Adhikarana atha SvAsahidhmAcikitsitaM nAma ShaShTho~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो श्वासहिध्माचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
క్రమప్రాప్తస్య శ్వాసస్య తదేకయోగక్షేమాయాః హిధ్మాయాశ్చ చికిత్సితప్రదర్శనార్థమధ్యాయారంభః||1|
Adhikarana SvAsahidhmayostulyacikitsitatvam (2) · Śloka 2
శ్వాసహిధ్మా యతస్తుల్యహేత్వాద్యాః సాధనం తతః| తుల్యమేవ ....................................||2||
श्वासहिध्मा यतस्तुल्यहेत्वाद्याः साधनं ततः| तुल्यमेव ....................................||२||
🔊 Audio coming soon
నిదానస్థానప్రదర్శితప్రకారేణ శ్వాసే హిధ్మామాం చ యతో హేత్వదికం సమానమతః సాధనమపి సమానమేవ వేదితవ్యం||2||
Adhikarana tayorAdau svedanam (3) · Śloka 3
.......................తదార్త్తంచ పూర్వం స్వేదైరుపాచరేత్| స్నిగ్ధైర్లవణతైలాక్తం స్రోతస్సు గ్రంథితః కఫః| తైర్లీనోఽపి విలీనోఽస్య కోష్టం ప్రాప్తః సునిర్హరః| భవద్రవేషు మృదుత్వం చ మారుతే చానులోమతా||3||
.......................तदार्त्तञ्च पूर्वं स्वेदैरुपाचरेत्| स्निग्धैर्लवणतैलाक्तं स्रोतस्सु ग्रन्थितः कफः| तैर्लीनोऽपि विलीनोऽस्य कोष्टं प्राप्तः सुनिर्हरः| भवद्रवेषु मृदुत्वं च मारुते चानुलोमता||३||
🔊 Audio coming soon
తదార్త్తమిత్యుభయస్య పరిగ్రహః| స్నిగ్ధైరితి స్నిగ్ధద్రవ్యకృతైః స్వేదైః| తైరితి స్వేదైర్విలీనః కఫః కోష్టం ప్రాప్తః సునిర్హరో భవేత్| స్రోతోమృదుత్వాదికం చ భవేత్||3||
Adhikarana svedanottaraM Bojanam (4) · Śloka 4
స్విన్నం చ భోజయేదన్నం స్నిగ్ధమానూపజై రసైః| దధ్యుత్తరేణ వా.................................||4||
स्विन्नं च भोजयेदन्नं स्निग्धमानूपजै रसैः| दध्युत्तरेण वा.................................||४||
🔊 Audio coming soon
దధ్యుత్తరేణ వాన్నం భోజయేదితి సంబంధః||4||
Adhikarana vamanavirecanayorviShayaH Pala~jca (5) · Śloka 5
.........................దద్యాత్తతోఽస్మై వమనం మృదు| విశేషాత్ కాసవమథుహృద్గ్రహస్వరసాదినే| పిప్పలీసైంధవక్షౌద్రయుక్తం వాతావిరోధి యత్| నిర్హృతే సుఖమాప్నోతి సకఫే దుష్టవిగ్రహే| స్రోతఃసు చ విశుద్ధేషు చరత్యవిహతోఽనిలః| ధ్మానోదావర్తతమకే మాతులుంగామ్లవేతసైః| హింగుపీలువిడైర్యుక్తమన్నం స్యాదనులోమనం| ససైంధవం ఫలామ్లం వా కోష్ణం దద్యాద్విరేచనం||5||
.........................दद्यात्ततोऽस्मै वमनं मृदु| विशेषात् कासवमथुहृद्ग्रहस्वरसादिने| पिप्पलीसैन्धवक्षौद्रयुक्तं वाताविरोधि यत्| निर्हृते सुख़माप्नोति सकफे दुष्टविग्रहे| स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्यविहतोऽनिलः| ध्मानोदावर्ततमके मातुलुङ्गाम्लवेतसैः| हिङ्गुपीलुविडैर्युक्तमन्नं स्यादनुलोमनम्| ससैन्धवं फलाम्लं वा कोष्णं दद्याद्विरेचनम्||५||
🔊 Audio coming soon
అస్మా ఇతి శ్వాసహిధ్మార్త్తాయ కాసాదియుక్తాయ విశేషేణ వమనం దద్యాత్| పిప్పలీత్యాది వమనవిశేషణం| అవిహతోఽనావృత్తమార్గః| ధ్మానమాధ్మానం| ససైంధవేత్యాది విరేచనవిశేషణం||5||
Adhikarana saMSodhanasya sopapattikaM mahatvanidarSanam (6) · Śloka 6
ఏతే హి కఫసంరుద్ధగతిప్రాణప్రకోపజాః| తస్మాత్తన్మార్గశుద్ధ్యర్థమూర్ధ్వాధః శోధనం హితం| యథా తథానిలస్తస్య మార్గమస్మాద్విశోధయేత్||6||
एते हि कफसंरुद्धगतिप्राणप्रकोपजाः| तस्मात्तन्मार्गशुद्ध्यर्थमूर्ध्वाधः शोधनं हितम्| यथा तथानिलस्तस्य मार्गमस्माद्विशोधयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
ఏతే శ్వాసహిధ్మాశ్చ కఫేన సంరుద్ధా గతిర్యస్య ప్రాణాఖ్యస్య వాయోస్తత్ప్రకోపాజ్జాయంత ఇత్యతో మార్గవిశుద్ధిసంపాదనార్థమూర్ధ్వాధః - శోధనం వమనం విరేచనం చ హితం| జలరోధదృష్టాంతః సుబోధః||6||
Adhikarana dhUmapAnaviShayaH dravyANi ca (7) · Śloka 7
అశాంతౌ కృతసంశుద్ధేర్ధూమైర్లీనం మలం హరేత్| హరిద్రాపత్రమేరండమూలం లాక్షాం మనఃశిలాం| సదేవదార్వలం మాంసీం పిష్ట్వా వర్తిం ప్రకల్పయేత్| తాం ఘృతాక్తాం పిబేద్ధూమం యవాన్ వా ఘృతసంయుతాన్| మధూచ్ఛిష్టం సర్జరసం ఘృతం వాగురు వా గురు| చందనం వాజశృంగం వా బాలాన్వా స్నావవాగవాం| ఋష్యగోధాకురడైగణచర్మశృంగఖురాణి వా| గుగ్గులుం వా మనోహ్వాం వా సాలనిర్యాసమేవ వా| సల్లకీం గుగ్గులుం లోహం పద్మకం చ ఘృతాప్లుతం||7||
अशान्तौ कृतसंशुद्धेर्धूमैर्लीनं मलं हरेत्| हरिद्रापत्रमेरण्डमूलं लाक्षां मनःशिलाम्| सदेवदार्वलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्| तां घृताक्तां पिबेद्धूमं यवान् वा घृतसंयुतान्| मधूच्छिष्टं सर्जरसं घृतं वागुरु वा गुरु| चन्दनं वाजशृंगं वा बालान्वा स्नाववागवाम्| ऋष्यगोधाकुरडैगणचर्मशृङ्गखुराणि वा| गुग्गुलुं वा मनोह्वां वा सालनिर्यासमेव वा| सल्लकीं गुग्गुलुं लोहं पद्मकं च घृताप्लुतम्||७||
🔊 Audio coming soon
కృతసంశుద్ధేరపి దోషస్యాశాంతౌ ఋష్యాదీనాం యాని చర్మాదీని తాని చ పృథగ్ధూమః| ఋశ్యో మృగభేదః| సల్లక్యాదికం మిశ్రీభూతం ఘృతాప్లుతం ధూమః| సల్లకీ సురభిః| (ని)సల్లకీ సురభిర్మోచా మహేరుణ్యశ్వమూత్రికా| లోహమగరు||7||
Adhikarana svedanasyAvaSyakatAdikam (8) · Śloka 8
అవశ్యం స్వేదనీయానామాస్వేద్యానామపి క్షణం| స్వేదయేత్ ససితాక్షీరసుఖోష్ణస్నేహసేచనైః| ఉత్కారికోపనాహైశ్చ స్వేదాధ్యాయోక్తభేషజైః| ఉరః కంఠం చ మృదుభిః సామే త్వామవిధిం చరేత్||8||
अवश्यं स्वेदनीयानामास्वेद्यानामपि क्षणम्| स्वेदयेत् ससिताक्षीरसुख़ोष्णस्नेहसेचनैः| उत्कारिकोपनाहैश्च स्वेदाध्यायोक्तभेषजैः| उरः कण्ठं च मृदुभिः सामे त्वामविधिं चरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
శ్వాసహిధ్మాపేక్షయాఽవశ్యం స్వేదనీయాస్తేషామతిస్థూలరూక్షాదిత్వేనాస్వేద్యానామపి ఉరః కంఠం చ క్షణం మృదుభిః స్వేదైః స్వేదయేత్| కేనేత్యాహ్ - ససితేత్యాది| ఉత్కారికా పిష్టా స్విన్నపిండీ| ఉపనాహః పిష్టబంధః| సామేతు పురుషే హిధ్మాశ్వాసయోరామవిధిం లంఘనపాచనాదికం చరేత్||8||
Adhikarana SodhanAtiyogoddhatavAtaSamanam (9) · Śloka 9
అతియోగోద్ధతం వాతం దృష్ట్వా పవనాశనైః| స్నిగ్ధై రసాద్యైర్నాత్యుష్ణైరభ్యంగైశ్చ శమం నయేత్||9||
अतियोगोद्धतं वातं दृष्ट्वा पवनाशनैः| स्निग्धै रसाद्यैर्नात्युष्णैरभ्यङ्गैश्च शमं नयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
శోధనాదీనామపతర్పణానామతియోగేన వాతముద్ధతం దృష్ట్వా తం వాతనాశనద్రవ్యసిద్ధైః స్నిగ్ద్ధైశ్చ మాంసరసాదిభిః శమయేత్||9||
Adhikarana kaShAyAdInAM viShayaH (10) · Śloka 10
అనుత్క్లిష్టకఫాస్విన్నదుర్బలానాం హి శోధనాత్| వాయుర్లబ్ధాస్పదో మర్మ సంశోష్యాశు హరేదసూన్| కషాయలేహస్నేహాద్యైస్తేషాం సంశమయేదతః||10||
अनुत्क्लिष्टकफास्विन्नदुर्बलानां हि शोधनात्| वायुर्लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेदसून्| कषायलेहस्नेहाद्यैस्तेषां संशमयेदतः||१०||
🔊 Audio coming soon
అనంతరోక్తశ్చ శోధనం కర్మానుత్క్లిష్టకఫాదీనాం న యోజ్యం యతః తేషాం శోధనేన వాయుర్లబ్ధాస్పదో మర్మహ్రదయాఖ్యం సంశోష్యాశు ప్రాణాన్ హరేత్| అతో హేతోస్తేషామనుత్క్లిష్టకఫాదీనాం కషాయాదిభిర్హిధ్మాశ్వాసాన్ శమయేత్||10||
Adhikarana kShINakShatAdiShu viSeShaH (11) · Śloka 11
క్షీణక్షతాతిసారాసృక్పిత్తదాహానుబంధజాన్| మధురస్నిగ్ధశీతాద్యైర్హిధ్మాశ్వాసానుపాచరేత్||11||
क्षीणक्षतातिसारासृक्पित्तदाहानुबन्धजान्| मधुरस्निग्धशीताद्यैर्हिध्माश्वासानुपाचरेत्||११||
🔊 Audio coming soon
క్షీణజాన్ క్షతజాన్ అతీసారాద్యనుబంధజాంశ్చ| హిధ్మశ్వాసాన్ మధురాద్యైర్బృంహణైరుపక్రమైరుపాచరేత్||11||
Adhikarana pathyamannam (auShadhasahitam) tatra jA~ggalarasAH yUShASca (12) · Śloka 12
కులత్థదశమూలానాం క్వాథే స్యుర్జాంగలా రసాః| యూషాశ్చ శిగ్రువార్తాకకాసఘ్నవృషమూలకైః| పల్లవైర్నింబకులకబృహతీమతులుంగజైః| వ్యాఘ్రీదురాలభాశృంగవిల్వమధ్యత్రికంటకైః| సామృతాగ్నికులత్థైశ్చ యూషః స్యాత్క్వథితైర్జలే| తద్వద్రాస్నాబృఅత్యాదిబలాముద్గైః సచిత్రకైః||12||
कुलत्थदशमूलानां क्वाथे स्युर्जाङ्गला रसाः| यूषाश्च शिग्रुवार्ताककासघ्नवृषमूलकैः| पल्लवैर्निम्बकुलकबृहतीमतुलुङ्गजैः| व्याघ्रीदुरालभाशृङ्गविल्वमध्यत्रिकण्टकैः| सामृताग्निकुलत्थैश्च यूषः स्यात्क्वथितैर्जले| तद्वद्रास्नाबृअत्यादिबलामुद्गैः सचित्रकैः||१२||
🔊 Audio coming soon
కులత్థదశమూలానాం పృథగ్ద్రవ్యాణాం మిశ్రీభూతానాం చ దశమూలానాం యూషశ్చ శిగ్వ్రాదిభిర్మాతులుంగపల్లవాంతైః స్యురితి సంబంధః| వ్యాఘ్ర్యాదిభిర్జలే క్వథితైరేకో యూషః స్యాత్| ద్వితీయో యూషో రాస్నాదిభిః| బృహత్యాదిశబ్దేన హ్రస్వపంచమూలం గృహ్యతే||12||
Adhikarana peyAH kvAthapeyASca (13) · Śloka 13
పేయా చ చిత్రకాజాజీశృంగీసౌవర్చలైర్హితా| దశమూలేన వా కాసశ్వాసహిధ్మారుజాపహా| దశమూలశఠీరాస్నాభారంగీబిల్వార్ధిపౌష్కరైః| కులీరశృంగీచపలాతామలక్యమృతౌషధైః| పిబేత్కషాయం జీర్ణేఽస్మిన్ పేయాంతైరేవ సాధితాం| శాలిషష్టికగోధూమయవముద్గకులత్థభుక్| కాసహృద్గ్రహపార్శ్వార్తిహిధ్మాశ్వాసప్రశంతయే| సక్తూన్ వార్కాంకురక్షీరభావితానాం సమాక్షికాన్| యవానాం దశమూలాదినిష్క్వాథలులితాన్ పిబేత్||13||
पेया च चित्रकाजाजीशृङ्गीसौवर्चलैर्हिता| दशमूलेन वा कासश्वासहिध्मारुजापहा| दशमूलशठीरास्नाभार्ङ्गीबिल्वार्धिपौष्करैः| कुलीरशृङ्गीचपलातामलक्यमृतौषधैः| पिबेत्कषायं जीर्णेऽस्मिन् पेयान्तैरेव साधिताम्| शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गकुलत्थभुक्| कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिहिध्माश्वासप्रशन्तये| सक्तून् वार्काङ्कुरक्षीरभावितानां समाक्षिकान्| यवानां दशमूलादिनिष्क्वाथलुलितान् पिबेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
ఏకా పేయా చిత్రకాదిభిః| ద్వితీయా దశమూలేన| దశమూలశఠ్యాదిభిః కషాయః| ఔషధం నాగరం| దశమూలశఠ్యాదిభిః పేయాం పీత్వా శాల్యాదిభోజనః| అర్కాంకురక్షీరభావితానాం యవానాం సంబంధినః సక్తూన్ దశమూలశఠీరాస్నాదినిష్క్వాథేనాలోడితాన్ అను పిబేత్||13||
Adhikarana anne yojanIyAni (14) · Śloka 14
అన్నే చ యోజయేత్క్షారహిఙ్వాజ్యబిడదాడిమాన్| సపౌష్కరశఠీవ్యోషమాతులుంగామ్లవేతసాన్| పిబేద్వా వారుణీమండం హిధ్మాశ్వాసీ పిపాసితః||14||
अन्ने च योजयेत्क्षारहिङ्वाज्यबिडदाडिमान्| सपौष्करशठीव्योषमातुलुङ्गाम्लवेतसान्| पिबेद्वा वारुणीमण्डं हिध्माश्वासी पिपासितः||१४||
🔊 Audio coming soon
యవక్షారాదీని చ దోషాద్యపేక్షయానేకప్రకారమన్నే యోజయేత్| పిపాసితశ్చ దశమూలక్వాథాదికం పిబేత్||14|| 463
Adhikarana pippalyAdiBiH siddhM takram (15) · Śloka 15
పిప్పలీపిప్పలీమూలపథ్యాజంతుఘ్నచిత్రకైః| కల్కితైర్లేపితే రూఢే నిక్షిపేత్ ఘృతభాజనే| తక్రం మాసస్థితం తద్ధి దీపనం శ్వాసకాసజిత్| పాఠాం మధురసాం దారు సరలం చ నిశి స్థితం| సురామండేఽల్పలవణం పిబేత్ ప్రసృతసమ్మితం||15||
पिप्पलीपिप्पलीमूलपथ्याजन्तुघ्नचित्रकैः| कल्कितैर्लेपिते रूढे निक्षिपेत् घृतभाजने| तक्रं मासस्थितं तद्धि दीपनं श्वासकासजित्| पाठां मधुरसां दारु सरलं च निशि स्थितम्| सुरामण्डेऽल्पलवणं पिबेत् प्रसृतसम्मितम्||१५||
🔊 Audio coming soon
పిప్పల్యాద్యైర్లేపోఽర్ధాంగులమాత్రకః| రూఢః కఠినీభూతలేపః| మధురసా మూర్వా| సరలం పీడాఖ్యం దేవదారూసదృశమేవ| ద్వే పలే ప్రసృతః|
Adhikarana SirIShAdiyogAH (16) · Śloka 16
శిరీషకుందకదలీకుసుమం పిప్పలీయుతం| తండులాంబుప్లుతం హిధ్మాశ్వాసకాసహరం పరం| ఆరనాలేన పిష్ట్వా వా మాతులుంగరసాన్వితాన్| హింగుసౌవర్చలకణాకోలముద్గాన్ జలేన వా| కోష్ణేన భారంగీ శుంఠీం చ క్షారం వా మరిచాన్వితం| స్వక్వాథపిష్టాం లులితాం వాష్పికాం పాయయేత వా||16||
शिरीषकुन्दकदलीकुसुमं पिप्पलीयुतम्| तण्डुलाम्बुप्लुतं हिध्माश्वासकासहरं परम्| आरनालेन पिष्ट्वा वा मातुलुङ्गरसान्वितान्| हिङ्गुसौवर्चलकणाकोलमुद्गान् जलेन वा| कोष्णेन भार्ङ्गी शुण्ठीं च क्षारं वा मरिचान्वितम्| स्वक्वाथपिष्टां लुलितां वाष्पिकां पाययेत वा||१६||
🔊 Audio coming soon
శిరీషాది సుబోధం| హింగ్వాదిముద్గాంతాన్ వా పిబేత్|జలేన కోష్ణేన భారంగీశుంఠ్యౌ పిబేత్| మరిచయవక్షారం వా| సుబోధం||16||
Adhikarana svarasayogau (17) · Śloka 17
స్వరసం సప్తపర్ణస్య పుష్పాణాం వా శిరీషతః| హిధ్మాశ్వాసే మధుకణాయుక్తం పిత్తకఫానుగే||17||
स्वरसं सप्तपर्णस्य पुष्पाणां वा शिरीषतः| हिध्माश्वासे मधुकणायुक्तं पित्तकफानुगे||१७||
🔊 Audio coming soon
పిత్తకఫానుగే హిధ్మాశ్వాసే సప్తపర్ణస్వరసో మధుపిప్పలీయుక్తః| శిరీషపుష్పస్వరసో వా మధుపిప్పలీయుక్తః||17||
Adhikarana tugAdiBirutkArikA (18) · Śloka 18
ఉత్కారికా తుకాకృష్ణామధూలీగుడనాగరైః| పిత్తానుబంధే యోక్తవ్యా పవనే త్వనుబంధిని| శ్వావిట్సామిషకణాఘృతశల్యకశోణితైః||18||
उत्कारिका तुकाकृष्णामधूलीगुडनागरैः| पित्तानुबन्धे योक्तव्या पवने त्वनुबन्धिनि| श्वाविट्सामिषकणाघृतशल्यकशोणितैः||१८||
🔊 Audio coming soon
పిత్తానుబంధజే హిధ్మాశ్వాసే తుకాదిభిరుత్కారికా యోక్తవ్యా| తుక తుకాక్షీరీ| మధూలీ మధుయష్టిః| వాతానుబంధజే పునః శ్వావిణ్మాంసాదిభిః శల్యకశోణితాంతైరుత్కరికా||18||
Adhikarana vAtapittAnubandhe kShIrayogAH (19) · Śloka 19
సువర్చలారసవ్యోషసర్పిభిః సహితం పయః| అనుశాల్యోదనం పేయం వాతపిత్తేఽనుబంధిని| చతుర్గుణాంబుసిద్ధం వా ఛాగం సగుడనాగరం| పిప్పలీమూలమధుకగుడగోశ్వశకృద్రసాన్| హిధ్మాభిష్యందకసంధాన్ లిహ్యాన్మధుఘృతాన్వితాన్||19||
सुवर्चलारसव्योषसर्पिभिः सहितं पयः| अनुशाल्योदनं पेयं वातपित्तेऽनुबन्धिनि| चतुर्गुणाम्बुसिद्धं वा छागं सगुडनागरम्| पिप्पलीमूलमधुकगुडगोश्वशकृद्रसान्| हिध्माभिष्यन्दकसन्धान् लिह्यान्मधुघृतान्वितान्||१९||
🔊 Audio coming soon
వాతపిత్తానుబంధజే శాల్యోదనమనుసువర్చలాదిరసాదియుక్తం క్షీరం పేయం| చతుర్గుణాంబుసిద్ధం ఛాగపయో వాతపిత్త ఏవ| పిప్పలీమూలాదికం సమ్మిశ్ర్య మధుఘృతాన్వితం| సుబోధం||19|
Adhikarana bahuSleShmaNi yogAH (20) · Śloka 20
గోగజాశ్వవరాహోష్ట్రఖరమేషాజవిడ్రసాన్| సమధ్వైకైకశో లిహ్యాద్బహుశ్లేష్మాథవా పిబేత్| చతుష్పాచ్చర్మరోమాస్థిరబహుశృంగోద్భవాం మషీం| తయైవ వాజిగంధాయా లిహ్యాచ్ఛ్వాసీ కఫోల్బణః| క్షారం వా త్రిఫలాపాఠాబృహతీఫలమూలజం||20||
गोगजाश्ववराहोष्ट्रख़रमेषाजविड्रसान्| समध्वैकैकशो लिह्याद्बहुश्लेष्माथवा पिबेत्| चतुष्पाच्चर्मरोमास्थिरबहुशृङ्गोद्भवां मषीम्| तयैव वाजिगन्धाया लिह्याच्छ्वासी कफोल्बणः| क्षारं वा त्रिफलापाठाबृहतीफलमूलजम्||२०||
🔊 Audio coming soon
గవాదీనాం విడ్రసస్య సమధోః పృథక్ప్రయోగో బహుశ్లేష్మణః| తస్యైవ చ చతుష్పాచ్చర్మాద్యుద్భవః క్షారః| అశ్వగంధాయాః కేవలాయా భస్మ సమధు| బృహతీఫలమూలాంతానాం క్షారః||20||
Adhikarana muktAdicUrNam (21) · Śloka 21
ముక్తప్రవాలవైడూర్యశంఖసౌగంధికాంజనం| మసారగల్లస్ఫటికకాచైలాలవణద్వయం| అపామార్గఫలం తామ్రమయో రూప్యం శణాత్ఫలం| జ్యోతీరసేన తల్లిహ్యాదయో వైకం మధుద్రవం||21||
मुक्तप्रवालवैडूर्यशङ्ख़सौगन्धिकाञ्जनम्| मसारगल्लस्फटिककाचैलालवणद्वयम्| अपामार्गफलं ताम्रमयो रूप्यं शणात्फलम्| ज्योतीरसेन तल्लिह्यादयो वैकं मधुद्रवम्||२१||
🔊 Audio coming soon
ముక్తాదీనాం జ్యోతిష్మతీరసేన లేహః| ప్రవాలః విద్రుమం| సౌగంధికమత్ర పద్మం| మసారగల్లో మణివిశేషః| ఏతచ్చముక్తాదికం చరకః క్షౌద్రసర్పిషా పఠతి| కేవలస్యాయసశ్చూర్ణం మధునా||21||
Adhikarana apare lehAH (22) · Śloka 22
శఠీపౌష్కరధాత్రీర్వా పౌష్కరం వా కణాన్వితం| గైరికాంజనకృష్ణా వా స్వరసం వా కపిత్థజం| రసేన వా కపిత్థస్య ధాత్రీసైంధవపిప్పలీః| ఘృతక్షౌద్రేణ వా పథ్యా విడంగోషణపిప్పలీః| లిహ్యాద్వా పిప్పలీద్రాక్షాపథ్యాశృంగీదురాలభాః| ఘృతమాక్షికతైలైర్వా త్ర్యూషణం క్షారసంయుతం| పిప్పలీక్షౌద్రయుక్తౌ వా రసౌ ధాత్రీకపిత్థయోః| సితోపలా త్వామలకీ ద్రాక్షాగోశ్వశకృద్రసం| కోలలాజమధుద్రాక్షాపిప్పలీనాగరాణి వా| గుడతైలనిశాద్రాక్షాకణరాస్నోషణాని వా| పిబేద్రసాంబుమద్యాద్యైర్లేహౌషధరజాంసి వా||22||
शठीपौष्करधात्रीर्वा पौष्करं वा कणान्वितम्| गैरिकाञ्जनकृष्णा वा स्वरसं वा कपित्थजम्| रसेन वा कपित्थस्य धात्रीसैन्धवपिप्पलीः| घृतक्षौद्रेण वा पथ्या विडङ्गोषणपिप्पलीः| लिह्याद्वा पिप्पलीद्राक्षापथ्याशृङ्गीदुरालभाः| घृतमाक्षिकतैलैर्वा त्र्यूषणं क्षारसंयुतम्| पिप्पलीक्षौद्रयुक्तौ वा रसौ धात्रीकपित्थयोः| सितोपला त्वामलकी द्राक्षागोश्वशकृद्रसम्| कोललाजमधुद्राक्षापिप्पलीनागराणि वा| गुडतैलनिशाद्राक्षाकणरास्नोषणानि वा| पिबेद्रसाम्बुमद्याद्यैर्लेहौषधरजांसि वा||२२||
🔊 Audio coming soon
శఠ్యాదిత్రయం మధునా| తద్వత్ పిప్పలీపౌష్కరమూలం| తద్వత్ గైరికాదిత్రయం| కపిత్థఫలజో రసో మధునైవ| ధాత్ర్యాదికం కపిత్థరసేన| పథ్యాదికం ఘృతక్షౌద్రేణ| ఊషణం మరిచం| పిప్పల్యాదికం ఘృతక్షౌద్రేణ| క్షారసంయుతం త్ర్యూషణం ఘృతాదిభిః| సితోపలాదిరర్ధశ్లోకేన ఏకో లేహః| కోలాదినా ద్వితీయః| యైశ్చౌషధైరనంతరం లేహా ఉక్తాస్తాన్యేవ ద్రవ్యాణి తైరేవ సంయోగైశ్చూర్ణితాని దోషాద్యపేక్షయా మాంసరసాదీనామన్యతమేన పిబేత్||22||
Adhikarana jIvantyAdicUrNam (23) · Śloka 23
జీవంతీముస్తసురసత్వగేలాద్వయపౌష్కరం| చండాతామలకీలోహభారంగీనాగరవాలకం| కర్కటాఖ్యా శఠీకృష్ణా నాగకేసరచోరకం| ఉపయుక్తం యథాకామం చూర్ణం ద్విగుణశర్కరం| పార్శ్వరుగ్జ్వరశ్వాసఘ్నం హిధ్మాశ్వాసహరం పరం||23||
जीवन्तीमुस्तसुरसत्वगेलाद्वयपौष्करम्| चण्डातामलकीलोहभार्ङ्गीनागरवालकम्| कर्कटाख्या शठीकृष्णा नागकेसरचोरकम्| उपयुक्तं यथाकामं चूर्णं द्विगुणशर्करम्| पार्श्वरुग्ज्वरश्वासघ्नं हिध्माश्वासहरं परम्||२३||
🔊 Audio coming soon
జీవంత్యాదికం చూర్ణం యథాకామం యథేచ్ఛమాహారపానాదినా పానలేహాదినా చ||23||
Adhikarana dvitIyaM jIvantyAdicUrNam (24) · Śloka 24
జీవంతీ చోరకః శృంగీ పౌష్కరం సురసః శఠీ| పిప్పలీత్వగ్విడక్షారశుంఠీహింగ్వమ్లవేతసం| ఏలాతామలకీభారంగీవృక్షామ్లం చేతి చూర్ణితం| రసేన మాతులుంగస్య మద్యేన హవిషాథవా| లీఢం ప్రయుక్తమన్నే వా కేవలం చోపయోజితం| హిధ్మాశ్వాసవిబంధార్శః కాసహృత్పార్శ్వశూలనుత్| శఠీతామలకీభారంగీచండావాలకపౌష్కరం| శర్కరాష్టగుణం చూర్ణం హిధ్మాశ్వాసహరం పరం||24||
जीवन्ती चोरकः शृङ्गी पौष्करं सुरसः शठी| पिप्पलीत्वग्विडक्षारशुण्ठीहिङ्ग्वम्लवेतसम्| एलातामलकीभार्ङ्गीवृक्षाम्लं चेति चूर्णितम्| रसेन मातुलुङ्गस्य मद्येन हविषाथवा| लीढं प्रयुक्तमन्ने वा केवलं चोपयोजितम्| हिध्माश्वासविबन्धार्शः कासहृत्पार्श्वशूलनुत्| शठीतामलकीभार्ङ्गीचण्डावालकपौष्करम्| शर्कराष्टगुणं चूर्णं हिध्माश्वासहरं परम्||२४||
🔊 Audio coming soon
ద్వితీయస్య జీవంత్యాద్యస్య రసేన మాతులుంగస్యేత్యాద్యుపయోగవిధానం| శఠ్యాది సుబోధం||24||
Adhikarana anye pAnanasyayogAH (25) · Śloka 25
తుల్యం గుడం నాగరం చ భక్షయేన్నావయేత వా| లశునస్య పలాండోర్వా మూలం గృంజనకస్య వా| చందనాద్వా రసం దద్యాన్నారీక్షీరేణ నావనం| సశర్కరాం పిప్పలీం వా మధుకం వా మధుద్రవం| స్తన్యేన మక్షికావిష్ఠామలక్తకరసేన వా| ససైంధవం ఘృతాచ్ఛం వా సిద్ధం స్తన్యేన వా ఘృతం| కల్కితైర్మధురద్రవ్యైస్తత్ పిబేన్నావయేత వా| సకృదుష్ణం సకృచ్ఛీతం వ్యత్యాసాత్ససితం మధు| తద్వత్ పయస్తథా సిద్ధమధోభాగౌషధైఘృతం||25||
तुल्यं गुडं नागरं च भक्षयेन्नावयेत वा| लशुनस्य पलाण्डोर्वा मूलं गृञ्जनकस्य वा| चन्दनाद्वा रसं दद्यान्नारीक्षीरेण नावनम्| सशर्करां पिप्पलीं वा मधुकं वा मधुद्रवम्| स्तन्येन मक्षिकाविष्ठामलक्तकरसेन वा| ससैन्धवं घृताच्छं वा सिद्धं स्तन्येन वा घृतम्| कल्कितैर्मधुरद्रव्यैस्तत् पिबेन्नावयेत वा| सकृदुष्णं सकृच्छीतं व्यत्यासात्ससितं मधु| तद्वत् पयस्तथा सिद्धमधोभागौषधैघृतम्||२५||
🔊 Audio coming soon
తుల్యమిత్యాది సుబోధం| లశునమూలాదీని నావనాని నారీక్షీరేణ| చందనాద్రస ఏవ| అలక్తకరసేన మక్షికావిష్ఠాం నావయేదితి సంబంధః| అథవా తామపి స్తన్యేన|ఘృతాచ్ఛం ఘృతమండం| స్తన్యేన సహ ఘృతం మధురస్కంధకల్కేన ససితం మధు పయో హితం పాననస్యయోః| వ్యత్యాసాత్ పర్యాయేణ| శీతం దత్వోష్ణం దీయతే పునః శీతం పునరుష్ణం| అధోభాగౌషధాని విరేచనాని||25||
Adhikarana kaNAdighRutam (26) · Śloka 26
కణాసౌవర్చలాలాక్షావయస్థాహింగుచోరకైః| సకాయస్థైర్ఘృతం మస్తుదశమూలరసే పచేత్| తత్పిబేజ్జీవనీయైర్వా లిహ్యాత్సమధుసాధితం||26||
कणासौवर्चलालाक्षावयस्थाहिङ्गुचोरकैः| सकायस्थैर्घृतं मस्तुदशमूलरसे पचेत्| तत्पिबेज्जीवनीयैर्वा लिह्यात्समधुसाधितम्||२६||
🔊 Audio coming soon
మస్తుదశమూలక్వాథయోర్మిశ్రితయోర్ఘృతాచ్చతుర్గుణత్వం| కణాదీనాం పరిభాషయా కల్కః| వయస్థా ఆమలకం| కాయస్థా హరీతకీ| జీవనీయైర్వా సాధితం ఘృతం సమధు లిహ్యత్||26||
Adhikarana tejovatyAdighRutam (27) · Śloka 27
తేజోవత్యభయా కుష్ఠం పిప్పలీ కటురోహిణీ| పూతీకం పౌష్కరం మూలం పలాశశ్చిత్రకః శఠీ| పటుద్వయం తామలకీ జీవంతీ బిల్వపేశికా| వచాపత్రం చ తాలీసం కర్షాంశైస్తైర్విపాచయేత్| హింగుపాదైర్ఘృతప్రస్థం పీతమాశు నిహంతి తత్| శ్వాసానిలార్శోగ్రహణీహిధ్మాహృత్పార్శ్వవేదనా||27||
तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी| पूतीकं पौष्करं मूलं पलाशश्चित्रकः शठी| पटुद्वयं तामलकी जीवन्ती बिल्वपेशिका| वचापत्रं च तालीसं कर्षांशैस्तैर्विपाचयेत्| हिङ्गुपादैर्घृतप्रस्थं पीतमाशु निहन्ति तत्| श्वासानिलार्शोग्रहणीहिध्माहृत्पार्श्ववेदना||२७||
🔊 Audio coming soon
తేజోవత్యాదీనాం పాదః| పలం కర్షచతుర్భాగయుతం| జలం ఘృతసమం దేయం| జలం ఋతసమమిత్యత్ర వ్యాఖ్యానమేవ ప్రమాణం| చరక పాఠస్తు హింగుపాదైర్ఘృతప్రస్థం పచేత్తోయే చతుర్గుణే||27||
Adhikarana purAdighRutam (28) · Śloka 28
సిద్ధం వా పురమంజిష్ఠాలాక్షాసర్జరసైః పిబేత్| సపద్మకమనోహ్వాలైర్ఘృతప్రస్థం పిచూన్మితైః||28||
सिद्धं वा पुरमञ्जिष्ठालाक्षासर्जरसैः पिबेत्| सपद्मकमनोह्वालैर्घृतप्रस्थं पिचून्मितैः||२८||
🔊 Audio coming soon
పురాదీనాం పిచూన్మితైరిత్యనేన సంబంధః||28||
Adhikarana vidAryAdighRutam (29) · Śloka 29
వత్సకాదిప్రతీవాపం సిద్ధం వా ప్రథమే గణే| సపంచలవణం సర్పిః శ్వాసకాసానపోహతి||29||
वत्सकादिप्रतीवापं सिद्धं वा प्रथमे गणे| सपञ्चलवणं सर्पिः श्वासकासानपोहति||२९||
🔊 Audio coming soon
ప్రథమో గణః విదార్యాదిస్తత్క్వాథః చతుర్గుణః వత్సకాదిగణః| వత్సకాదిగణః కల్కః| పంచలవణాని సిద్ధే||29||
Adhikarana hiMsrAdighRutam (30) · Śloka 30
హింస్రావిడంగపూతీకాత్రికటుత్రిఫలాగ్నికైః| కోలమాత్రైర్ఘృతప్రస్థం పాచయేత్సలిలాఢకే| క్షీరప్రస్థద్వయోపేతం తత్ కాసశ్వాసపీనసాన్| అర్శాస్యరోచకం గుల్మం క్షయం హిధ్మాంచ నాశయేత్||30||
हिंस्राविडङ्गपूतीकात्रिकटुत्रिफलाग्निकैः| कोलमात्रैर्घृतप्रस्थं पाचयेत्सलिलाढके| क्षीरप्रस्थद्वयोपेतं तत् कासश्वासपीनसान्| अर्शास्यरोचकं गुल्मं क्षयं हिध्माञ्च नाशयेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
హింస్రాదీని కోలమాత్రాణి| హింస్రా మాంసీ| పూతీకం కరంజం| కోలమర్ధకర్షః||30||
Adhikarana ghRutAntarANi (31) · Śloka 31
సైంధవార్ధాంశయుక్తం వా పురాణం పాయయేద్ఘృతం| ధాన్వంతరం వృషఘృతం దాధికం త్ర్యూషణాది వా||31||
सैन्धवार्धांशयुक्तं वा पुराणं पाययेद्घृतम्| धान्वन्तरं वृषघृतं दाधिकं त्र्यूषणादि वा||३१||
🔊 Audio coming soon
కేవలం పురాణం సర్పిః సైంధవస్యార్ధభాగేన యుక్తం| ధాన్వంతరం ప్రమేహోక్తం| వృషఘృతం రక్తపిత్తోక్తం| దాధికం గుల్మోక్తం| త్ర్యూషణాది చ ఛర్ద్యుక్తం||31||
Adhikarana SItAmbusekAdi (32) · Śloka 32
శీతాంబుసేకః సహసా త్రాసవిక్షేపభీశుచః| హర్షేర్ష్యోచ్ఛ్వాసరోధశ్చ హితం కీటైశ్చ దంశనం||32||
शीताम्बुसेकः सहसा त्रासविक्षेपभीशुचः| हर्षेर्ष्योच्छ्वासरोधश्च हितं कीटैश्च दंशनम्||३२||
🔊 Audio coming soon
శీతాంబుసేకాదికం హితం| కీటైశ్చ దంశనం భక్షణం వాతవేగవిఘాతాయ| సుబోధం||32||
Adhikarana cikitsAsUtram (33-5) · Śloka 5
యత్ కించిత్కఫవాతఘ్నమూష్ణం వాతానులోమనం| తత్సేవ్యం ప్రాయశో యచ్చ సుతరాం మారుతాపహం| వాతకృద్వా కఫహరం కఫకృద్వాఽనిలాపహం| కార్యం నైకాంతికం తాభ్యాం ప్రాయః శ్రేయోఽనిలాపహం| సర్వేషాం బృంహణో హ్యల్పః శక్యశ్చ ప్రాయశో భవేత్| నాత్యర్థం శమనోపాయో భృశో శక్యశ్చ కర్శనే| శమనైర్బృంహణైశ్చాతో భూయిష్ఠం తానుపాచరేత్| కాసశ్వాసక్షయచ్ఛర్దిహిధ్మాశ్చాన్యోన్యభేషజైః||33|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం చికిత్సితస్థానే శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితన్నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||5||
यत् किञ्चित्कफवातघ्नमूष्णं वातानुलोमनम्| तत्सेव्यं प्रायशो यच्च सुतरां मारुतापहम्| वातकृद्वा कफहरं कफकृद्वाऽनिलापहम्| कार्यं नैकान्तिकं ताभ्यां प्रायः श्रेयोऽनिलापहम्| सर्वेषां बृंहणो ह्यल्पः शक्यश्च प्रायशो भवेत्| नात्यर्थं शमनोपायो भृशो शक्यश्च कर्शने| शमनैर्बृंहणैश्चातो भूयिष्ठं तानुपाचरेत्| कासश्वासक्षयच्छर्दिहिध्माश्चान्योन्यभेषजैः||३३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने श्वासहिध्माचिकित्सितन्नाम षष्ठोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ప్రాయోగ్రహణమశేషవిషయత్వప్రతిషేధార్థం| హిధ్మాశ్వాసయోర్వాతకఫాత్మకత్వాత్ వాతకఫయోశ్చావార్యావారకభావేన స్థితేః కదాచిద్వాతకృత్ కర్మ కఫాపహం కార్యం| యేనావారకః కఫోనశ్యత్యనావరణాత్ ప్రతిహతజవశ్చ వాయుర్వృద్ధః స్వమార్గం గృహ్ణాతి| కదాచిత్తు కఫకృద్వాతహరం యేన కఫో లీనత్వం పరిత్యజతి వాయుశ్చ చాణువేగః శమం యాత్యేవమనేకాంతికం హితం న త్వేకరూపతయా| సర్వత్ర చానిలాపహం కర్మ ప్రాయః శ్రేయః ద్వయోరతిశయేన ప్రశస్యం| తాంశ్చ హిధ్మాశ్వాసాన్ శమనైRబృంహణైశ్చ కర్మభిరుపాచరేన్న కర్శనేన| యతః సర్వేషాం హిధ్మాశ్వాసానాం బృంహణో క్రియమాణేఽల్పోపయో భవేన్న సద్యోఽపి భవేత్| సోఽపి చికిత్సితుం శక్యో భవేత్| శమనే పునరపాయ ఏవ న భవేత్| కర్శనే తు భృశమపాయో భవేత్| చికిత్సితుమశక్యో భవేత్| భూయిష్ఠం బాహుల్యేన కాసాదీంశ్చ పరస్పరేణోపచరేత్| యదేకస్యౌషధం తచ్ఛేషాణాం చతుర్ణామపీత్యర్థః||33|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం చికిత్సితస్థానే షష్ఠోఽధ్యాయః