Adhikarana athodaracikitsitannAma saptadasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athāta udaricikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātraiyādayō maharṣayaḥ||1||
अथात उदरिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रैयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptasyōdarasya cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana sarvodareShu virecanantatra hetushca (2) · Śloka 2
sarvamēvōdaramatimātradōṣasañcayānubandhēna srōtōmukhani rōdhādvyākulānilatayā yatprajāyatē tasmādabhīkṣṇamudarī virēcanānyupayuñjīta| mūtrakṣīrānyatarayuktamēraṇḍatailamaha raharmāsamēkaṁ dvau vā| kṣīrahārō vā gavyaṁ vā māhiṣaṁ vā mūtram| uṣṭrīkṣīravr̥ttirvā syāt||2||
सर्वमेवोदरमतिमात्रदोषसञ्चयानुबन्धेन स्रोतोमुख़नि रोधाद्व्याकुलानिलतया यत्प्रजायते तस्मादभीक्ष्णमुदरी विरेचनान्युपयुञ्जीत| मूत्रक्षीरान्यतरयुक्तमेरण्डतैलमह रहर्मासमेकं द्वौ वा| क्षीरहारो वा गव्यं वा माहिषं वा मूत्रम्| उष्ट्रीक्षीरवृत्तिर्वा स्यात्||२||
🔊 Audio coming soon
sarvamityādinōdariṇō'bhīkṣṇaṁ virēcanōpayōgahēturatimātrō yō dōṣāṇāṁ sañcayastasyānubandhēna kartrā srōtōmukhanirōdhaḥ| anilasya vyākulatvamanēkarūpamavasthānam| mūtrētyādinā virēcanaprayōgaḥ| gavyāṁ māhiṣaṁ vā mūtraṁ kṣīrāhāraḥ| athavā sarvāhārapānaparityāgēnōṣṭrīkṣīravr̥ttiḥ syāt|| 2||
Adhikarana shoPashUlAdisahite visheShaH (3) · Śloka 3
śōphaśūlānāhatr̥ṇmūrchāparītō viśēṣēṇa payō'nupānaṁ gō mūtrēṇa prāṇadāṁ pibēt| pippalīsahasraṁ va snuhīkṣīrabhāvitaṁ sēvēta| tadbhāvitēna vā kr̥ṣṇābhayācūrṇēna kāsaram| saindhavājamōdayuktaṁ vā naimbaṁ tailam| athavā''rdraka rasānuviddhaṁ siddhaṁ vā||3||
शोफशूलानाहतृण्मूर्छापरीतो विशेषेण पयोऽनुपानं गो मूत्रेण प्राणदां पिबेत्| पिप्पलीसहस्रं व स्नुहीक्षीरभावितं सेवेत| तद्भावितेन वा कृष्णाभयाचूर्णेन कासरम्| सैन्धवाजमोदयुक्तं वा नैम्बं तैलम्| अथवाऽऽर्द्रक रसानुविद्धं सिद्धं वा||३||
🔊 Audio coming soon
śōphādiparīta udarī anantarōktaṁ kuryādviśēṣēṇa tu prāṇadāṁ harītakīṁ gōmūtrēṇa saha pibēt| pītāyāṁ paścāt kṣīraṁ pēyam| pippalīsahasraṁ kramēṇa sēvēta tadbhāvitēna snuhīkṣīrabhāvitēna pippalī harītakīcūrṇēna saha kāsaram| tacca gugguluparyāyaprasiddham| nimbasrutaṁ tailaṁ saindhavājamōdābhyāṁ yuktam| athavā''rdrakasya rasēnānuviddhaṁ tēna stōkēna kr̥tasaṁskāraṁ tatsiddhaṁ vā|| 3||
Adhikarana harItakIGRutam (4) · Śloka 4
harītakīcūrṇaprasthayuktamāḍhakaṁ ghr̥tasyāṅgārēṣvabhivilāpya khajēnābhimathya suguptaṁ yavapallē māsaṁ sthāpayēt| tata ścōddhr̥tya parisrāvya harītakīkvāthāmlavadadhipratīvāpaṁ vipācayēt||4||
हरीतकीचूर्णप्रस्थयुक्तमाढकं ग़ृतस्याङ्गारेष्वभिविलाप्य ख़जेनाभिमथ्य सुगुप्तं यवपल्ले मासं स्थापयेत्| तत श्चोद्धृत्य परिस्राव्य हरीतकीक्वाथाम्लवदधिप्रतीवापं विपाचयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
harītakīcūrṇaprasthēna yuktaṁ ghr̥tasyāḍhakamagnau vilāpya khajēna mathitaṁ sadanu guptaṁ yavapallē yavarāśau nidhāpayēt| tataśca yavapalānmāsādūrdhvamuddhr̥taṁ vastrēṇa ca parisrāvya snēhasamaṁ harītakīkvāthaṁ tāvadēva cāmlaṁ dadhi datvā pacēditi|| 4||
Adhikarana sudhAkShIraGRutam (5) · Śloka 5
athavā gavyē payasi mahāvr̥kṣakṣīramāvāpya vipācya śītī bhūtamabhimathya tannavanītaṁ mahāvr̥kṣakṣīrēṇaiva saha sādha yēt||5||
अथवा गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरमावाप्य विपाच्य शीती भूतमभिमथ्य तन्नवनीतं महावृक्षक्षीरेणैव सह साध येत्||५||
🔊 Audio coming soon
athavā gavyē payasi sudhākṣīraṁ datvā vipacēt| kṣīrasya ghanatvaṁ yāvattataḥ śītībhūtaṁ kṣīraṁ daṇḍēnābhimathya navanītaṁ gr̥hṇīyāt| tacca navanītaṁ sudhākṣīrēṇa samēna saha vipācayēditi dvitīyaṁ ghr̥tam||5||
Adhikarana cavikAdiGRutam (6) · Śloka 6
athavā cavikācitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivāviḍaṅga- triphalākaṭurōhiṇīdviharidrāśaṅkhinītrivr̥ddīpyakānardhakārṣi- kān rājavr̥kṣaphalamajjādvipalaṁ mahāvr̥kṣakṣīradvipalaṁ gōmūtra- kṣīraghr̥tatrikuḍavaṁ caikadhyaṁ pācayēt| ētāni tilvaka- caturthāni sarpīṣi pītānyudaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhaku- ṣṭhōnmādāpasmārānnighnanti||6||
अथवा चविकाचित्रकदन्त्यतिविषाकुष्ठसारिवाविडङ्ग- त्रिफलाकटुरोहिणीद्विहरिद्राशङ्ख़िनीत्रिवृद्दीप्यकानर्धकार्षि- कान् राजवृक्षफलमज्जाद्विपलं महावृक्षक्षीरद्विपलं गोमूत्र- क्षीरग़ृतत्रिकुडवं चैकध्यं पाचयेत्| एतानि तिल्वक- चतुर्थानि सर्पीषि पीतान्युदरगुल्मविद्रध्यष्ठीलानाहकु- ष्ठोन्मादापस्मारान्निग़्नन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
athavā cavikētyādinā tr̥tīyam| ētāni trīṇi sarpīṣi yēṣāṁ tilvakasarpiścaturthaṁ tāni catvāri pītānyudarādīn ghnanti| tilvakaghr̥tam vātavyādhāvuktam|| 6||
Adhikarana dashamUlaShaTpalaM GRutam (7) · Śloka 7
yāvaśūkapañcakōlaṣaṭpalēna vā mastudaśamūlakvāthā ḍhakadvayēna ca siddhaṇ sarpiḥprasthaṁ prayōjayēt||7||
यावशूकपञ्चकोलषट्पलेन वा मस्तुदशमूलक्वाथा ढकद्वयेन च सिद्धण् सर्पिःप्रस्थं प्रयोजयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
palaṁ yavakṣārasya palapañcakaṁ pañcakōlānāṁ mustuna āḍhakaṁ daśamūlakvāthasyāḍhakam| ghr̥tasya prastha iti daśamūlaṣaṭpalam|| 7||
Adhikarana yavakolAdiGRutam (8) · Śloka 8
yavakōlakulatthapañcamūlakaṣāyēṇa vā surāsauvīraka yuktaṁ sarpiḥ||8||
यवकोलकुलत्थपञ्चमूलकषायेण वा सुरासौवीरक युक्तं सर्पिः||८||
🔊 Audio coming soon
yavādīnāṁ kvāthō ghr̥tasamaḥ surāsauvīrakaṁ miśrībhūtaṁ ghr̥tasamamityudariṇō ghr̥tāni|| 8||
Adhikarana snehottaraM virecanam (9) · Śloka 9
sarpiṣpānasrastē ca dōṣē balavān virēcanārthaṁ mūtrāsavā riṣṭasurāḥ snuhīkṣīrayuktāḥ śīlayēt| virēcanadravya kaṣāyaṁ nāgaradēvadārupragāḍham| trilavaṇādicūrṇaṁ vā dvitri guṇānulōmanadravyam||9||
सर्पिष्पानस्रस्ते च दोषे बलवान् विरेचनार्थं मूत्रासवा रिष्टसुराः स्नुहीक्षीरयुक्ताः शीलयेत्| विरेचनद्रव्य कषायं नागरदेवदारुप्रगाढम्| त्रिलवणादिचूर्णं वा द्वित्रि गुणानुलोमनद्रव्यम्||९||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ sarpiṣpānēna dōṣē srastē prāptaśaithilyē balavān puruṣō virēcanārthaṁ mūtrādikaṁ snuhīkṣīrayuktaṁ śīlayēt| athavā śōdhanādigaṇanirdiṣṭānāṁ virēcanadravyāṇāṁ kaṣāyaṁ śuṇṭhīdēvadārucūrṇapragāḍhaṁ śīlayēt| pragāḍhaṁ ghanam| gulmōktaṁ vā trilavaṇādicūrṇaṁ dviguṇairanyabhāgāpēkṣayā'nulōmikadravyaiḥ kumbhanikumbhādibhiḥ kr̥taṁ śīlayēt| athavā triguṇānulōmikadravyaṁ trilavaṇādikam|| 9||
Adhikarana paTolamUlAdiprayogaH (10) · Śloka 10
paṭōlamūlarajanīviḍaṅgatriphalāḥ karṣāṁśāḥ| kampilla kanīlinīphalatrivr̥ttānāṁ kramād dvitricaturbhiḥ karṣairyuktā ścūrṇayitvā mūtrēṇa pibēt| jīrṇē ca pēyāmaṇḍapō rasāśī vā syāt| tataḥ ṣaḍrātraṁ savyōṣēṇa payasāśnīyāt| tataḥ saptamē'hani punaścūrṇaṁ pibēt| anēna vidhinā cūrṇa midamudarāṇi jātōdakānyapi nibarhayati| gulmabhēdanāni ca prayuñjīta||10||
पटोलमूलरजनीविडङ्गत्रिफलाः कर्षांशाः| कम्पिल्ल कनीलिनीफलत्रिवृत्तानां क्रमाद् द्वित्रिचतुर्भिः कर्षैर्युक्ता श्चूर्णयित्वा मूत्रेण पिबेत्| जीर्णे च पेयामण्डपो रसाशी वा स्यात्| ततः षड्रात्रं सव्योषेण पयसाश्नीयात्| ततः सप्तमेऽहनि पुनश्चूर्णं पिबेत्| अनेन विधिना चूर्ण मिदमुदराणि जातोदकान्यपि निबर्हयति| गुल्मभेदनानि च प्रयुञ्जीत||१०||
🔊 Audio coming soon
paṭōlamūlādikaṁ pratyēkaṁ kārṣikam| kampillakaṁ karṣadvayam| nīlinīphalaṁ karṣatrayam| trivr̥tā karṣacatuṣṭayam cūrṇayitvā gōmūtrēṇa pibēt| tasmin jīrṇē pēyāmaṇḍapō vā syādrasōdanāśī vā ityēkamahaḥ kr̥tvā ṣaḍrātramanauṣadha ēva savyōṣēṇa payasā bhōjanamaśnīyāt| tataḥ saptamē divasē pūrvaprasthānēna punaḥ paṭōlādicūrṇaṁ pibēt| punaḥ ṣaḍrātravidhānēnācūrṇakṣayam| jātōdakānyapi cirakālaprarūḍhatvāt| subōdham|| 10||
Adhikarana mUtravarttiH (11) · Śloka 11
vamanavirēcanaśirōvirēcanavatsakādivacāharidrādivargadravyā ṇi pr̥thakpālikāni sūkṣmakalkīkr̥tāni lavaṇāni ca vajravr̥kṣakṣīraprasthaṁ ca prakṣipya mūtragaṇē mr̥dvagninā ghaṭṭayan pācayēt| avidagdhakalkaṁ ca tatsiddhamavatārya śītī bhūtamaṅguṣṭhamātrā gulikā vartayitvā yathā balaṁ tricaturō māsānupayōjayēt| ēṣā mūtravartirmahārōgaśvāsakāsapī nasaprasēkaśvayathugulmapāṇḍukr̥mikōṣṭhārōcakāvipākō dāvartēṣu paramamagadam||11||
वमनविरेचनशिरोविरेचनवत्सकादिवचाहरिद्रादिवर्गद्रव्या णि पृथक्पालिकानि सूक्ष्मकल्कीकृतानि लवणानि च वज्रवृक्षक्षीरप्रस्थं च प्रक्षिप्य मूत्रगणे मृद्वग्निना ग़ट्टयन् पाचयेत्| अविदग्धकल्कं च तत्सिद्धमवतार्य शीती भूतमङ्गुष्ठमात्रा गुलिका वर्तयित्वा यथा बलं त्रिचतुरो मासानुपयोजयेत्| एषा मूत्रवर्तिर्महारोगश्वासकासपी नसप्रसेकश्वयथुगुल्मपाण्डुकृमिकोष्ठारोचकाविपाको दावर्तेषु परममगदम्||११||
🔊 Audio coming soon
vamanādidravyāṇi sūtranirdiṣṭāni pr̥thakpālikāni| lavaṇāni ca pr̥thakpālikāni| vajravr̥kṣakṣīrasya prasthamityētat sarvamūtragaṇē prakṣipya ghaṭṭayaṁścālayanmr̥dvagninā| ēṣā mūtravartirudarē trīṁścaturō vā māsān balāpēkṣayā prayōjyā| ēṣā ca mahārōgādīnāṁ paramauṣadham| vātavyādhyaśmarīkuṣṭhamēhōdarabhagandarāḥ| arśāṁsi grahaṇītyaṣṭau mahārōgāḥ sudustarāḥ|| subōdham|| 11||
Adhikarana virecanottarA upacArAH (12) · Śloka 12
kr̥tavirēcanaśca kṣāmadēhō'ntarāntarā kṣīramauṣṭrakaṁ gavyamājaṁ vā vyōṣayuktaṁ śīlayēt| dōṣaśēṣavijayāya ca śīla yēccavikānāgaraṁ kṣīrēṇa piṣṭam| suradārucitrakaṁ vā suruṅgāṁ vā punarnavaṁ vā triphalādantīrauhītakaniryūhaṁ vā vyōṣakṣārōpētaṁ tat snuhīkṣīraghr̥tayuktam||12||
कृतविरेचनश्च क्षामदेहोऽन्तरान्तरा क्षीरमौष्ट्रकं गव्यमाजं वा व्योषयुक्तं शीलयेत्| दोषशेषविजयाय च शील येच्चविकानागरं क्षीरेण पिष्टम्| सुरदारुचित्रकं वा सुरुङ्गां वा पुनर्नवं वा त्रिफलादन्तीरौहीतकनिर्यूहं वा व्योषक्षारोपेतं तत् स्नुहीक्षीरग़ृतयुक्तम्||१२||
🔊 Audio coming soon
kṣāmadēhaśca kṣāmatvanāśanāya vyōṣōpētamauṣṭrakādikṣīraṁ śīlayēt| virēcanāddōṣaśēṣasya pācanārthaṁ cavikādiprayōgān śīlayēt| punarna-vāntaṁ kṣīrēṇa piṣṭam| suruṅgā mūrvā| vyōṣakṣārōpētaṁ vā triphalādi-niryūham| tadēva snuhīkṣīraghr̥tayuktam|| 12||
Adhikarana purANAnnAdisevanam (13) · Śloka 13
purāṇamannaṁ takramariṣṭāṁśca tāṁstān kṣīrañca dantīcitrakavi ḍaṅgacavikātrikaṭukōpētam| tulyārdrakarasaṁ vā kṣīraṁ śīlayēt| pippalīvardhamānaṁ vā sēvēta| śilājatuṁ vā kṣīrāśīṁ gugguluṁ vā| punaḥ punaśca snēhayēdvirēcayēcca| ātyayikāṁstu snēhavirēkairēvōpakramēta| salilaṁ tu varja yēt| ānāhōdāvartayōryathāsvaṁ pratikurvīta||13||
पुराणमन्नं तक्रमरिष्टांश्च तांस्तान् क्षीरञ्च दन्तीचित्रकवि डङ्गचविकात्रिकटुकोपेतम्| तुल्यार्द्रकरसं वा क्षीरं शीलयेत्| पिप्पलीवर्धमानं वा सेवेत| शिलाजतुं वा क्षीराशीं गुग्गुलुं वा| पुनः पुनश्च स्नेहयेद्विरेचयेच्च| आत्ययिकांस्तु स्नेहविरेकैरेवोपक्रमेत| सलिलं तु वर्ज येत्| आनाहोदावर्तयोर्यथास्वं प्रतिकुर्वीत||१३||
🔊 Audio coming soon
purāṇaṁ cānna takrādīṁśca tāṁstānarśaścikitsitādyuktān| dantyādicūrṇōpētaṁ kṣīraṁ tulyārdrakarasaṁ vā kṣīraṁ pippalīvardhamānaṁ vā rasāyanavidhānēna sēvēta| śilājatu vā kṣīrāśī sēvēta| gugguluṁ vā| subōdham| ātyayikāḥ sābādhāḥ| salilamudarī pānē vivarjayēt| yathāsvamityātmīyacikitsayā|| 13||
Adhikarana vAtaje visheShaH (14) · Śloka 14
vātakr̥tēṣu pārśvaśūlōpastambhahr̥dgrahēṣu bilvakṣārāmbhasā tailaṁ pācayēt| syōnākāgnimanthatilakutalakadalyapā mārgāgnyatamakṣārēṇa vā vipakvaṁ tailam||14||
वातकृतेषु पार्श्वशूलोपस्तम्भहृद्ग्रहेषु बिल्वक्षाराम्भसा तैलं पाचयेत्| स्योनाकाग्निमन्थतिलकुतलकदल्यपा मार्गाग्न्यतमक्षारेण वा विपक्वं तैलम्||१४||
🔊 Audio coming soon
vātakr̥tēṣūdariṇaḥ pārśvaśūlādiṣu bilvavr̥kṣakṣārasrutēnāmbhasā tailaṁ vipācayēt| syōnākādīnāmanyatasya vā kṣīrēṇa vipakvaṁ tailam|| 14||
Adhikarana AvaraNe visheShaH (16) · Śloka 15
kaphē pittē vā vātēnāvr̥tē tābhyāṁ vā vātē balavān vātagulmōktakramēṇairaṇḍatailaṁ pibēt||15||
कफे पित्ते वा वातेनावृते ताभ्यां वा वाते बलवान् वातगुल्मोक्तक्रमेणैरण्डतैलं पिबेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
ēraṇḍatailaṁ ca vātagulmavidhānēna pibēt| kasmin viṣaya ityāha-kaphē vātēnāvr̥tē| tābhyāmiti kaphapittābhyāṁ vāta āvr̥tē| balavāniti abalasyairaṇḍatailapratiṣēdhaḥ|| 16||
Adhikarana lepasekau (17) · Śloka 17
limpēcca jaṭharamudariṇāṁ śigrupalāśārkāśvakarṇagaja piplīdēvadārubhirmūtrapiṣṭaiḥ sukhōṣṇaiḥ| vr̥ścikālīkuṣṭha ṣaḍgranthādvipunarnavadhānyanāgarapañcamūlakvāthairmūtraiśca pariṣēca yēt| pratatamēva ca svēdayēt||17||
लिम्पेच्च जठरमुदरिणां शिग्रुपलाशार्काश्वकर्णगज पिप्लीदेवदारुभिर्मूत्रपिष्टैः सुख़ोष्णैः| वृश्चिकालीकुष्ठ षड्ग्रन्थाद्विपुनर्नवधान्यनागरपञ्चमूलक्वाथैर्मूत्रैश्च परिषेच येत्| प्रततमेव च स्वेदयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
śigrvādibhiśca mūtrapiṣṭaiḥ sukhōṣṇairudariṇō jaṭharaṁ limpēt| vr̥ścikālyādikvāthairmūtraiḥ pariṣēcayēt|| 17||
Adhikarana AdhmAnAdrakShaNam (18) · Śloka 18
viriktasya cāsya sadāmlānamudaraṁ sālvalādibhirupanaddhaṁ ghanēna vāsasā vēṣṭayēt| ēvamēnamanavakāśō vāyurna puna rādhmāpayati| tathāpi punaḥ saviritkasyādhmānē'mla lavaṇān susnigdhān nirūhān dadyāt| sōpastambhē tu vāyau tīkṣṇōṣṇān||18||
विरिक्तस्य चास्य सदाम्लानमुदरं साल्वलादिभिरुपनद्धं ग़नेन वाससा वेष्टयेत्| एवमेनमनवकाशो वायुर्न पुन राध्मापयति| तथापि पुनः सविरित्कस्याध्मानेऽम्ल लवणान् सुस्निग्धान् निरूहान् दद्यात्| सोपस्तम्भे तु वायौ तीक्ष्णोष्णान्||१८||
🔊 Audio coming soon
viriktasyētyādi subōdham| mlānaṁ virēkāt tyaktakāṭhinyam| sālvala iti padmakādisvēdanāma| ēvamiti vēṣṭanēna| ētaditi jāṭharam| tathāpītyādi subōdham| tīkṣṇōṣṇāniti nirūhān| stambha ēvōpastambhaḥ iti sāmānyēnōdariṇāṁ cikitsā|| 18||
Adhikarana vAtodare cikitsA (19) · Śloka 19
atha vātōdariṇaṁ vidāryādisiddhēna sarpiṣōpasnēhya svēdi tāṅgatilvakaghr̥tēna bahuśō'nulōmayēt| kr̥tāyāṁ ca saṁsargyāṁ balārthaṁ kṣīramavacārayēt| nivartayēcca prāgutklēśāt kramēṇa| tatō yūṣarasādibhirmandāmlalavaṇaiḥ samiddhānala-mudāvartinaṁ punaḥ snigdhasvinnamāsthāpayēdvidāryādikvāthēna citrāphalatailapragāḍhēna| tīkṣṇōṣṇādhō bhāgikadravyayuktēna vā dāśamūlikēna| dīptāgniṁ ca baddhamalamasthisandhitrikapārśvādiśūlasphura- ṇākṣēpayuktaṁ rūkṣamanuvāsayēdvātaharāmlasiddhābhyāṁ tilō- rubūkatailābhyāṁ| bhōjayēccainaṁ jāṅgalarasēna vidāryādi- śr̥tēna vā payasā| saralamadhuśigrumūlakabījasnēhāśca pānābhyañjanēna śūla- ghnāḥ| svēdayēccābhīkṣṇaṁ jaṭharam| avirēcyasya tu payaḥ sarpiryūṣarasabastyabhyaṅgasamabhaktau- ṣadhaiḥ saṁśamayēt||19||
अथ वातोदरिणं विदार्यादिसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य स्वेदि ताङ्गतिल्वकग़ृतेन बहुशोऽनुलोमयेत्| कृतायां च संसर्ग्यां बलार्थं क्षीरमवचारयेत्| निवर्तयेच्च प्रागुत्क्लेशात् क्रमेण| ततो यूषरसादिभिर्मन्दाम्ललवणैः समिद्धानल-मुदावर्तिनं पुनः स्निग्धस्विन्नमास्थापयेद्विदार्यादिक्वाथेन चित्राफलतैलप्रगाढेन| तीक्ष्णोष्णाधो भागिकद्रव्ययुक्तेन वा दाशमूलिकेन| दीप्ताग्निं च बद्धमलमस्थिसन्धित्रिकपार्श्वादिशूलस्फुर- णाक्षेपयुक्तं रूक्षमनुवासयेद्वातहराम्लसिद्धाभ्यां तिलो- रुबूकतैलाभ्यां| भोजयेच्चैनं जाङ्गलरसेन विदार्यादि- शृतेन वा पयसा| सरलमधुशिग्रुमूलकबीजस्नेहाश्च पानाभ्यञ्जनेन शूल- ग़्नाः| स्वेदयेच्चाभीक्ष्णं जठरम्| अविरेच्यस्य तु पयः सर्पिर्यूषरसबस्त्यभ्यङ्गसमभक्तौ- षधैः संशमयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
athētyādi subōdham| saṁsargī pēyādikramaḥ| kṣīrēṇa balē labdhē dōṣōtklēśāt pūrvaṁ kṣīraṁ nivartayēt| na tu jhaṭityapi tu kramēṇa| mandaṁ stōkamamlaṁ dāḍimādi lavaṇaṁ ca yēṣām| vidāRyādigaṇakvāthaścitrāphalatailēna pragāḍhō ghanaḥ| citrāphalāni dravantīphalāni tēṣāṁ tailam| adhōbhāgikadravyāṇi ca virēcanadravyāṇi| tāni tīkṣṇāni dāśamūlikē sammiśryāsthāpayēt| dīptāgnitvādiyuktaṁ rūkṣamanuvāsayēt| kēnētyāha-vātaharāmladravyasiddhatilatailōrubūkatailabhyām| ūrubūka ēraṇḍaḥ| ēnaṁ cānuvāsanārhamudariṇaṁ jāṅgalānāṁ rasēna bhōjayēt| vidāryādigaṇasiddhēna vā kṣīrēṇa| saralādisrutāśca snēhāḥ pānēna cābhyañjanēna ca śūlaghnāḥ| saralasya dēvadārusadr̥śasya pīḍākhyasya snēhaḥ| śēṣayōrbījam| subōdham| avirēcyasyālpāgnikrūrakōṣṭhādērudariṇaḥ payaḥprabhr̥tibhirdōṣaṁ saṁśamayēt| samabhaktamauṣadhaṁ sānnamiti pūrvaṁ pradarśitam| iti vātōdaram|| 19||
Adhikarana pittodare cikitsA (20) · Śloka 20
pittōdariṇaṁ madhuravipakvēna sarpiṣōpasnēhya śyāmā trivr̥ttriphalāvipakvēnānulōmyēna madhughr̥tasitāḍhyēna nyagrō dhādiniryūhēṇāsthāpayēdanuvāsayēcca| durbalaṁ tu prāgēvānuvāsya kṣīrabastibhiḥ śōdhayēt| sañjā tabalāgniṁ ca snigdhaṁ punaḥ kṣīrēṇa satrivr̥tkalkēnōrupūga śr̥tēna vā| sātalātrāyamāṇābhyāṁ vā''ragvadhēna vā| saślēṣmaṇi pittē samūtrēṇa| savātē tiktaghr̥tānvitēna payasā punaḥ punarvirēcayēt| bastikarma cācarēt| ēbhirēva kṣīrairvidāryādiśr̥tēna vā bhōjayēt| pāyasēna cōpanāhayēdudaram||20||
पित्तोदरिणं मधुरविपक्वेन सर्पिषोपस्नेह्य श्यामा त्रिवृत्त्रिफलाविपक्वेनानुलोम्येन मधुग़ृतसिताढ्येन न्यग्रो धादिनिर्यूहेणास्थापयेदनुवासयेच्च| दुर्बलं तु प्रागेवानुवास्य क्षीरबस्तिभिः शोधयेत्| सञ्जा तबलाग्निं च स्निग्धं पुनः क्षीरेण सत्रिवृत्कल्केनोरुपूग शृतेन वा| सातलात्रायमाणाभ्यां वाऽऽरग्वधेन वा| सश्लेष्मणि पित्ते समूत्रेण| सवाते तिक्तग़ृतान्वितेन पयसा पुनः पुनर्विरेचयेत्| बस्तिकर्म चाचरेत्| एभिरेव क्षीरैर्विदार्यादिशृतेन वा भोजयेत्| पायसेन चोपनाहयेदुदरम्||२०||
🔊 Audio coming soon
pittōdarē prathamaṁ madhuradravyasiddhēna ghr̥tēna snēhanaṁ tadantē śyāmādivipakvēna virēcanam| ēnamiti pittōdariṇaṁ nyagrōdhādigaṇakvāthēna prabhūtamākṣikādināsthāpayēdanuvāsayēccēti prakaraṇānanyagrōdhādisiddhēnaiva snēhēna| durbalaṁ tu pittōdariṇaṁ snēhavirēcanāsthāpanādvinaiva prāgēvānuvāsya kṣīrabastibhiḥ kalpē vakṣyamāṇaiḥ śōdhayēt| snēhādividhānē ca sūtrasthānasya smartavyam| sañjātabalāgnimityādi subōdham| punarityasya snigdhamityanēna sambandhaḥ| saślēṣmaṇi pittē samūtrēṇa punaḥ punarvirēcayēt| ēvamēraṇḍaśr̥taṁ satrivr̥tkalkamēkaṁ kṣīram| dvitīyaṁ sātalātrāyamāṇābhyāṁ śr̥tam| trūtīyamāragvadhaśr̥tam| mūtrēṇa saha caturtham| tiktaghr̥tēna saha pañcamamiti subōdham| ēṣāṁ kṣīrāṇāmanyatamēna vidāryādigaṇasiddhēna vā kṣīrēṇānnaṁ bhōjayēt| asya ca pittōdariṇaḥ pāyasēna kṣīrasiddhēnānnēnōdaramupanāhayēt badhnīyādvātādiharaṇāyēti pittōdaram|| 20||
Adhikarana shleShmodare cikitsA (21) · Śloka 21
ślēṣmōdariṇaṁ vatsakādisiddhēna sarpiṣōpasnēhya snuhīkṣīra vipakvēnānulōmya kaṭukṣārayuktaiḥ kaphaharairāhāraiḥ saṁsarjya trikaṭumūtratailapragāḍhēna muṣkakādikvāthēnāsthāpayēdanuvā sayēcca| kulatthayūṣēṇa vyōṣavatā kṣīrēṇa vā bhōjayēt| styānakaphōdaraṁ kṣāramariṣṭāṁśca tīkṣṇān pāyayēt| satataṁ ca svēdayēt| kiṇvasarṣapamūlabījakalkairjaṭharamupanāha yēt||21||
श्लेष्मोदरिणं वत्सकादिसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य स्नुहीक्षीर विपक्वेनानुलोम्य कटुक्षारयुक्तैः कफहरैराहारैः संसर्ज्य त्रिकटुमूत्रतैलप्रगाढेन मुष्ककादिक्वाथेनास्थापयेदनुवा सयेच्च| कुलत्थयूषेण व्योषवता क्षीरेण वा भोजयेत्| स्त्यानकफोदरं क्षारमरिष्टांश्च तीक्ष्णान् पाययेत्| सततं च स्वेदयेत्| किण्वसर्षपमूलबीजकल्कैर्जठरमुपनाह येत्||२१||
🔊 Audio coming soon
ślēṣamōdarē vatsakādigaṇaśr̥tēnājyēna snēhaḥ| tataḥ svēdaḥ| tadanantaraṁ sudhākṣīrasiddhēnājyēna virēcanam| tataḥ kaṭvādibhiḥ saṁsarjya pēyādikramaṁ kr̥tvā trikaṭvādibhūyiṣṭhēna muṣkakādikvāthēnāsthāpayēt| tatsiddhēna tailēna paścādanuvāsayēt| subōdham| styānakaphōdaraṁ ghanaślēṣmajaṭharam| kiṇvādikalkairjaṭharamupanāhayēt badhnīyāt| kiṇvaṁ surāghanam| iti ślēṣmōdaram|| 21||
Adhikarana sannipAtodare cikitsA (22) · Śloka 22
sānnipātikamudaraṁ pratyākhyāya cikitsēt| sarvamē-vētyēkē sarvasya sarvātmakatvāt kr̥cchratamatvācca| dōṣō-drēkatastu pratikurvīta| saptalāśaṅkhinīniryāsasiddhēna ca sarpiṣā virēcayēnmā samardhamāsaṁ vā| mahāvr̥kṣakṣīramūtrasiddhēna vā| athavājagandhājaśr̥ṅgīdantīdravantīsvādukaṇṭakapunarnavājhara sīvr̥ścikālīmūṣikaparṇīmahāsahākṣudrasahāvr̥kṣādinī bhārṅgīkuṣṭhakuṭilarāsnākalkagōmūtrasaṁsr̥ṣṭēna saindhavalava ṇitēna snigdhēnāsthāpayēt||22||
सान्निपातिकमुदरं प्रत्याख़्याय चिकित्सेत्| सर्वमे-वेत्येके सर्वस्य सर्वात्मकत्वात् कृच्छ्रतमत्वाच्च| दोषो-द्रेकतस्तु प्रतिकुर्वीत| सप्तलाशङ्ख़िनीनिर्याससिद्धेन च सर्पिषा विरेचयेन्मा समर्धमासं वा| महावृक्षक्षीरमूत्रसिद्धेन वा| अथवाजगन्धाजशृङ्गीदन्तीद्रवन्तीस्वादुकण्टकपुनर्नवाज़र सीवृश्चिकालीमूषिकपर्णीमहासहाक्षुद्रसहावृक्षादिनी भार्ङ्गीकुष्ठकुटिलरास्नाकल्कगोमूत्रसंसृष्टेन सैन्धवलव णितेन स्निग्धेनास्थापयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
saṁsargajaṁ tu yāvat sambhāvyatē tāvaduktamēva| sannipātōdaramasādhyamiti cikitsāyāḥ pratyākhyānaṁ kr̥tva cikitsēt| yēnāsiddhāvayaśasā yōgō na bhavati| cikitsā ca prāṇēṣu kaṇṭhagatēṣvapyavaśyaṁ kartavyā| ēkē ācāryā ēvaṁ manyantē yathā na kēvalaṁ sannipātōdaramēva pratyākhyāya cikitsēt yāvatsarvamapyudaraṁ pratyākhyāya cikitsēt| kuta ityāha-sarvasyōdarasya sarvadōṣātmakatvāt svabhāvēnātikr̥cchratamatvāccēti| yadā tu pratikriyā kriyatē tadā dōṣōdrēkamapēkṣyaḥ| subōdham| saptalā sātalā| (ni)śaṅkhinī tiktakā citrā yavatiktākṣipītakā| niryāsō'tra kvāthaḥ| māsamardhamāsaṁ vēti pūrvāparābhyāṁ sambadhyatē| mahāvr̥kṣakṣīraṁ sudhākṣīram| athavājagandhadikvāthēna madanaphalādikalkagōmūtrabhyāṁ saṁsr̥ṣṭēna saindhavēna ca snēhayōgācca snigdhēnāsthāpayēt| svādukaṇṭakō'tra gōkṣurakaḥ| (ni) nakrāhidaṁṣṭrikā kālī vr̥ścikātyuṣṭradhūmakaḥ| mūṣikaparṇī dravantī| kṣudrasahā mudgaparṇī| vr̥kṣādinī vaṭaruhā kāminyōrōhiṇī ca sā| vr̥kṣādinītyanvarthanāmā| gr̥dhranakhī tindukī| kuṭilaṁ tagaram|| 22||
Adhikarana anupashAntau viShaprayogaH (23) · Śloka 23
tathā cānupaśāmyati nicayātmakē sarvatra ca jaṭharē jñātīnā śrāvya madyēnāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṁ pāya yēt| pānabhōjanēṣu vā viṣaṁ nikṣipēt| ikṣugaṇḍikāṁ vā bhakṣayēt kr̥ṣṇasarpēṇa daṁśayitvā vallīphalāni vā mūlakaṁ vā| ēvaṁ hyasya dōṣasaṅghātaḥ sthirō līna unmārgagō viṣē ṇāśu pramāthinā vibhinnō bahiḥ pravartatē| tēnāgadatāṁ vrajati| bhavāntaraṁ vā| hr̥tadōṣaṁ ca śītāmbupariṣiktaṁ kṣīrayavāgūṁ pāyayēt| tatastrivr̥dvāstukamaṇḍūkaparṇīkālaśākayavaśākānāmanyatamaṁ svarasasādhitamanamlalavaṇasnēhaṁ svinnāsvinnamanannabhuṅ māsamēkamaśnīyāt| tatsvarasamēva ca tr̥ṣitaḥ pibēt| tataḥ śākairnihr̥tē dōṣē paratō durbalāya kārabhaṁ kṣīraṁ prayu ñjīta||23||
तथा चानुपशाम्यति निचयात्मके सर्वत्र च जठरे ज्ञातीना श्राव्य मद्येनाश्वमारकगुञ्जाकाकादनीमूलकल्कं पाय येत्| पानभोजनेषु वा विषं निक्षिपेत्| इक्षुगण्डिकां वा भक्षयेत् कृष्णसर्पेण दंशयित्वा वल्लीफलानि वा मूलकं वा| एवं ह्यस्य दोषसङ्ग़ातः स्थिरो लीन उन्मार्गगो विषे णाशु प्रमाथिना विभिन्नो बहिः प्रवर्तते| तेनागदतां व्रजति| भवान्तरं वा| हृतदोषं च शीताम्बुपरिषिक्तं क्षीरयवागूं पाययेत्| ततस्त्रिवृद्वास्तुकमण्डूकपर्णीकालशाकयवशाकानामन्यतमं स्वरससाधितमनम्ललवणस्नेहं स्विन्नास्विन्नमनन्नभुङ् मासमेकमश्नीयात्| तत्स्वरसमेव च तृषितः पिबेत्| ततः शाकैर्निहृते दोषे परतो दुर्बलाय कारभं क्षीरं प्रयु ञ्जीत||२३||
🔊 Audio coming soon
ēvamanantarōktēna cikitsitēna niyayātmakē sannipātōdarē aśāmyatyāturasya jñātīnā śrāvya śrāvayitvā madyēnāśvamārādikalkaṁ pāyayēt| sarvatra ca jaṭharē aśāmyatīdaṁ sarvaṁ kuryādityarthaḥ| pānabhōjanēṣu vā sthāvaraṁ viṣaṁ nikṣipēdāturasya| kr̥ṣṇasarpēṇa daṣṭāmikṣugaṇḍikāṁ vā bhakṣayēdāturō vallīphalāni vā kūṣmāṇḍādīni kr̥ṣṇasarpēṇa daṁśayitvā bhakṣayēt| tathā vā mūlakam| ēvaṁ kr̥tē'syāturasya sthiratvādiyuktō dōṣasaṅghātaḥ pramāthinā svabhāvēna viṣēṇāśvēva bahiḥ pravartatē| tēna pravr̥ttēna kadācidagadatāṁ nirvyādhitāṁ vrajati| kṣīṇatvādvā bhavāntaraṁ janmāntaraṁ vā vrajati| pañcatāṁ yātītyarthaḥ| hr̥tadōṣamiti viṣēṇa trivr̥tādiśākānāmanyatamam| svarasēna sādhitamiti trivr̥cchākaṁ trivr̥cchākasya svarasēna sādhitaṁ vāstukaśākaṁ vāstukasvarasēnaiva sādhitamiti sarvatra yōjyam| amlādivarjitaṁ kiñcidēva svinnamadyāt| kiñcidasvinnamēva haritakaprakārēṇa| anannabhugiti śākavr̥ttirēva māsasēkaṁ syāt| tr̥ṣitastu bhujyamānasyaiva śākasya svarasaṁ pibēt| subōdham| kārabhamauṣṭramiti vātādyudarāṇi|| 23||
Adhikarana plIhodare cikitsA (24) · Śloka 24
plīhōdarē yathādōṣamupasnigdhasvinnasya dadhnā bhuktavatō vāmabāhau sirāṁ vidhyēt| rudhirasyandanārthañca pāṇinā plī hānaṁ vimardayēt| punaśca snēhapītaṁ viśuddhadēhaṁ samudraśukti kṣāraṁ payasā pāyayēt hiṅguṁ suvarcikāṁ vā| palāśakṣā rōdakēna vā yavakṣāram| pārijātakēkṣvākvapāmārgakṣāraṁ vā tailasaṁsr̥ṣṭam| saubhāñjanakaniryūhaṁ vā pippalīcitrakasaindhavacūrṇayuktam| amla srutaṁ vā biḍamāgadhikāḍhyaṁ pūtikarañjakṣāram| agnisādē tu trilavaṇādiṁ kṣārānariṣṭāṁśca pibēt| ghr̥taṁ ṣaṭpalaṁ mahā ṣaṭpalaṁ rōhītakaṣaṭpalaṁ vā||24||
प्लीहोदरे यथादोषमुपस्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ सिरां विध्येत्| रुधिरस्यन्दनार्थञ्च पाणिना प्ली हानं विमर्दयेत्| पुनश्च स्नेहपीतं विशुद्धदेहं समुद्रशुक्ति क्षारं पयसा पाययेत् हिङ्गुं सुवर्चिकां वा| पलाशक्षा रोदकेन वा यवक्षारम्| पारिजातकेक्ष्वाक्वपामार्गक्षारं वा तैलसंसृष्टम्| सौभाञ्जनकनिर्यूहं वा पिप्पलीचित्रकसैन्धवचूर्णयुक्तम्| अम्ल स्रुतं वा बिडमागधिकाढ्यं पूतिकरञ्जक्षारम्| अग्निसादे तु त्रिलवणादिं क्षारानरिष्टांश्च पिबेत्| ग़ृतं षट्पलं महा षट्पलं रोहीतकषट्पलं वा||२४||
🔊 Audio coming soon
plīhōdarē snēhasvēdāvanubandhadōṣānuguṇyēnaiva| sirāvyadhē sūtrōktaprakāraḥ sirāyāścāvagamaḥ| raktasyandanāya plīhānaṁ mardayēdyathā tatō raktaṁ syandati| nadyādiśuktipratiṣēdhāya samudragrahaṇam| hiṅgu payasā pāyayēt| suvarcikāṁ vā| yavakṣāraṁ palāśavr̥kṣakṣārōdakēna pāyayēt| pārijātakādīnāṁ kṣārastailēna saṁsr̥ṣṭaḥ| pārijātakaṁ rōhita rōhitakam| (ni) ikṣvākuḥ kaṭukālābunī tumbā lambīkṣvākuśca śabditaḥ| saubhāñjanakaṣāyaṁ vā pippalyādiyuktam| athavā pūtikarañjasya naktamālasya kṣāramamlēna kāñjikamadyādinā srutaṁ gālitaṁ biḍapippalībhyāmālōḍitaṁ pibēt| subōdham| mahāṣaṭpalaṁ daśamūlaṣaṭpalam| rōhītakaṣaṭpalamanantaramēva rōhītakatvagityādinā paṭhitam| subōdham|| 24||
Adhikarana rohItakaShaTpalaM GRutam (25) · Śloka 25
rōhītakatvakpalāni pañcaviṁśatiṁ kōlaprasthadvayaṁ ca tōyē kvāthayēt| tēna kvāthēna tathā pālikaiḥ pañcakōlakaistaiḥ sarvaiśca tulyayā rōhītakatvacā kalkīkr̥tairghr̥taprasthaṁ sādha yēt| tatparaṁ plīhahitam||25||
रोहीतकत्वक्पलानि पञ्चविंशतिं कोलप्रस्थद्वयं च तोये क्वाथयेत्| तेन क्वाथेन तथा पालिकैः पञ्चकोलकैस्तैः सर्वैश्च तुल्यया रोहीतकत्वचा कल्कीकृतैर्ग़ृतप्रस्थं साध येत्| तत्परं प्लीहहितम्||२५||
🔊 Audio coming soon
(ni)pārijātaśca rōhītaḥ plīhaghnō raktapuṣpakaḥ| kōlaṁ badaram| pañcakōlatulyatvādrōhītakatvagbhyō garbhē pañcapalāni bhavanti||25||
Adhikarana rohItakarasaH (26) · Śloka 26
rōhītakalatāḥ khaṇḍaśaḥ kalpitāḥ harītakīśca tōyē gō mūtrē va saptarātramanusuyāt| sa rasaḥ plīhagulmōdarakr̥mi mēhakāmilārśāṁsi sādhayati||26||
रोहीतकलताः ख़ण्डशः कल्पिताः हरीतकीश्च तोये गो मूत्रे व सप्तरात्रमनुसुयात्| स रसः प्लीहगुल्मोदरकृमि मेहकामिलार्शांसि साधयति||२६||
🔊 Audio coming soon
dvyaṅgulamātrakalpitānāṁ rōhītakalatānāṁ harītakīnāṁ ca rōhītakasamānānāṁ saptarātraṁ dōṣādyapēkṣayā tōyē vā mūtrē vāsutānāṁ yō rasaḥ sa plīhōdarādīn sādhayati|| 26||
Adhikarana agnikarma (27) · Śloka 27
ēvamanupaśāmyatyaprāptapicchōdakē vātakaphōlbaṇē gulma vidhinā'gnikarma kuryāt||27||
एवमनुपशाम्यत्यप्राप्तपिच्छोदके वातकफोल्बणे गुल्म विधिनाऽग्निकर्म कुर्यात्||२७||
🔊 Audio coming soon
ēvamityādinā plīhōdarē agnikarmapradarśanam| picchā maṇḍaprāyaṁ pūrvaṁ pradarśitamudarē| udakō'svaccham| vātakaphōlbaṇa ēva na vātādyulbaṇē'gnikarma| iti vātaplīhōdaram|| 27||
Adhikarana pittolbaNe plIhodare (28) · Śloka 28
pittōlbaṇē tu jīvanīyaghr̥takṣīrabastivirēcanāni prayu ñjīta| punaḥ punaśca rudhiramavasēcayēt| yakr̥dākhyē' pyayamēva kriyāvibhāgaḥ||28||
पित्तोल्बणे तु जीवनीयग़ृतक्षीरबस्तिविरेचनानि प्रयु ञ्जीत| पुनः पुनश्च रुधिरमवसेचयेत्| यकृदाख़्येऽ प्ययमेव क्रियाविभागः||२८||
🔊 Audio coming soon
pittōlbaṇē plīhni jīvanīyaiḥ siddhaṁ ghr̥taṁ prayuñjīta| kṣīrabastayaśca virēcanāni ca| yakr̥dākhyōdarē'pyayamēva plīhōktakriyāvibhāgō vidhēyaḥ|| 28||
Adhikarana baddhodare karma (29) · Śloka 29
baddhōdarē svinnāya satailalavaṇamūtraṁ tīkṣṇaṁ nirūhamanu vāsanaṁ ca dadyāt| sraṁsanāni cānnānyudāvartaharāṇi ca tīkṣṇaṁ ca virēcanaṁ yacca kiñcidvātaghnam||29||
बद्धोदरे स्विन्नाय सतैललवणमूत्रं तीक्ष्णं निरूहमनु वासनं च दद्यात्| स्रंसनानि चान्नान्युदावर्तहराणि च तीक्ष्णं च विरेचनं यच्च किञ्चिद्वातग़्नम्||२९||
🔊 Audio coming soon
baddhōdarē tu svinnāya kr̥tasvēdāyāturāya tailādiyuktaṁ tīkṣṇaṁ nirūhaṁ dadyādanu ca tathāvidhamēvānuvāsanaṁ sraṁsanānyanulōmanāni| subōdham|| 29||
Adhikarana Cidrodare dakodare ca (30) · Śloka 30
chidrōdarē svēdavarjyaṁ kaphōdaravadācarēt| dakōdarē tu pūrva mudakadōṣaharaṇārthaṁ rūkṣatīkṣṇauṣadhān samūtrān niryūha cūrṇakṣārān kaphaghnāni dīpanīyāni cānnapānāni yōja yēt||30||
छिद्रोदरे स्वेदवर्ज्यं कफोदरवदाचरेत्| दकोदरे तु पूर्व मुदकदोषहरणार्थं रूक्षतीक्ष्णौषधान् समूत्रान् निर्यूह चूर्णक्षारान् कफग़्नानि दीपनीयानि चान्नपानानि योज येत्||३०||
🔊 Audio coming soon
chidrōdarē svēdaṁ vinā sarvaṁ dakōdaracikitsitaṁ vidhēyam| udakōdarē pūrvamēva tīkṣṇādiguṇadravyaniryūhādīn dīpanaṁ kaphaghnaṁ cānnapānaṁ yōjayēdudakakr̥tānāṁ dōṣāṇāṁ vikārāṇāmapaharaṇārtham| niryūhaḥ kvāthaḥ| kṣārō bhasma|| 30||
Adhikarana baddhodarAdau shastrakarma (31) · Śloka 31
ēvamasiddhau baddhacchidradakōdarēṣu aśmaryāmiva suhr̥dāṁ prakā śya śastramavacārayēt| tatra baddhacchidrōdarayōḥ snigdha svinnasyādhōnābhēścaturaṅgulāni vāmatō'pahāyōdaraṁ pāṭa yitvā caturaṅgulapramāṇamāntrāṇi niṣkāsya nirīkṣya baddha gudōdarasyāntrapratirōdhakaraṁ bālaṁ malōpalēpamaśmānaṁ cāpa harēt| parisrāviṇi śalyamuddhatyāntraparisrāvaṁ viśōdhya tacchidraṁ markōṭakairdaṁśayēt| lagnēṣu ca śirassu kāyamapana yēt| tatō madhughr̥tābhyāmabhyajyāntrāṇi yathāsthānaṁ sthāpa yitvā bāhyaṁ vraṇamudarasya sīvyēt| yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kr̥ṣṇamr̥dā vraṇamabhilipya badhnīyāt| atha nivātamāgaraṁ pravēśya kṣīravr̥ttiṁ snēhadrōṇyāṁ vāsayēt||31||
एवमसिद्धौ बद्धच्छिद्रदकोदरेषु अश्मर्यामिव सुहृदां प्रका श्य शस्त्रमवचारयेत्| तत्र बद्धच्छिद्रोदरयोः स्निग्ध स्विन्नस्याधोनाभेश्चतुरङ्गुलानि वामतोऽपहायोदरं पाट यित्वा चतुरङ्गुलप्रमाणमान्त्राणि निष्कास्य निरीक्ष्य बद्ध गुदोदरस्यान्त्रप्रतिरोधकरं बालं मलोपलेपमश्मानं चाप हरेत्| परिस्राविणि शल्यमुद्धत्यान्त्रपरिस्रावं विशोध्य तच्छिद्रं मर्कोटकैर्दंशयेत्| लग्नेषु च शिरस्सु कायमपन येत्| ततो मधुग़ृताभ्यामभ्यज्यान्त्राणि यथास्थानं स्थाप यित्वा बाह्यं व्रणमुदरस्य सीव्येत्| यष्टीमधुकमिश्रया च कृष्णमृदा व्रणमभिलिप्य बध्नीयात्| अथ निवातमागरं प्रवेश्य क्षीरवृत्तिं स्नेहद्रोण्यां वासयेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
ēvamityuktakriyayā siddhau triṣu baddhādyudarēṣu pr̥thagvidhakriyōpayōgāya śastramavacārayēt āturasuhr̥tprakāśanamaśmarīvat| nābhēdadhō'dharabhāgē nābhitaścatvāryaṅgulāni parityajya caturaṅgulamātraṁ pāṭayēt| tēna cāntrāṇi tathā parīkṣYāṇi yathā sannivēśaṁ na tyajanti| gudabandhahētumāntrasya pratirōdhakaṁ bālādikamapaharēt| parisrāsaviṇīti chidrōdarē| tacchidraṁ markōṭairvaidyō daṁśayēt| subōdham| kṣīrēṇaiva vr̥ttiryasya tam|| 31||
Adhikarana dakodare visheShaH (32) · Śloka 32
dakōdarē sarvēṣu ca jātōdakēṣu jaṭharēṣu vātaharatailā bhyaktasyōṣṇōdakasvinnasyāptaiḥ parigr̥hītasyākakṣyātaḥ paṭavēṣṭitōdarasyādhō nābhērvāmataścaturaṅgulamapahāya vrīhi mukhēnāṅguṣṭhōdaramātramavagāḍhaṁ viddhvā nāḍīm nidhāya dōṣō dakamardhamātramavasiñcēt| tatō nāḍīmuddhr̥tya tailalavaṇē nābhyajya vraṇaṁ bandhanēnōpacarēt||32||
दकोदरे सर्वेषु च जातोदकेषु जठरेषु वातहरतैला भ्यक्तस्योष्णोदकस्विन्नस्याप्तैः परिगृहीतस्याकक्ष्यातः पटवेष्टितोदरस्याधो नाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय व्रीहि मुख़ेनाङ्गुष्ठोदरमात्रमवगाढं विद्ध्वा नाडीम् निधाय दोषो दकमर्धमात्रमवसिञ्चेत्| ततो नाडीमुद्धृत्य तैललवणे नाभ्यज्य व्रणं बन्धनेनोपचरेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
dakōdaranāmnyudarē sarvēṣu cōdarēṣu cirakālaprarūḍhatvājjātōdakēṣu vātahara ityādinōdakasrāvaṇavidhiḥ| avagāḍhamantaḥpraviṣṭam| aṅgu-ṣṭhōdaramātramiti pramāṇam| vrīhimukhaṁ nāma śastram| taccōdakaṁ sarvaṁ na srāvayētsakr̥dapi tvardhamātramavasiñcēt| avasiñcanamavasrāvaṇam| nāḍīyantravidhāvuktā|| 32||
Adhikarana ardhamAtrAvasecane hetuH (33) · Śloka 33
sahasā sarvasmin visrāvitē tr̥ṣṇājvarō'ṅgamardō'tī sāraḥ śvāsaḥ kāsaḥ pādadāhō va jāyatē| pūryatē ca surarām| atastr̥tīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadvādaśaṣōḍaśa rātrāṇāmanyatamamantaraṁ kr̥tvā dōṣōdakamalpaśō visrā vayēt||33||
सहसा सर्वस्मिन् विस्राविते तृष्णाज्वरोऽङ्गमर्दोऽती सारः श्वासः कासः पाददाहो व जायते| पूर्यते च सुरराम्| अतस्तृतीयचतुर्थपञ्चमषष्ठाष्टमद्वादशषोडश रात्राणामन्यतममन्तरं कृत्वा दोषोदकमल्पशो विस्रा वयेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
sahasētyādinārdhamātrāvasēcanē hētuḥ| sutarāñca punarudakēna jaṭharaṁ pūryatē duṣṭatvāt| tasmāddōṣādyapēkṣayā trirātrāntaritaṁ vā caturantaritaṁ vā ēvaṁ pañcādikamapi| pūraṇapratyayāntānāṁ trayādīnāmācāryēṇa prayōgaḥ kr̥taḥ| tathāvidhānāṁ rātriśabdēna sāmānādhikaraṇyēna pūraṇamātrēṇa rātrērēkatvāt samāhārō na siddhyati| na ca vivakṣitārthapratītistasmāccintyamētat|| 33||
Adhikarana srAvaNottaraM karma (34) · Śloka 34
nisrutē ca dōṣōdakē vimr̥dyōdaramāvikakauśēyacarmaṇāmanya tarēṇa gāḍhataraṁ vēṣṭayēt| tathā nādhmāpayati vāyuḥ| laṅgha yitvā ca yavāgūmalpasnēhalavaṇāṁ mātrayā pāyayēt| tataḥ paraṁ ṣaṇmāsān kṣīravr̥ttirbhavēt| tatō māsatrayaṁ kṣīra pēyāṁ pibēt| anyacca māsatrayamalpalavaṇamalpakṣīraṁ śyā mākaṁ kōradūṣaṁ vā bhuñjītēti| bhavati cātra prayatō vatsarēṇaivaṁ vijayēta jalōdaram| varjyēṣu yantritō diṣṭē nātyadiṣṭē jitēndriyaḥ||34||
निस्रुते च दोषोदके विमृद्योदरमाविककौशेयचर्मणामन्य तरेण गाढतरं वेष्टयेत्| तथा नाध्मापयति वायुः| लङ्ग़ यित्वा च यवागूमल्पस्नेहलवणां मात्रया पाययेत्| ततः परं षण्मासान् क्षीरवृत्तिर्भवेत्| ततो मासत्रयं क्षीर पेयां पिबेत्| अन्यच्च मासत्रयमल्पलवणमल्पक्षीरं श्या माकं कोरदूषं वा भुञ्जीतेति| भवति चात्र प्रयतो वत्सरेणैवं विजयेत जलोदरम्| वर्ज्येषु यन्त्रितो दिष्टे नात्यदिष्टे जितेन्द्रियः||३४||
🔊 Audio coming soon
subōdham| laṅghayitvā prāptalaṅghanēna tu sarvatra| gatānugatikā prayatō'tiyatnavān saṁvatsarēṇōktaprakārēṇa jalōdaraṁ vijayēta| kimbhūta ityāha-varjyēṣvatyarthōṣṇāmladiṣu yantritastadaprāptilakṣaṇayantraparaḥ san| diṣṭē pathyatvēnōddiṣṭē kṣīrādau nātiyantritō'rthānnāpyayantritaḥ adiṣṭēpīṣṭāpratiṣiddhē jitēndriyō na tvindriyavaśyaḥ|| 34||
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (35) · Śloka 35
sarvamēvōdaraṁ prāyō dōṣasaṅghātajaṁ yataḥ| atō vātādiśamanī kriyā sarvatra śasyatē| vahnirmandatvamāyāti dōṣaiḥ kukṣau prapūritē| tasmādbhōjyāni yōjyāni dīpanāni laghūni ca| sapañcamūlānyalpāmlapaṭusnēhakaṭūni ca| bhāvitānāṁ gavāṁ mūtrē ṣaṣṭikānāṁ ca taṇḍulaiḥ| yavāgūṁ payasā siddhāṁ prakāmaṁ bhōjayēnnaram| pibēdikṣurasaṁ cānu jaṭharāṇāṁ nivr̥ttayē| svaṁ svaṁ sthānaṁ vrajantyēṣāṁ vātapittakaphāstathā| atyarthōṣṇāmlalavaṇaṁ rūkṣaṁ grāhi himaṁ guru| guḍaṁ tilakr̥taṁ śākaṁ vāri pānāvagāhayōḥ| āyāsādhvadivāsvapnayānayānāni ca tyajēt||35||
सर्वमेवोदरं प्रायो दोषसङ्ग़ातजं यतः| अतो वातादिशमनी क्रिया सर्वत्र शस्यते| वह्निर्मन्दत्वमायाति दोषैः कुक्षौ प्रपूरिते| तस्माद्भोज्यानि योज्यानि दीपनानि लग़ूनि च| सपञ्चमूलान्यल्पाम्लपटुस्नेहकटूनि च| भावितानां गवां मूत्रे षष्टिकानां च तण्डुलैः| यवागूं पयसा सिद्धां प्रकामं भोजयेन्नरम्| पिबेदिक्षुरसं चानु जठराणां निवृत्तये| स्वं स्वं स्थानं व्रजन्त्येषां वातपित्तकफास्तथा| अत्यर्थोष्णाम्ललवणं रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु| गुडं तिलकृतं शाकं वारि पानावगाहयोः| आयासाध्वदिवास्वप्नयानयानानि च त्यजेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
sarvasmiṁścōdarē vātādiśamanī kriyā iṣyatē| yataḥ sarvamēvōdaraṁ prāyēṇa sannipātajamēva| subōdham| ēṣāmityudariṇām| tathētyuktaprakārēṇa| sarvaścōdaryatyarthōṣṇādiguṇaṁ ca tyajēt|| 35||
Adhikarana pAne takraprashaMsA (36) · Śloka 36
nātyacchasāndramadhuraṁ pānē takraṁ praśasyatē| sakaṇālavaṇaṁ vātē pittē sōṣaṇaśarkaram| yavānīsaindhavājājīmadhuvyōṣaiḥ kaphōdarē| tryūṣaṇakṣāralavaṇaiḥ saṁyuktaṁ nicayōdarē| madhutailavacāśuṇṭhīśatāhvākuṣṭhasaindhavaiḥ| plīhni baddhē tu hapuṣāyavānīpaṭvajājibhiḥ| sakr̥ṣṇāmākṣikaṁ chidrē vyōṣavatsalilōdarē| gauravārōcakānāhamandavahnyatisāriṇām| takraṁ vātakaphartānāmamr̥tatvāya kalpatē||36||
नात्यच्छसान्द्रमधुरं पाने तक्रं प्रशस्यते| सकणालवणं वाते पित्ते सोषणशर्करम्| यवानीसैन्धवाजाजीमधुव्योषैः कफोदरे| त्र्यूषणक्षारलवणैः संयुक्तं निचयोदरे| मधुतैलवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः| प्लीह्नि बद्धे तु हपुषायवानीपट्वजाजिभिः| सकृष्णामाक्षिकं छिद्रे व्योषवत्सलिलोदरे| गौरवारोचकानाहमन्दवह्न्यतिसारिणाम्| तक्रं वातकफर्तानाममृतत्वाय कल्पते||३६||
🔊 Audio coming soon
nātyacchādiguṇaṁ ca takraṁ pānē praśasyatē| tacca takraṁ pippalīlavaṇayuktaṁ vātē| maricaśarkarābhyāṁ pittē| yavānyādibhiryuktaṁ takraṁ kaphōdarē| sannipātōdarē tryūṣaṇādibhistakram| madhvādibhiḥ plīhōdarē| hapuṣādibhirbaddhōdarē| chidrōdarē pippalīmākṣikayuktaṁ takram| salilōdarē vyōṣayuktam| gauravādiyuktānāṁ vātaślēṣmārtānāṁ takramamr̥tatvāya kalpatē sampadyata ityarthaḥ|| 36||
Adhikarana prayogAnte kShIrapAnam (37-17) · Śloka 17
prayōgāṇāṁ ca sarvēṣāmanu kṣīraṁ prayōjayēt| sthairyakr̥tsarvadhātūnāṁ balyaṁ dōṣānubandhahr̥t| bhēṣajāpacitāṅgānāṁ kṣīramēvāmr̥tāyatē||37|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāva ṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthāna udara cikitsitannāma saptadaśō'dhyāyaḥ||17||
प्रयोगाणां च सर्वेषामनु क्षीरं प्रयोजयेत्| स्थैर्यकृत्सर्वधातूनां बल्यं दोषानुबन्धहृत्| भेषजापचिताङ्गानां क्षीरमेवामृतायते||३७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थान उदर चिकित्सितन्नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon
sarvēṣāṁ ca prayōgāṇāmanu kṣīraṁ paścāt prayōgē niṣpannē śasyatē yatastat kṣīraṁ sthairyakr̥tvādiyuktaṁ tathā tēna prayōgabhēṣajēna yēṣāmapacitamaṅgaṁ śarīraṁ tēṣāṁ kṣīramamr̥tāyatē| amr̥tamivācarati jīvitadānēnēti|| 37|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgraha vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē saptadaśō'dhyāyaḥ