Adhikarana adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో రక్తపిత్తచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
అథ క్రమప్రాప్తస్య రక్తపిత్తస్య చికిత్సాం దర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే||1||
Adhikarana mArgaBedAnusAraM sAdhyAsAdhyatA (2) · Śloka 2
ఊర్ధ్వగం బలినోఽవేగమేకదోషానుగం నవం| రక్తపిత్తం సుఖే కాలే సాధయేన్నిరుపద్రవం| అధోగం యాపయేద్రక్తం యచ్చదోషద్వయానుగం| శాంతం శాంతం పునః కుప్యన్మార్గాన్మార్గాంతరంచ యత్| అతిప్రవృత్తం మందాగ్నేస్తిదోషం ద్విపథం త్యజేత్||2||
ऊर्ध्वगं बलिनोऽवेगमेकदोषानुगं नवम्| रक्तपित्तं सुखे काले साधयेन्निरुपद्रवम्| अधोगं यापयेद्रक्तं यच्चदोषद्वयानुगम्| शान्तं शान्तं पुनः कुप्यन्मार्गान्मार्गान्तरञ्च यत्| अतिप्रवृत्तं मन्दाग्नेस्तिदोषं द्विपथं त्यजेत्||२||
🔊 Audio coming soon
ఊర్ధ్వగమిత్యాదివిశిష్టం రక్తపిత్తం సాధయేత్ చికిత్సేత్| అధోగమిత్యాదియుక్తంచ యాపయేత్| యద్ వ్రజన్ అతిప్రవృత్తత్వాదియుక్తంతు త్యజేత్ చికిత్సేదిత్యర్థః| సుఖః కాలో ద్వివిధోఽప్యభిభతః| ఉపద్రవాః వికృతవ్యాధివిజ్ఞానీయే ప్రదర్శితాః||2||
Adhikarana cikitsAsUtram (3) · Śloka 3
జ్ఞాత్వా నిదానమయనం మలావనుబలౌ బలం| దేశకాలాద్యవస్థాంచ రక్తపిత్తే ప్రయోజయేత్| లంఘనం బృంహణం చాదౌ శోధనం శమనం తథా||3||
ज्ञात्वा निदानमयनं मलावनुबलौ बलम्| देशकालाद्यवस्थाञ्च रक्तपित्ते प्रयोजयेत्| लङ्घनं बृंहणं चादौ शोधनं शमनं तथा||३||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యే చ రక్తపిత్తే నిదానాదికం జ్ఞాత్వా తదానుగుణ్యేన కదాచిదాదావేవ లంఘనం యోజయేత్| కదాచిత్ బృంహణమితి| తథా కదాచిచ్ఛోధనం కదాచిచ్ఛమనం| అనుబలౌ మలౌ వాతకఫౌ||3||
Adhikarana shodhanashamanayorviShayavisheShaH (4) · Śloka 4
సంతర్పణోత్థం బలినో బహుదోషస్య సాధయేత్| ఊర్ధ్వభాగం విరేకేణ వమనేన త్వధోగతం| శమనైర్బృంహణైశ్చాన్యల్లంఘ్యబృంహ్యానవేక్ష్య చ||4||
सन्तर्पणोत्थं बलिनो बहुदोषस्य साधयेत्| ऊर्ध्वभागं विरेकेण वमनेन त्वधोगतम्| शमनैर्बृंहणैश्चान्यल्लङ्घ्यबृंह्यानवेक्ष्य च||४||
🔊 Audio coming soon
శోధనాదేః సామాన్యేనోక్తత్వాత్ సంతర్పణోత్థమిత్యాదినా విశేష ఉచ్యతే| `తూశబ్దాత్ సంతర్పణోత్థత్వాదియుక్తమేవాధోభాగం వమనేన| అన్యదిత్యపతర్పణోత్థం అబలస్యాల్పదోషస్య చ యద్రక్తపిత్తం తచ్ఛమనైRబృంహణైశ్చ సాధయేత్| లంఘ్యబృంహ్యానవేక్ష్య చ రక్తపిత్తం సాధయేదితి| అనేనైతదుక్తం వ్యాధికర్శితాదయో బృంహ్యత్వేన యే పూర్వముక్తాస్తేషాం సంతర్పణోత్థత్వాదియుక్తం శోధనేన తథా సాధయేద్యథా బృంహత్వాత్ లంఘనం న దోషాయ భవతి| తథా యేఽపి మేహ్యాదయో లంఘ్యత్వేన పఠితాస్తేషామపతర్పణోత్థత్వాదిత్యుక్తం తథావిధాభ్యాం శమనబృంహణాభ్యాం సాధయేద్యథావిధాభ్యాం లంఘ్యస్య బాధా న సంపద్యత ఇతి||4||
Adhikarana mArgaBedAnusAraM SamanaviShayaH (5) · Śloka 5
ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తే శమనౌ రసౌ తిక్తకషాయకౌ| ఉపవాసశ్చ నిశ్శుంఠీషడంగోదకపాయినః| అధోగే రక్తపిత్తే తు బృంహణో మధురో రసః||5||
ऊर्ध्वं प्रवृत्ते शमनौ रसौ तिक्तकषायकौ| उपवासश्च निश्शुण्ठीषडङ्गोदकपायिनः| अधोगे रक्तपित्ते तु बृंहणो मधुरो रसः||५||
🔊 Audio coming soon
ఊర్ధ్వం ప్రవృత్త ఇత్యాదినా శమనబృహణయోర్మార్గవిశేషేణ విషయప్రదర్శనం| షడంగం ఘనదిసాధితముదకం జ్వరపఠితం| మధురో రసో నానావిధయా భక్ష్యాదికల్పనయా||5||
Adhikarana tarpaNaM peyA~jca (6) · Śloka 6
ఊర్ధ్వగే తర్పణం యోజ్యం పేయాపూర్వమధోగతే||6||
ऊर्ध्वगे तर्पणं योज्यं पेयापूर्वमधोगते||६||
🔊 Audio coming soon
ఊర్ధ్వగే యదాఽన్నం ప్రయుజ్యతే తదా ప్రథమం తర్పణం లాజసక్తవః| అధోగే తు పేయా ప్రయోజ్యా||6||
Adhikarana avidhAraNIyaM vidhAraNIya~jca raktapittam (7) · Śloka 7
అశ్నతో బలినోఽశుద్ధం న ధార్యం తద్ధి రోగకృత్| ధారయేదన్యథా శీఘ్రమగ్నివచ్ఛీఘ్రకారి తత్||7||
अश्नतो बलिनोऽशुद्धं न धार्यं तद्धि रोगकृत्| धारयेदन्यथा शीघ्रमग्निवच्छीघ्रकारि तत्||७||
🔊 Audio coming soon
అశుద్ధం రక్తమశ్నతోః బలినశ్చ ప్రవృత్తం నైవ ధార్యం స్తంభనాదినా తద్విధారితం రోగకృద్భవతి| అన్యథా పునర్యద్భోజనరహితస్యాబలస్య చ ప్రవృత్తం శుద్ధంచ తచ్ఛీఘ్రం ధారయేత్| యతస్తద్రక్తపిత్తామగ్నివచ్ఛీఘ్రకారి రక్తక్షయాచ్ఛీఘ్రం మారయతీత్యర్థః||7||
Adhikarana virecanaprayogAH (8) · Śloka 8
త్రివృతాత్రిఫలాధాత్రీత్రాయంత్యారగ్వధాభయాః| గవాక్షీక్షురసక్షీరద్రాక్షాక్షోద్రాసితోత్కటాః| యథాస్వం కల్పవిహితా విరేకార్థం ప్రయోజయేత్| త్రివృచ్ఛ్యామాకషాయేణ కల్కేన చ సశర్కరం| సాధయేద్విధివల్లేహం లిహ్యాత్ పాణితలం తతః| త్రిఫలాత్రివృతాశ్యామాపిప్పలీశర్కరామధు| మోదకః సన్నిపాతోర్ధ్వరక్తపిత్తజ్వరపహః| త్రివృత్సమసితా తద్వత్ పిప్పలీపాదసంయుతా||8||
त्रिवृतात्रिफलाधात्रीत्रायन्त्यारग्वधाभयाः| गवाक्षीक्षुरसक्षीरद्राक्षाक्षोद्रासितोत्कटाः| यथास्वं कल्पविहिता विरेकार्थं प्रयोजयेत्| त्रिवृच्छ्यामाकषायेण कल्केन च सशर्करम्| साधयेद्विधिवल्लेहं लिह्यात् पाणितलं ततः| त्रिफलात्रिवृताश्यामापिप्पलीशर्करामधु| मोदकः सन्निपातोर्ध्वरक्तपित्तज्वरपहः| त्रिवृत्समसिता तद्वत् पिप्पलीपादसंयुता||८||
🔊 Audio coming soon
త్రివృత్తాదయోఽభయాంతాః పృథక్కల్పోక్తేన విధనేన యథాస్వం విషయేషు గవాక్షీక్షురసాదిభిర్యథాయోగమేకద్విత్రైరుత్కటా విరేకార్థం రక్తపిత్తే ప్రయోజయేత్| త్రివృతః శామాయశ్చ క్వాథం శర్కరాంచ విపాచ్య తత్రైవ చ లేహత్వాపాదనయోగ్యం త్రివృచ్ఛ్యామాకల్కం దత్వా లేహం సాధయేత్| త్రిఫలదిభిః సమైః శర్కరయా పిత్తజయాయాధికయా మాక్షికేణ కృతో మోదకః సన్నిపాతమూర్ధ్వప్రవృత్తం రక్తం శోఫం జ్వరం చాపహంతి| త్రివృతశ్చతుర్గుణేన భాగేన పిప్పలీ| తద్వదితి మోదకః| సన్నిపాతాదిహరః| మాక్షికమనుక్తమపి తద్వద్గ్రహణేన మోదకత్వాల్లభ్యతే| ఇతి విరేచనాని రక్తపిత్తే||8||
Adhikarana vamanam (9) · Śloka 9
వమనం ఫలసంయుక్తం తర్పణం ససితా మధు| ససితం వా జలం క్షౌద్రయుక్తం వా మధుకోదకం| ఫలేంద్రయవగాంగేయీమధుకం వా సమాక్షికం| క్షీరం వా రసమిక్షోర్వా ...................||9||
वमनं फलसंयुक्तं तर्पणं ससिता मधु| ससितं वा जलं क्षौद्रयुक्तं वा मधुकोदकम्| फलेन्द्रयवगाङ्गेयीमधुकं वा समाक्षिकम्| क्षीरं वा रसमिक्षोर्वा ...................||९||
🔊 Audio coming soon
ఫలసంయుక్తం తర్పణాదికమధోగతే రక్తపిత్తే వమనం భవతి| తర్పణం లాజసక్తవో మదనసితామధుయుక్తం| ససితం వా జలమితి వాశబ్దాత్ ఫలసంయుక్తమేవ| క్షీరేక్షురసయోరనుక్తాన్యపి ఫలాని వమనత్వాత్ ప్రాధాన్యాచ్చ లభ్యంతే||9||
Adhikarana Sodhanottaro vidhiH (10) · Śloka 10
.......................................శుద్ధస్యానంతరో విధిః| యథాస్వం మంథపేయాదిః ప్రయోజ్యో రక్షతా బలం||10||
.......................................शुद्धस्यानन्तरो विधिः| यथास्वं मन्थपेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बलम्||१०||
🔊 Audio coming soon
ఏవం విరేకేణ వమనేన వా శుద్ధస్య యథాస్వం విషయేష్వనంతరో వక్ష్యమాణో విధిః క్వచిన్మంథాదిః ప్రయోజ్యః| క్వచిత్ పేయాదిః| తథా చ ప్రయోజ్యో యథా బలహానిర్న భవతి||10||
Adhikarana tatra manthAH (11) · Śloka 11
అంథో జ్వరోక్తో ద్రాక్షాదిః పిత్తఘ్నైర్వా ఫలైః కృతః| మధుఖర్జూరమృద్వీకాపరూషకతితాంభసా| మంథో వా పంచసారేణ సఘృతైర్లాజసక్తుభిః| దాడిమామలకామ్లో వా మందాగ్న్యమ్లాభిలాషిణః||11||
अन्थो ज्वरोक्तो द्राक्षादिः पित्तघ्नैर्वा फलैः कृतः| मधुखर्जूरमृद्वीकापरूषकतिताम्भसा| मन्थो वा पञ्चसारेण सघृतैर्लाजसक्तुभिः| दाडिमामलकाम्लो वा मन्दाग्न्यम्लाभिलाषिणः||११||
🔊 Audio coming soon
జ్వరోక్తో ద్రాక్షదిర్మంథః- ద్రాక్షాదాడిమకాశ్మర్యపథ్యాబిల్వపరూషకైః| సమధూకైః సబదరైః సక్షౌద్రైః ససితోత్పలైః|| జ్వరఘ్నైస్తోయమృదితైః.....................||ఇతి| అన్యైర్వా పిత్తఘ్నైః ఫలైః కృతః| అథవా పంచసారాదన్యేనాంభసా కరణభూతేన ఘృతాక్తైర్లాజసక్తుభిః కృతో మంథః| అన్యైః పంచసారశ్బ్దేన క్షతక్షయకాసచికిత్సితే పఠితం - శర్కరాపిప్పలీచూర్ణైః సర్పిషా మాక్షికేణ చ| సంయుక్తం వా శృతం క్షీరం ..............|| ఇతి క్షీరం వ్యాఖ్యాతం| తత్ర త ఏవ పండితాః ప్రమాణం| మందాగ్నేరమ్లాభిలాషిణశ్చ రక్తపిత్తవతో దాడిమేనామ్లకైశ్చాపాదితామ్లత్వో మంథః పిత్తశ్లేష్మాధిక్యాదినా పేయాయోగ్యస్యైతే మంథాః| తత్ర చ జ్వరోక్తం స్మరణీయం||11||
Adhikarana peyAH (12) · Śloka 12
కమలోత్పల్కింజల్కపృశ్నిపర్ణీప్రియంగుకాః| ఉశీరం శాబరం లోధ్రం శృంగివేరం కుచందనం| హ్రీబేరం ధాతకీపుష్పం బిల్వమధ్యం దురాలభా| అర్ధార్ధైర్విహితాః పేయా వక్షంతే పాదయౌగికాః| భూనింబసేవ్యజలదాశ్చందనాంబుప్రియంగవః| శాలిపర్ణ్యా యుతా ముద్గా పృశ్నిపర్ణ్యా మసూరకాః| తువర్యో వాఽతిబలయా బలయా వా హరేణవః| తత్కషాయే హితా పేయా మాంసపేయాస్తథా రసాః| అనశ్మ్లాః కించిదమ్లా వా సఘౄతక్షౌద్రశర్కరాః||12||
कमलोत्पल्किञ्जल्कपृश्निपर्णीप्रियङ्गुकाः| उशीरं शाबरं लोध्रं शृङ्गिवेरं कुचन्दनम्| ह्रीबेरं धातकीपुष्पं बिल्वमध्यं दुरालभा| अर्धार्धैर्विहिताः पेया वक्षन्ते पादयौगिकाः| भूनिम्बसेव्यजलदाश्चन्दनाम्बुप्रियङ्गवः| शालिपर्ण्या युता मुद्गा पृश्निपर्ण्या मसूरकाः| तुवर्यो वाऽतिबलया बलया वा हरेणवः| तत्कषाये हिता पेया मांसपेयास्तथा रसाः| अनश्म्लाः किञ्चिदम्ला वा सघॄतक्षौद्रशर्कराः||१२||
🔊 Audio coming soon
యత్ర తు యోగ్యాః పేయాస్తత్ర కమలాద్యుశీరాదిహ్రీబేరాదిభిస్త్రిభిరర్ధశ్లోకైరాచార్యైర్విహితాః పేయా రక్తపిత్తే| భూనింబేత్యాదినా శ్లోకచతుర్భాగైః షట్ పేయా వక్ష్యంతే| తువర్య ఆఢక్యః| ఏషాం చానంతరోక్తానాం పేయౌషధానాం క్వాథే సిద్ధాః దోషాద్యపేక్షయా కదాచిత్ పేయాః కేవలా హితాః| కదాచిన్మాంసపేయాః కదాచిన్మాంసరసాః| తే చ పేయాదయ ఔషధక్వాథసిద్ధాః కదాచిద్దాడిమామలకాదినామ్లాః సర్వే చ ఘృతాదియుక్తాః||12||
Adhikarana dhAnyaSAkAdikam (13) · Śloka 13
శూకశింబీభవం ధాన్యం శాకం మాంసం చ శస్యతే| అన్నస్వరూపవిజ్ఞానే యదుక్తం లఘుశీతలం||13||
शूकशिम्बीभवं धान्यं शाकं मांसं च शस्यते| अन्नस्वरूपविज्ञाने यदुक्तं लघुशीतलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
అన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయేఽధ్యాయే శూకధాన్యాదికం యల్లఘుశీతం చోక్తం తద్రక్తే శస్యతే, న తు యవకాదిమాషాదికాకమాచ్యాది||13||
Adhikarana ambupAnam (14) · Śloka 14
పూర్వోక్తమంబుపానీయం పంచమూలేన వా శృతం| లఘునా శృతశీతం వా మధ్వంభో వా ఫలాంబు వా||14||
पूर्वोक्तमम्बुपानीयं पञ्चमूलेन वा शृतम्| लघुना शृतशीतं वा मध्वम्भो वा फलाम्बु वा||१४||
🔊 Audio coming soon
పూర్వోక్తమంబు నిశ్శుంఠీషడంగం| అథవా లఘునా హ్రస్వేన పంచమూలేన సిద్ధం| శృతశీతం వా కేవలం| ఫలాంబు ద్రాక్షాశర్కరాఖర్జూరాదిమౄదితపూర్వకం||14||
Adhikarana annapAne padmakAdigaNAnAmupayogaH (15) · Śloka 15
పద్మకాద్యంజనాదించ సారివాదించ కల్పయేత్| అన్నపానే గణం తద్వద్దశకం దాహనాశనం| కఫానుగే యూషశాకం మారుతానుగతే రసం||15||
पद्मकाद्यञ्जनादिञ्च सारिवादिञ्च कल्पयेत्| अन्नपाने गणं तद्वद्दशकं दाहनाशनम्| कफानुगे यूषशाकं मारुतानुगते रसम्||१५||
🔊 Audio coming soon
అన్నపానే చ పద్మకాద్యంజనాదిసారివాదికం గణం దాహనాశనం చ దశకం కల్పయేత్| ఏషాం క్వాథేన సాధయేత్పానం చేత్యర్థః| అథవాన్నం పానం యథాయోగమేతైః సంయుక్తం కారయేత్| పద్మకలాజోశీరం మధుకోత్పలసారివాసితోదీచ్యం| కాశ్మర్యఫలం చందనమేష గణో దాహనాశనః ప్రోక్తః|| సుబోధం| రసో మాంసరసః||15||
Adhikarana mAMsarasAH (16) · Śloka 16
అభీరోరంకురైర్లావాః సహ ముద్గాః పటోలజైః| మకుష్ఠా ధాన్యయాసోత్థై రక్తపిత్తే పరం మతాః| శశః సవాస్తుకః శస్తో విబంధే తిత్తిరిః పునః| ఉదుంబరస్య నిర్యూహే సాధితో మారుతేఽధికే| ప్లక్షస్య బర్హిణస్తద్వన్న్యగ్రోధస్య చ కుక్కుటః| బిసోత్పలమృణాలానాం వర్తకక్రకరౌ హితౌ| వర్తికాంభోజనాలానామశ్వత్థస్య కపింజలః| యత్కించద్రక్తపిత్తస్య నిదానం తచ్చ వర్జయేత్||16||
अभीरोरङ्कुरैर्लावाः सह मुद्गाः पटोलजैः| मकुष्ठा धान्ययासोत्थै रक्तपित्ते परं मताः| शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे तित्तिरिः पुनः| उदुम्बरस्य निर्यूहे साधितो मारुतेऽधिके| प्लक्षस्य बर्हिणस्तद्वन्न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः| बिसोत्पलमृणालानां वर्तकक्रकरौ हितौ| वर्तिकाम्भोजनालानामश्वत्थस्य कपिञ्जलः| यत्किञ्चद्रक्तपित्तस्य निदानं तच्च वर्जयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
లావా నామ పక్షిణః| అభీరోః శతావర్యాః అంకురైః సహ సిద్ధాః| తథా మకుష్ఠాదురాలభోత్థైశ్చాంకురైః| సుబోధం| పునః శబ్దాత్తిత్తిరిరపి సవాస్తుకః| మారుతాధికే రక్తపిత్తే ఉదుంబరక్వాథసాధితః తిత్తిరిః| క్వచిన్మారుతేఽధికే ప్లక్షస్య నిర్యూహే బర్హిణో మయూరః| ఫలబర్హాభ్యామినఙ్మత్వర్థీయః| తథా బిసాదీనామన్యతమస్య నిర్యూహే వర్తకః క్రకరో వా హితః| మృణాలం బిసా~ఘ్కురః| సర్వా షష్ఠీ నిర్యూహాపేక్షయా| భృశోష్ణతీక్ష్ణాది సర్వం రక్తపిత్తకారణం రక్తపిత్తీ వర్జయేత్||16||
Adhikarana vAsArasAdiyogAH (17) · Śloka 17
వాసారసేన ఫలినీమృల్లోధ్రాంజనమాక్షికం| పిత్తసృక్శమయేత్పీతం నిర్యాసో వాఽటరూషకాత్| శర్కరామధుసంయుక్తః కేవలో వా శృతోఽపి వా| వృషః సద్యః జయత్యస్రం స హ్యస్య పరమౌషధం| వాసారసేన భూనింబకటుకాశర్కరాః పిబేత్| తేనైవ వా క్షౌద్రయుతం పద్మకేసరపద్మకం| సలోధ్రనాగకుసుమశాడ్వలోత్పలవాస్తుకం||17||
वासारसेन फलिनीमृल्लोध्राञ्जनमाक्षिकम्| पित्तसृक्शमयेत्पीतं निर्यासो वाऽटरूषकात्| शर्करामधुसंयुक्तः केवलो वा शृतोऽपि वा| वृषः सद्यः जयत्यस्रं स ह्यस्य परमौषधम्| वासारसेन भूनिम्बकटुकाशर्कराः पिबेत्| तेनैव वा क्षौद्रयुतं पद्मकेसरपद्मकम्| सलोध्रनागकुसुमशाड्वलोत्पलवास्तुकम्||१७||
🔊 Audio coming soon
ఫలిన్యాది వాసాస్వరసేన పీతం పిత్తాసృక్శమనం అథవా కేవల ఏవాటరూషస్య వాసాయా నిర్యాసః స్వరసః| అథవా న కేవలోఽపి తు శర్కరామధుసంయుత్క్తః స వాసానిర్యాసః| అథవా శృతః క్వథితః| వృషః సద్యో జయత్యస్రం| హిశబ్దో యస్మాదర్థే| యస్మాత్ సర్వప్రకారోఽపి వృషోఽస్య రక్తస్య పరం ప్రధానమౌషధం| భూనింబాదిచూర్ణం వాసారసేన ప్రయోగః| తేనైవ మాక్షికయుక్తం పద్మకేసరాది వాస్తుకాంతం ప్రయోగః||17||
Adhikarana prayogAntarANi (18) · Śloka 18
లిహ్యాద్వా మధుసర్పిర్భ్యాం గవాశ్వశకృతో రసం| పథ్యా రజన్యహింస్రా వా పలాండుం తద్వదేవ వా| ఫలినీలోధ్రఖదిరశాల్మలీకోవిదారజం| శిరీశశేలుకకుభవిందువారాతిముక్తజం| పలాశయూథికాశిగ్రుమధూకాసనజన్మ చ| మధునా చూర్ణితం పుష్పమేకత్ర పృథగేవ వా| పుష్పైరేభిర్విపక్వం చ సక్షౌద్రం మాహిషం ఘృతం| లిహ్యాత్క్షౌద్రేణ పథ్యాం వా కింజల్కం కమలస్య వా| లాజాః శృంగాటకం ముస్తం ఖర్జూరం కృష్ణమృత్తికాం| క్షీరివృక్షాంకురాన్ ద్రాక్షాం తవక్షీరీం సితోపలాంం| గైరికం మధుకం లోధ్రం శంఖం శంబూకమంజనం| తండులీయకమూలం వా బీజం వా వాస్తుకోద్భవం| పటోలమాలతీనింబచందనద్వయపద్మకం| లోధ్రో వృషస్తండులీయః కృష్ణా మృన్మదయంతికా| శతావరీ గోపకన్యా కాకోల్యౌ మధుయష్టికా| రక్తపిత్తహరాః క్వాథాస్త్రయః సమధుశర్కరాః| సక్షౌద్రం గ్రథితే రక్తే లిహ్యాత్పారావతాచ్ఛకృత్||18||
लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां गवाश्वशकृतो रसम्| पथ्या रजन्यहिंस्रा वा पलाण्डुं तद्वदेव वा| फलिनीलोध्रखदिरशाल्मलीकोविदारजम्| शिरीशशेलुककुभविन्दुवारातिमुक्तजम्| पलाशयूथिकाशिग्रुमधूकासनजन्म च| मधुना चूर्णितं पुष्पमेकत्र पृथगेव वा| पुष्पैरेभिर्विपक्वं च सक्षौद्रं माहिषं घृतम्| लिह्यात्क्षौद्रेण पथ्यां वा किञ्जल्कं कमलस्य वा| लाजाः शृङ्गाटकं मुस्तं खर्जूरं कृष्णमृत्तिकाम्| क्षीरिवृक्षाङ्कुरान् द्राक्षां तवक्षीरीं सितोपलांम्| गैरिकं मधुकं लोध्रं शङ्खं शम्बूकमञ्जनम्| तण्डुलीयकमूलं वा बीजं वा वास्तुकोद्भवम्| पटोलमालतीनिम्बचन्दनद्वयपद्मकम्| लोध्रो वृषस्तण्डुलीयः कृष्णा मृन्मदयन्तिका| शतावरी गोपकन्या काकोल्यौ मधुयष्टिका| रक्तपित्तहराः क्वाथास्त्रयः समधुशर्कराः| सक्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात्पारावताच्छकृत्||१८||
🔊 Audio coming soon
గవాశ్వస్య శకృద్రసో ఘృతమాక్షికాభ్యాం లేహప్రయోగః| పథ్యాదీనాం తద్వన్మధుసర్పిర్భ్యాం ప్రయోగః| తథా పలాండోః| ఫలిన్యాదీనాం యథా సంభవం పుష్పం పృథఙ్మిశ్రితం వా చూర్ణితం మధునా ప్రయోగః| అథవా త్రిభిః శ్లోకాద్యైస్త్రయః ప్రయోగాః| సుబోధం||18||
Adhikarana raktAnitiHsrutau yogAH (19) · Śloka 19
అతినిఃస్రుతరక్తో వా క్షౌద్రేణ రుధిరం పిబేత్| జాంగలం భక్షయేద్వాజం మాంసం పిత్తయుతం యకృత్| లోధ్రకాలీయకోశీరఫలినీశంఖగైరికం| పటోలపత్రం దుఃస్పర్శా సమంగా సారివా లతా| త్వగ్జంబువేతసాశ్వత్థహయాహ్వోదుంబరార్జునాత్| కిరాతతిక్తక్రముకముస్తకట్ఫలపద్మకం| ప్రపౌండరీకహ్రీబేర కమలోత్పలపర్పటం| చందనేన పృథగ్యుక్తం సమస్తం వా సశర్కరం| ఫాంటీకృతం శృతం శీతం చూర్ణం వా తండులాంభసా| పీతమాశు జయత్యస్రం తృడ్దాహతమకానపి||19||
अतिनिःस्रुतरक्तो वा क्षौद्रेण रुधिरं पिबेत्| जाङ्गलं भक्षयेद्वाजं मांसं पित्तयुतं यकृत्| लोध्रकालीयकोशीरफलिनीशङ्ख़गैरिकम्| पटोलपत्रं दुःस्पर्शा समङ्गा सारिवा लता| त्वग्जम्बुवेतसाश्वत्थहयाह्वोदुम्बरार्जुनात्| किराततिक्तक्रमुकमुस्तकट्फलपद्मकम्| प्रपौण्डरीकह्रीबेर कमलोत्पलपर्पटम्| चन्दनेन पृथग्युक्तं समस्तं वा सशर्करम्| फाण्टीकृतं शृतं शीतं चूर्णं वा तण्डुलाम्भसा| पीतमाशु जयत्यस्रं तृड्दाहतमकानपि||१९||
🔊 Audio coming soon
సృతమేవ నిఃస్రుతం| జాంగలజీవప్రభావాద్రుధిరం జాంగలం| అథవా ఆజం యకృదపక్వం సజాతీయపిత్తసంయుక్తం భక్షయేత్| లోధ్రాదిభిర్దోషాద్యపేక్షం పృథఙ్మిశ్రైర్వా ఫాంటం శృతం శీతం వా చూర్ణం వా తండులాంబుమిశ్రం సర్వమేవ చందనశర్కరాభ్యాం సంయుక్తం పీతమస్రాదీనామాశు జయతి| అర్జునాంతానాం త్వచా సంబంధః||19||
Adhikarana candanAdi kaShAyaH (20) · Śloka 20
చందనోశీరజలదలాజముద్గకణాయవైః| బలాజలే పర్యుషితైః కషాయో రక్తపిత్తహా||20||
चन्दनोशीरजलदलाजमुद्गकणायवैः| बलाजले पर्युषितैः कषायो रक्तपित्तहा||२०||
🔊 Audio coming soon
బలాయాః క్వాథస్య షట్సు ఫలేషు చందనాదీనాం ఫలం రాత్రిస్థితం ద్వితీయేఽహ్ని ప్రాతః కషాయో రక్తపిత్తఘ్నః||20||
Adhikarana nIlotpalAdiSItakaShAyaH (22) · Śloka 22
నీలోత్పలం సితా యష్టీ మధుకం పద్మకేసరం| ఛిన్నోద్భవా చ శీతోఽయం కషాయో రక్తపిత్తజిత్| అతిదేశేన పిత్తజ్వరఘ్నాః కషాయాః యే చ పిత్తజ్వరే ప్రోక్తాః కషాయాస్తాంశ్చ యోజయేత్||22||
नीलोत्पलं सिता यष्टी मधुकं पद्मकेसरम्| छिन्नोद्भवा च शीतोऽयं कषायो रक्तपित्तजित्| अतिदेशेन पित्तज्वरघ्नाः कषायाः ये च पित्तज्वरे प्रोक्ताः कषायास्तांश्च योजयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
నీలోత్పలాదిభిః శీతకషాయః| ఛిన్నోద్భ్వా గుడూచీ| సుబోధం||22||
Adhikarana kShIraviShayaH yogASca (23) · Śloka 23
కషాయైర్వివిధైరేభిర్దీప్యతేఽగ్నౌ విజితే కఫే| రక్తపిత్తం న చేచ్ఛామ్యేత్తత్ర వాతోల్బణే పయః| యుంజాచ్ఛాగం శృతం తద్వద్గవ్యం పంచగుణేఽంభసి| పంచమూలేన లఘునా శృతం వా ససితా మధు| జీవకర్షభకద్రాక్షాబలాగోక్షురనాగరైః| పృథక్పృథక్ శృతం శీతం సఘృతం సితయాఽథవా| క్షీరేణ వమనీపుష్పం మధుకం మధుశర్కరాం||23||
कषायैर्विविधैरेभिर्दीप्यतेऽग्नौ विजिते कफे| रक्तपित्तं न चेच्छाम्येत्तत्र वातोल्बणे पयः| युञ्जाच्छागं शृतं तद्वद्गव्यं पञ्चगुणेऽम्भसि| पञ्चमूलेन लघुना शृतं वा ससिता मधु| जीवकर्षभकद्राक्षाबलागोक्षुरनागरैः| पृथक्पृथक् शृतं शीतं सघृतं सितयाऽथवा| क्षीरेण वमनीपुष्पं मधुकं मधुशर्कराम्||२३||
🔊 Audio coming soon
కషాయైర్వివిధైరిత్యాదినా క్షీరవిషయో దర్శితః| తద్వదితి గవ్యం పయః శృతమేతల్లఘుపంచమూలశృతమేవ ససితా మధు| పృథక్పృథగితి కదాచిజ్జీవకేన కదాచిద్వృషభకేణేత్యేవం సర్వైః| అథవా శర్కరయా శృతం సర్వథా సఘృతం| వమనీపుష్పాదికం పృథక్ క్షీరేణ చూర్ణితమాలోడ్య| వమనీ ఛర్దనఫలా| వాటయా కార్పాసనగ్నికా||23||
Adhikarana adhoge payoyogAH (24) · Śloka 24
గోకంటకాభీరుశృతం పర్ణినీభిస్తథా పయః| హంత్యాశు రక్తం సరుజం విశేషాన్మూత్రమాగజం| విణ్మార్గగే విశేషేణ హితం మోచరసేన తు| వటప్రరోహైః శుంగైర్వా శుంఠ్యుదీచ్యోత్పలైరపి||24||
गोकण्टकाभीरुशृतं पर्णिनीभिस्तथा पयः| हन्त्याशु रक्तं सरुजं विशेषान्मूत्रमागजम्| विण्मार्गगे विशेषेण हितं मोचरसेन तु| वटप्ररोहैः शुङ्गैर्वा शुण्ठ्युदीच्योत्पलैरपि||२४||
🔊 Audio coming soon
గోకంటకశతావరీభ్యాం శృతమథవా పర్ణినీభిః| పర్ణిన్యో ముద్గ-మాషసాలపృశ్నిపర్ణ్యః| మోచరసేన శృతం పయ ఇతి సంబంధః| నిర్యాసో యస్తు శాల్మల్యాః స మోచరససంజ్ఞితః| ప్రరోహాఽంకురః| శుంగం ప్రథమోద్భిన్నం కిసలయం| తచ్చ ప్రకరణాద్వటస్యైవ||24||
Adhikarana raktAtisAradurnAmacikitsAtideSaH (25) · Śloka 25
రక్తాతిసారదుర్నామచికిత్సాం చాత్ర కల్పయేత్||25||
रक्तातिसारदुर्नामचिकित्सां चात्र कल्पयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
అత్ర చ రక్తపిత్తే దోషాద్యపేక్షయా రక్తాతిసారచికిత్సాం రక్తార్శశ్చికిత్సాం చ కల్పయేత్||25||
Adhikarana siddhaghRutaviShayaH (26) · Śloka 26
పీత్వా కషాయాన్ పయసా భుంజీత పయసైవ తు| కషాయయోగైరేభిర్వా విపక్వం పాయయేద్ ఘృతం||26||
पीत्वा कषायान् पयसा भुञ्जीत पयसैव तु| कषाययोगैरेभिर्वा विपक्वं पाययेद् घृतम्||२६||
🔊 Audio coming soon
కషాయాంశ్చూర్ణాదీన్ పయసా పీత్వా పయసైవ భుంజీత| యథాదోషాది చ పూర్వోక్తైర్నానావిధకల్పనోపాయోగైరౌషధైర్విపక్వం ఘృతం పాయయేత్||26||
Adhikarana vRuShaghRutam (27) · Śloka 27
సమూలమస్తకం క్షుణ్ణం వృషమష్టగుణేఽంభసి| పక్త్వాష్టాంశావశేషేణ ఘృతం తేన విపాచయేత్| తత్పుష్పగర్భం తచ్ఛీతం సక్షౌద్రం పిత్తశోణితం| పిత్తగుల్మజ్వరశ్వాసకాసహృద్రోగకామిలాః| తిమిరభ్రమవీసర్పస్వరసాదాంశ్చ నాశయేత్||27||
समूलमस्तकं क्षुण्णं वृषमष्टगुणेऽम्भसि| पक्त्वाष्टांशावशेषेण घृतं तेन विपाचयेत्| तत्पुष्पगर्भं तच्छीतं सक्षौद्रं पित्तशोणितम्| पित्तगुल्मज्वरश्वासकासहृद्रोगकामिलाः| तिमिरभ्रमवीसर्पस्वरसादांश्च नाशयेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
సమూలశాఖస్యార్ద్రవృషస్యోలూఖక్తే క్షుణ్ణస్య షోడశపలాన్యష్టావింశేన శతేన జలపలానాం పక్త్వా పక్వస్య చ షోడశపలాని గృహీత్వా తేన తావదేవ ఘౄతం ఘౄతాచ్చతుర్థాంశేన శౌనకమతేన షష్ఠాంశేన వా వృషపుష్పాణి గర్భే దత్వా విపచేత్| సుబోధం||27||
Adhikarana ghRutAntarANi (28) · Śloka 28
పలాశవృంతస్వరసే తద్గర్భం చ ఘృతం పచేత్| సక్షౌద్రం తచ్చ రక్తఘ్నం తద్వద్వత్సకసాధితం| లోధ్రోత్పలసమంగాభిస్తథైవ త్రాయమాణయా||28||
पलाशवृन्तस्वरसे तद्गर्भं च घृतं पचेत्| सक्षौद्रं तच्च रक्तघ्नं तद्वद्वत्सकसाधितम्| लोध्रोत्पलसमङ्गाभिस्तथैव त्रायमाणया||२८||
🔊 Audio coming soon
పలాశవృంతానాం స్వరసః సామాన్యపరిభాషయా ఘృతాచ్చతుర్గుణస్తేషామేవ గర్భచూర్ణస్య ఘృతాచ్చతుర్థాంశత్వం శౌనకమతే అష్టమాంశం కల్కస్య| అనేనైవ విధినా వత్సకలోధ్రాదిత్రాయమాణాసాధితాని త్రీణి ఘృతాని| వృంతం పత్రం||28||
Adhikarana utkArikA (29) · Śloka 29
లాజగోధూమమధుకసితాచూర్ణం పయోద్రవం| ఘృతేనోత్కారికాం కృత్వా ఖాదేత్పిత్తాస్రవారిణీం||29||
लाजगोधूममधुकसिताचूर्णं पयोद्रवम्| घृतेनोत्कारिकां कृत्वा खादेत्पित्तास्रवारिणीम्||२९||
🔊 Audio coming soon
ఉత్కారికా యా పిష్టమాలోడ్య సంవేద్య చ పిండీక్రియతే||29||
Adhikarana kShArayogAH (kaNThage rakte) (30) · Śloka 30
రక్తే సపిచ్ఛే సకఫే గ్రథితే కంఠమార్గగే| లిహ్యాన్మాక్షికసర్పిభ్యాం క్షారముత్పలనాలజం| మృణాలాంభోజకింజల్కశ్యామాసనమధూకజం| తద్వత్పృథక్ పృథక్ క్షారం ...................||30||
रक्ते सपिच्छे सकफे ग्रथिते कण्ठमार्गगे| लिह्यान्माक्षिकसर्पिभ्यां क्षारमुत्पलनालजम्| मृणालाम्भोजकिञ्जल्कश्यामासनमधूकजम्| तद्वत्पृथक् पृथक् क्षारं ...................||३०||
🔊 Audio coming soon
కంఠమార్గగే రక్తే పిచ్ఛాత్వాదియుతే నీలోత్పలనాలజః క్షారో మధుసర్పిభ్యాం లేహ్యః| పిచ్ఛామణుప్రాయం| గ్రథితం సంహతం| మృణాలాదీనామన్యతమస్య క్షారో దోషాద్యపేక్షయా ప్రయుక్తస్తద్వత్ సర్పిర్మధుభ్యాం లీఢ ఉత్పలనాలవద్విజ్ఞేయః||30||
Adhikarana abhIrvAdighRutAni (31) · Śloka 31
.........................ఘృతం క్షీరేణ సాధయేత్| పిష్టైరభీరుకాకోలీమేదావృక్షామ్లదాడిమైః| ఫలపూరకమూలేన విదార్యా మధుకేన చ| తద్విబంధ్జ్వరానాహశూలకాసాస్రపిత్తజిత్||31||
.........................घृतं क्षीरेण साधयेत्| पिष्टैरभीरुकाकोलीमेदावृक्षाम्लदाडिमैः| फलपूरकमूलेन विदार्या मधुकेन च| तद्विबन्ध्ज्वरानाहशूलकासास्रपित्तजित्||३१||
🔊 Audio coming soon
క్షీరేణ సమఘృతేన| పునర్వసుమతే చతుర్థాంశేనాభీర్వాదికల్కేన ఘృతం పచేత జలం వినా ద్రవ్యాణి న సంస్కారయోగ్యాని భవంతీత్యనుక్తావప్యాచార్యాః సర్పిషా సమం జలమిచ్ఛంతి| అభీరుః శతావరీ| వృక్షామ్లం తింతిణీకం| ఫలపూరకం బీజపూరకం||31||
Adhikarana bastiviShayaH (32) · Śloka 32
పంచభిః పంచమూలైశ్చ సిద్ధమాద్యైస్తదర్థకృత్| గుదాగమే విశేషేణ శోణితే బస్తిరిష్యతే||32||
पञ्चभिः पञ्चमूलैश्च सिद्धमाद्यैस्तदर्थकृत्| गुदागमे विशेषेण शोणिते बस्तिरिष्यते||३२||
🔊 Audio coming soon
ఆద్యాని పంచ పంచమూలాని మహద్ హ్రస్వమధ్యజీవనతృణాఖ్యాని| తదర్థకృదితి విబంధజ్వరాదిజిత్| అత్ర ఘృతాచ్చతుర్గుణం జలం| పంచమూలకల్కశ్చ ఘృతాచ్చతుర్థాంశేన| సుబోధం||32
Adhikarana bastiprayogAH (33) · Śloka 33
మధుకాంజనమంజిష్ఠామృణాలోత్పలగైరికైః| సువర్ణలోధ్రకాలీయసమంగాంబుజచందనైః| సౌగంధికసితాశంఖైః పిష్టైర్మధుఘృతాన్వితైః| క్షీరేణస్థాపయేదేనం స్నాతంచ శిశిరాంభసా| క్షీరేణైవాశయేచ్ఛాలీంస్తతో మధుకసర్పిషా| కాలేఽనువాసయేదేవమతిసారేఽపి దుస్తరే| జీర్ణేఽసృక్ప్రబలే కుర్యాద్విరేకే చాతియోగిని| విదార్యాదిగణేనేష్టం శృతం వాస్థాపనే పయః| సక్షౌద్రశర్కరాసర్పిః సర్పిశ్చైవానువాసనే| మూత్రాశయస్థం శమయేద్రక్తముత్తరబస్తిభిః| ఈదృశైరేవ తద్వచ్చ ప్రదరేఽపి విధిః స్మృతః| ఛేదభేదాదిభిశ్చాతిప్రవృత్తే శుద్ధశోణితే| విశేషాత్ప్రదరస్యోక్తం యోనిరోగేషు చౌషధం||33||
मधुकाञ्जनमञ्जिष्ठामृणालोत्पलगैरिकैः| सुवर्णलोध्रकालीयसमङ्गाम्बुजचन्दनैः| सौगन्धिकसिताशङ्खैः पिष्टैर्मधुघृतान्वितैः| क्षीरेणस्थापयेदेनं स्नातञ्च शिशिराम्भसा| क्षीरेणैवाशयेच्छालींस्ततो मधुकसर्पिषा| कालेऽनुवासयेदेवमतिसारेऽपि दुस्तरे| जीर्णेऽसृक्प्रबले कुर्याद्विरेके चातियोगिनि| विदार्यादिगणेनेष्टं शृतं वास्थापने पयः| सक्षौद्रशर्करासर्पिः सर्पिश्चैवानुवासने| मूत्राशयस्थं शमयेद्रक्तमुत्तरबस्तिभिः| ईदृशैरेव तद्वच्च प्रदरेऽपि विधिः स्मृतः| छेदभेदादिभिश्चातिप्रवृत्ते शुद्धशोणिते| विशेषात्प्रदरस्योक्तं योनिरोगेषु चौषधम्||३३||
🔊 Audio coming soon
మధుకాదిభిః పిష్టైర్ఘృతమాక్షికయుక్తైశ్చ క్షీరేణ సహాస్థాపయేత్| సువర్ణం పద్మకం| కాలీయం పీతచందనం| సమంగా మంజిష్ఠా| సౌగంధికమత్ర పద్మకం| అంబు వాలకం| అనేనేస్థాపితం స్నాతాశితంచ మధుయష్ట్యా సంయుక్తేన సిద్ధేన వా సర్పిషా సూత్రోక్తేన విధినా కాలేఽనువాసయేత్| అయంచ ఉక్తో బృంహణో రక్తపిత్తక్రమః స పురాణే రక్తాధికేఽతిసారే విరేచనాతియోగే చ విధేయః| సుబోధం| సక్షౌద్రేత్యాది పయోవిశేషణం| ఈదృశైరేవేతి య ఏవ బస్తయో గుదేనోక్తాస్త ఏవ మేఢ్రేణ యోజ్యా ఇత్యర్థః| అయంచ మేఢ్రప్రవృత్తరక్తనిబర్హో విధిః ప్రదరేఽపి యోనిప్రవృత్తే రజసి గుహ్యరోగే వక్ష్యమాణే విధేయః| తథాయమేవ రక్తపిత్తవిధిర్బృంహణః ఛేదాభిఘాతాదినాతిప్రవృత్తే శుద్ధశోణితే చ విధేయః| ప్రదరస్య చ యోనిప్రవృత్తస్య చ రక్తస్య యోనిరోగోక్తం రక్తశమనాయౌషధం విశేషాద్విశేషతః||33||
Adhikarana ghrANapravRuttaraktacikitsitam (34) · Śloka 34
ఘ్రాణగే రుధిరే శుద్ధే నావనం చానుషేచయేత్| కషాయయోగాన్ పూర్వోక్తాన్ క్షీరేక్ష్వాదిరసాద్యుతాన్| క్షీరాదీన్ ససితం తోయం కేవలం వా హితం జలం| రసో దాడిమపుష్పాణామామ్రస్థ్నః శాడ్వలస్య చ||34||
घ्राणगे रुधिरे शुद्धे नावनं चानुषेचयेत्| कषाययोगान् पूर्वोक्तान् क्षीरेक्ष्वादिरसाद्युतान्| क्षीरादीन् ससितं तोयं केवलं वा हितं जलम्| रसो दाडिमपुष्पाणामाम्रस्थ्नः शाड्वलस्य च||३४||
🔊 Audio coming soon
ఘ్రాణప్రవృత్తే శుద్ధే రక్తే నస్యమనుషేచయేత్| కిమిత్యాహ - పూర్వోక్తాంశ్చూర్ణాదికషాయయోగాన్ క్షీరేక్ష్వాద్యన్యతమరసేనాలోడితానథవా క్షీరేక్షురసాదీన్ సశర్కరాంస్తోయం వా సశర్కరం కేవలమేవ వా తోయం| సుబోధం||34||
Adhikarana atideSena cikitsitam (35-3) · Śloka 3
కల్పయేచ్ఛీతవర్గం చ ప్రదేహాభ్యంజనాదిషు| యచ్చ పిత్తజ్వరే ప్రోక్తం బహిరంతశ్చ భేషజం| రక్తపిత్తే హితం తచ్చ క్షతక్షీణే హితంచ తత్||35|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం చికిత్సితస్థానే రక్తపిత్తచికిత్సితన్నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||
कल्पयेच्छीतवर्गं च प्रदेहाभ्यञ्जनादिषु| यच्च पित्तज्वरे प्रोक्तं बहिरन्तश्च भेषजम्| रक्तपित्ते हितं तच्च क्षतक्षीणे हितञ्च तत्||३५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने रक्तपित्तचिकित्सितन्नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
శీతో వర్గః పిత్తశమనో దూర్వాదిః శోధనాదిర్గణపఠితః అథవా మహాకషాయసంగ్రహపఠితః పద్మకలాజాదిర్దాహహా దశకః శీతః| సుబోధః శ్లోకః||35|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం చికిత్సితస్థానే తృతీయోఽధ్యాయః