गवाश्वशकृतो रसम्| पथ्या रजन्यहिंस्रा वा पलाण्डुं तद्वदेव वा| फलिनीलोध्रखदिरशाल्मलीकोविदारजम्| शिरीशशेलुककुभविन्दुवारातिमुक्तजम्| पलाशयूथिकाशिग्रुमधूकासनजन्म च| मधुना चूर्णितं पुष्पमेकत्र पृथगेव वा| पुष्पैरेभिर्विपक्वं च सक्षौद्रं माहिषं घृतम्| लिह्यात्क्षौद्रेण पथ्यां वा किञ्जल्कं कमलस्य वा| लाजाः शृङ्गाटकं मुस्तं खर्जूरं कृष्णमृत्तिकाम्| क्षीरिवृक्षाङ्कुरान् द्राक्षां तवक्षीरीं सितोपलांम्| गैरिकं मधुकं लोध्रं शङ्खं शम्बूकमञ्जनम्| तण्डुलीयकमूलं वा बीजं वा वास्तुकोद्भवम्| पटोलमालतीनिम्बचन्दनद्वयपद्मकम्| लोध्रो वृषस्तण्डुलीयः कृष्णा मृन्मदयन्तिका| शतावरी गोपकन्या काकोल्यौ मधुयष्टिका| रक्तपित्तहराः क्वाथास्त्रयः समधुशर्कराः| सक्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात्पारावताच्छकृत्||१८||
🔊 Audio coming soon
gavāśvasya śakr̥drasō ghr̥tamākṣikābhyāṁ lēhaprayōgaḥ| pathyādīnāṁ tadvanmadhusarpirbhyāṁ prayōgaḥ| tathā palāṇḍōḥ| phalinyādīnāṁ yathā sambhavaṁ puṣpaṁ pr̥thaṅmiśritaṁ vā cūrṇitaṁ madhunā prayōgaḥ| athavā tribhiḥ ślōkādyaistrayaḥ prayōgāḥ| subōdham||18||
Adhikarana raktAnitiHsrutau yogAH (19) · Śloka 19
atiniḥsrutaraktō vā kṣaudrēṇa rudhiraṁ pibēt| jāṅgalaṁ bhakṣayēdvājaṁ māṁsaṁ pittayutaṁ yakr̥t| lōdhrakālīyakōśīraphalinīśaṅkhagairikam| paṭōlapatraṁ duḥsparśā samaṅgā sārivā latā| tvagjambuvētasāśvatthahayāhvōdumbarārjunāt| kirātatiktakramukamustakaṭphalapadmakam| prapauṇḍarīkahrībēra kamalōtpalaparpaṭam| candanēna pr̥thagyuktaṁ samastaṁ vā saśarkaram| phāṇṭīkr̥taṁ śr̥taṁ śītaṁ cūrṇaṁ vā taṇḍulāmbhasā| pītamāśu jayatyasraṁ tr̥ḍdāhatamakānapi||19||
अतिनिःस्रुतरक्तो वा क्षौद्रेण रुधिरं पिबेत्| जाङ्गलं भक्षयेद्वाजं मांसं पित्तयुतं यकृत्| लोध्रकालीयकोशीरफलिनीशङ्ख़गैरिकम्| पटोलपत्रं दुःस्पर्शा समङ्गा सारिवा लता| त्वग्जम्बुवेतसाश्वत्थहयाह्वोदुम्बरार्जुनात्| किराततिक्तक्रमुकमुस्तकट्फलपद्मकम्| प्रपौण्डरीकह्रीबेर कमलोत्पलपर्पटम्| चन्दनेन पृथग्युक्तं समस्तं वा सशर्करम्| फाण्टीकृतं शृतं शीतं चूर्णं वा तण्डुलाम्भसा| पीतमाशु जयत्यस्रं तृड्दाहतमकानपि||१९||
🔊 Audio coming soon
sr̥tamēva niḥsrutam| jāṅgalajīvaprabhāvādrudhiraṁ jāṅgalam| athavā ājaṁ yakr̥dapakvaṁ sajātīyapittasaṁyuktaṁ bhakṣayēt| lōdhrādibhirdōṣādyapēkṣaṁ pr̥thaṅmiśrairvā phāṇṭaṁ śr̥taṁ śītaṁ vā cūrṇaṁ vā taṇḍulāmbumiśraṁ sarvamēva candanaśarkarābhyāṁ saṁyuktaṁ pītamasrādīnāmāśu jayati| arjunāntānāṁ tvacā sambandhaḥ||19||
Adhikarana candanAdi kaShAyaH (20) · Śloka 20
candanōśīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ| balājalē paryuṣitaiḥ kaṣāyō raktapittahā||20||
चन्दनोशीरजलदलाजमुद्गकणायवैः| बलाजले पर्युषितैः कषायो रक्तपित्तहा||२०||
🔊 Audio coming soon
balāyāḥ kvāthasya ṣaṭsu phalēṣu candanādīnāṁ phalaṁ rātristhitaṁ dvitīyē'hni prātaḥ kaṣāyō raktapittaghnaḥ||20||
Adhikarana nIlotpalAdiSItakaShAyaH (22) · Śloka 22
nīlōtpalaṁ sitā yaṣṭī madhukaṁ padmakēsaram| chinnōdbhavā ca śītō'yaṁ kaṣāyō raktapittajit| atidēśēna pittajvaraghnāḥ kaṣāyāḥ yē ca pittajvarē prōktāḥ kaṣāyāstāṁśca yōjayēt||22||
नीलोत्पलं सिता यष्टी मधुकं पद्मकेसरम्| छिन्नोद्भवा च शीतोऽयं कषायो रक्तपित्तजित्| अतिदेशेन पित्तज्वरघ्नाः कषायाः ये च पित्तज्वरे प्रोक्ताः कषायास्तांश्च योजयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
nīlōtpalādibhiḥ śītakaṣāyaḥ| chinnōdbhvā guḍūcī| subōdham||22||
Adhikarana kShIraviShayaH yogASca (23) · Śloka 23
kaṣāyairvividhairēbhirdīpyatē'gnau vijitē kaphē| raktapittaṁ na cēcchāmyēttatra vātōlbaṇē payaḥ| yuñjācchāgaṁ śr̥taṁ tadvadgavyaṁ pañcaguṇē'mbhasi| pañcamūlēna laghunā śr̥taṁ vā sasitā madhu| jīvakarṣabhakadrākṣābalāgōkṣuranāgaraiḥ| pr̥thakpr̥thak śr̥taṁ śītaṁ saghr̥taṁ sitayā'thavā| kṣīrēṇa vamanīpuṣpaṁ madhukaṁ madhuśarkarām||23||
कषायैर्विविधैरेभिर्दीप्यतेऽग्नौ विजिते कफे| रक्तपित्तं न चेच्छाम्येत्तत्र वातोल्बणे पयः| युञ्जाच्छागं शृतं तद्वद्गव्यं पञ्चगुणेऽम्भसि| पञ्चमूलेन लघुना शृतं वा ससिता मधु| जीवकर्षभकद्राक्षाबलागोक्षुरनागरैः| पृथक्पृथक् शृतं शीतं सघृतं सितयाऽथवा| क्षीरेण वमनीपुष्पं मधुकं मधुशर्कराम्||२३||
🔊 Audio coming soon
kaṣāyairvividhairityādinā kṣīraviṣayō darśitaḥ| tadvaditi gavyaṁ payaḥ śr̥tamētallaghupañcamūlaśr̥tamēva sasitā madhu| pr̥thakpr̥thagiti kadācijjīvakēna kadācidvr̥ṣabhakēṇētyēvaṁ sarvaiḥ| athavā śarkarayā śr̥taṁ sarvathā saghr̥tam| vamanīpuṣpādikaṁ pr̥thak kṣīrēṇa cūrṇitamālōḍya| vamanī chardanaphalā| vāṭayā kārpāsanagnikā||23||
Adhikarana adhoge payoyogAH (24) · Śloka 24
gōkaṇṭakābhīruśr̥taṁ parṇinībhistathā payaḥ| hantyāśu raktaṁ sarujaṁ viśēṣānmūtramāgajam| viṇmārgagē viśēṣēṇa hitaṁ mōcarasēna tu| vaṭaprarōhaiḥ śuṅgairvā śuṇṭhyudīcyōtpalairapi||24||
गोकण्टकाभीरुशृतं पर्णिनीभिस्तथा पयः| हन्त्याशु रक्तं सरुजं विशेषान्मूत्रमागजम्| विण्मार्गगे विशेषेण हितं मोचरसेन तु| वटप्ररोहैः शुङ्गैर्वा शुण्ठ्युदीच्योत्पलैरपि||२४||
🔊 Audio coming soon
gōkaṇṭakaśatāvarībhyāṁ śr̥tamathavā parṇinībhiḥ| parṇinyō mudga-māṣasālapr̥śniparṇyaḥ| mōcarasēna śr̥taṁ paya iti sambandhaḥ| niryāsō yastu śālmalyāḥ sa mōcarasasaṁjñitaḥ| prarōhā'ṅkuraḥ| śuṅgaṁ prathamōdbhinnaṁ kisalayam| tacca prakaraṇādvaṭasyaiva||24||
Adhikarana raktAtisAradurnAmacikitsAtideSaH (25) · Śloka 25
raktātisāradurnāmacikitsāṁ cātra kalpayēt||25||
रक्तातिसारदुर्नामचिकित्सां चात्र कल्पयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
atra ca raktapittē dōṣādyapēkṣayā raktātisāracikitsāṁ raktārśaścikitsāṁ ca kalpayēt||25||
Adhikarana siddhaghRutaviShayaH (26) · Śloka 26
pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva tu| kaṣāyayōgairēbhirvā vipakvaṁ pāyayēd ghr̥tam||26||
पीत्वा कषायान् पयसा भुञ्जीत पयसैव तु| कषाययोगैरेभिर्वा विपक्वं पाययेद् घृतम्||२६||
🔊 Audio coming soon
kaṣāyāṁścūrṇādīn payasā pītvā payasaiva bhuñjīta| yathādōṣādi ca pūrvōktairnānāvidhakalpanōpāyōgairauṣadhairvipakvaṁ ghr̥taṁ pāyayēt||26||
Adhikarana vRuShaghRutam (27) · Śloka 27
samūlamastakaṁ kṣuṇṇaṁ vr̥ṣamaṣṭaguṇē'mbhasi| paktvāṣṭāṁśāvaśēṣēṇa ghr̥taṁ tēna vipācayēt| tatpuṣpagarbhaṁ tacchītaṁ sakṣaudraṁ pittaśōṇitam| pittagulmajvaraśvāsakāsahr̥drōgakāmilāḥ| timirabhramavīsarpasvarasādāṁśca nāśayēt||27||
समूलमस्तकं क्षुण्णं वृषमष्टगुणेऽम्भसि| पक्त्वाष्टांशावशेषेण घृतं तेन विपाचयेत्| तत्पुष्पगर्भं तच्छीतं सक्षौद्रं पित्तशोणितम्| पित्तगुल्मज्वरश्वासकासहृद्रोगकामिलाः| तिमिरभ्रमवीसर्पस्वरसादांश्च नाशयेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
samūlaśākhasyārdravr̥ṣasyōlūkhaktē kṣuṇṇasya ṣōḍaśapalānyaṣṭāviṁśēna śatēna jalapalānāṁ paktvā pakvasya ca ṣōḍaśapalāni gr̥hītvā tēna tāvadēva ghr̥̄taṁ ghr̥̄tāccaturthāṁśēna śaunakamatēna ṣaṣṭhāṁśēna vā vr̥ṣapuṣpāṇi garbhē datvā vipacēt| subōdham||27||
Adhikarana ghRutAntarANi (28) · Śloka 28
palāśavr̥ntasvarasē tadgarbhaṁ ca ghr̥taṁ pacēt| sakṣaudraṁ tacca raktaghnaṁ tadvadvatsakasādhitam| lōdhrōtpalasamaṅgābhistathaiva trāyamāṇayā||28||
पलाशवृन्तस्वरसे तद्गर्भं च घृतं पचेत्| सक्षौद्रं तच्च रक्तघ्नं तद्वद्वत्सकसाधितम्| लोध्रोत्पलसमङ्गाभिस्तथैव त्रायमाणया||२८||
🔊 Audio coming soon
palāśavr̥ntānāṁ svarasaḥ sāmānyaparibhāṣayā ghr̥tāccaturguṇastēṣāmēva garbhacūrṇasya ghr̥tāccaturthāṁśatvaṁ śaunakamatē aṣṭamāṁśaṁ kalkasya| anēnaiva vidhinā vatsakalōdhrāditrāyamāṇāsādhitāni trīṇi ghr̥tāni| vr̥ntaṁ patram||28||
Adhikarana utkArikA (29) · Śloka 29
lājagōdhūmamadhukasitācūrṇaṁ payōdravam| ghr̥tēnōtkārikāṁ kr̥tvā khādētpittāsravāriṇīm||29||
लाजगोधूममधुकसिताचूर्णं पयोद्रवम्| घृतेनोत्कारिकां कृत्वा खादेत्पित्तास्रवारिणीम्||२९||
🔊 Audio coming soon
utkārikā yā piṣṭamālōḍya saṁvēdya ca piṇḍīkriyatē||29||
Adhikarana kShArayogAH (kaNThage rakte) (30) · Śloka 30
raktē sapicchē sakaphē grathitē kaṇṭhamārgagē| lihyānmākṣikasarpibhyāṁ kṣāramutpalanālajam| mr̥ṇālāmbhōjakiñjalkaśyāmāsanamadhūkajam| tadvatpr̥thak pr̥thak kṣāraṁ ...................||30||
रक्ते सपिच्छे सकफे ग्रथिते कण्ठमार्गगे| लिह्यान्माक्षिकसर्पिभ्यां क्षारमुत्पलनालजम्| मृणालाम्भोजकिञ्जल्कश्यामासनमधूकजम्| तद्वत्पृथक् पृथक् क्षारं ...................||३०||
🔊 Audio coming soon
kaṇṭhamārgagē raktē picchātvādiyutē nīlōtpalanālajaḥ kṣārō madhusarpibhyāṁ lēhyaḥ| picchāmaṇuprāyam| grathitaṁ saṁhatam| mr̥ṇālādīnāmanyatamasya kṣārō dōṣādyapēkṣayā prayuktastadvat sarpirmadhubhyāṁ līḍha utpalanālavadvijñēyaḥ||30||
Adhikarana abhIrvAdighRutAni (31) · Śloka 31
.........................ghr̥taṁ kṣīrēṇa sādhayēt| piṣṭairabhīrukākōlīmēdāvr̥kṣāmladāḍimaiḥ| phalapūrakamūlēna vidāryā madhukēna ca| tadvibandhjvarānāhaśūlakāsāsrapittajit||31||
.........................घृतं क्षीरेण साधयेत्| पिष्टैरभीरुकाकोलीमेदावृक्षाम्लदाडिमैः| फलपूरकमूलेन विदार्या मधुकेन च| तद्विबन्ध्ज्वरानाहशूलकासास्रपित्तजित्||३१||
🔊 Audio coming soon
kṣīrēṇa samaghr̥tēna| punarvasumatē caturthāṁśēnābhīrvādikalkēna ghr̥taṁ pacēta jalaṁ vinā dravyāṇi na saṁskārayōgyāni bhavantītyanuktāvapyācāryāḥ sarpiṣā samaṁ jalamicchanti| abhīruḥ śatāvarī| vr̥kṣāmlaṁ tintiṇīkam| phalapūrakaṁ bījapūrakam||31||
Adhikarana bastiviShayaH (32) · Śloka 32
pañcabhiḥ pañcamūlaiśca siddhamādyaistadarthakr̥t| gudāgamē viśēṣēṇa śōṇitē bastiriṣyatē||32||
पञ्चभिः पञ्चमूलैश्च सिद्धमाद्यैस्तदर्थकृत्| गुदागमे विशेषेण शोणिते बस्तिरिष्यते||३२||
🔊 Audio coming soon
ādyāni pañca pañcamūlāni mahad hrasvamadhyajīvanatr̥ṇākhyāni| tadarthakr̥diti vibandhajvarādijit| atra ghr̥tāccaturguṇaṁ jalam| pañcamūlakalkaśca ghr̥tāccaturthāṁśēna| subōdham||32
Adhikarana bastiprayogAH (33) · Śloka 33
madhukāñjanamañjiṣṭhāmr̥ṇālōtpalagairikaiḥ| suvarṇalōdhrakālīyasamaṅgāmbujacandanaiḥ| saugandhikasitāśaṅkhaiḥ piṣṭairmadhughr̥tānvitaiḥ| kṣīrēṇasthāpayēdēnaṁ snātañca śiśirāmbhasā| kṣīrēṇaivāśayēcchālīṁstatō madhukasarpiṣā| kālē'nuvāsayēdēvamatisārē'pi dustarē| jīrṇē'sr̥kprabalē kuryādvirēkē cātiyōgini| vidāryādigaṇēnēṣṭaṁ śr̥taṁ vāsthāpanē payaḥ| sakṣaudraśarkarāsarpiḥ sarpiścaivānuvāsanē| mūtrāśayasthaṁ śamayēdraktamuttarabastibhiḥ| īdr̥śairēva tadvacca pradarē'pi vidhiḥ smr̥taḥ| chēdabhēdādibhiścātipravr̥ttē śuddhaśōṇitē| viśēṣātpradarasyōktaṁ yōnirōgēṣu cauṣadham||33||
मधुकाञ्जनमञ्जिष्ठामृणालोत्पलगैरिकैः| सुवर्णलोध्रकालीयसमङ्गाम्बुजचन्दनैः| सौगन्धिकसिताशङ्खैः पिष्टैर्मधुघृतान्वितैः| क्षीरेणस्थापयेदेनं स्नातञ्च शिशिराम्भसा| क्षीरेणैवाशयेच्छालींस्ततो मधुकसर्पिषा| कालेऽनुवासयेदेवमतिसारेऽपि दुस्तरे| जीर्णेऽसृक्प्रबले कुर्याद्विरेके चातियोगिनि| विदार्यादिगणेनेष्टं शृतं वास्थापने पयः| सक्षौद्रशर्करासर्पिः सर्पिश्चैवानुवासने| मूत्राशयस्थं शमयेद्रक्तमुत्तरबस्तिभिः| ईदृशैरेव तद्वच्च प्रदरेऽपि विधिः स्मृतः| छेदभेदादिभिश्चातिप्रवृत्ते शुद्धशोणिते| विशेषात्प्रदरस्योक्तं योनिरोगेषु चौषधम्||३३||
🔊 Audio coming soon
madhukādibhiḥ piṣṭairghr̥tamākṣikayuktaiśca kṣīrēṇa sahāsthāpayēt| suvarṇaṁ padmakam| kālīyaṁ pītacandanam| samaṅgā mañjiṣṭhā| saugandhikamatra padmakam| ambu vālakam| anēnēsthāpitaṁ snātāśitañca madhuyaṣṭyā saṁyuktēna siddhēna vā sarpiṣā sūtrōktēna vidhinā kālē'nuvāsayēt| ayañca uktō br̥ṁhaṇō raktapittakramaḥ sa purāṇē raktādhikē'tisārē virēcanātiyōgē ca vidhēyaḥ| subōdham| sakṣaudrētyādi payōviśēṣaṇam| īdr̥śairēvēti ya ēva bastayō gudēnōktāsta ēva mēḍhrēṇa yōjyā ityarthaḥ| ayañca mēḍhrapravr̥ttaraktanibarhō vidhiḥ pradarē'pi yōnipravr̥ttē rajasi guhyarōgē vakṣyamāṇē vidhēyaḥ| tathāyamēva raktapittavidhirbr̥ṁhaṇaḥ chēdābhighātādinātipravr̥ttē śuddhaśōṇitē ca vidhēyaḥ| pradarasya ca yōnipravr̥ttasya ca raktasya yōnirōgōktaṁ raktaśamanāyauṣadhaṁ viśēṣādviśēṣataḥ||33||
Adhikarana ghrANapravRuttaraktacikitsitam (34) · Śloka 34
ghrāṇagē rudhirē śuddhē nāvanaṁ cānuṣēcayēt| kaṣāyayōgān pūrvōktān kṣīrēkṣvādirasādyutān| kṣīrādīn sasitaṁ tōyaṁ kēvalaṁ vā hitaṁ jalam| rasō dāḍimapuṣpāṇāmāmrasthnaḥ śāḍvalasya ca||34||
घ्राणगे रुधिरे शुद्धे नावनं चानुषेचयेत्| कषाययोगान् पूर्वोक्तान् क्षीरेक्ष्वादिरसाद्युतान्| क्षीरादीन् ससितं तोयं केवलं वा हितं जलम्| रसो दाडिमपुष्पाणामाम्रस्थ्नः शाड्वलस्य च||३४||
🔊 Audio coming soon
ghrāṇapravr̥ttē śuddhē raktē nasyamanuṣēcayēt| kimityāha - pūrvōktāṁścūrṇādikaṣāyayōgān kṣīrēkṣvādyanyatamarasēnālōḍitānathavā kṣīrēkṣurasādīn saśarkarāṁstōyaṁ vā saśarkaraṁ kēvalamēva vā tōyam| subōdham||34||
Adhikarana atideSena cikitsitam (35-3) · Śloka 3
kalpayēcchītavargaṁ ca pradēhābhyañjanādiṣu| yacca pittajvarē prōktaṁ bahirantaśca bhēṣajam| raktapittē hitaṁ tacca kṣatakṣīṇē hitañca tat||35|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē raktapittacikitsitannāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
कल्पयेच्छीतवर्गं च प्रदेहाभ्यञ्जनादिषु| यच्च पित्तज्वरे प्रोक्तं बहिरन्तश्च भेषजम्| रक्तपित्ते हितं तच्च क्षतक्षीणे हितञ्च तत्||३५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने रक्तपित्तचिकित्सितन्नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
śītō vargaḥ pittaśamanō dūrvādiḥ śōdhanādirgaṇapaṭhitaḥ athavā mahākaṣāyasaṁgrahapaṭhitaḥ padmakalājādirdāhahā daśakaḥ śītaḥ| subōdhaḥ ślōkaḥ||35|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyam aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē tr̥tīyō'dhyāyaḥ