Adhikarana ata vAtashoNitacikitsitannAma caturviMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో వాతశోణితచికిత్సాం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః|1|
अथातो वातशोणितचिकित्सां व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|१|
🔊 Audio coming soon
క్రమప్రాప్తస్య వాతశోణితస్య చికిత్సాం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే|| 1||
Adhikarana raktAvasecanam (2) · Śloka 1
వాతశోణితినః స్నిగ్ధస్య దాహరాగరుక్తోదేషు జలౌకోభిః కండూపతాపస్వాపచిమిచిమాయనేశు శృంగతుంబైర్దేశాద్దేశాంతరం సంచరత్ సిరయా ప్రచ్ఛానేన వ దుష్టామసృగసకృదలప్మల్ప- మవసేచయేత్||1||
वातशोणितिनः स्निग्धस्य दाहरागरुक्तोदेषु जलौकोभिः कण्डूपतापस्वापचिमिचिमायनेशु शृङ्गतुम्बैर्देशाद्देशान्तरं सञ्चरत् सिरया प्रच्छानेन व दुष्टामसृगसकृदलप्मल्प- मवसेचयेत्||१||
🔊 Audio coming soon
సర్వస్య వాతశోణితవతః స్నేహపూర్వం రక్తస్రావణమిష్యతే| తత్ర విశేషాద్దాహాదిషు జలౌకోభిః| కండ్వాదిషు శృంగతుంబైః| అనియతదేశస్థితం రక్తం సిరయా ప్రచ్ఛానేన వా| సర్వత్ర చ వాతశోణితేషు దుష్టమసృక్స్తోకమవసేచయేత్| జలౌకాదిభిరసృక్స్రావే క్రియమాణే రక్తస్యావసేచనం సకృదేవ న కార్యం| న బహు|| 2||
Adhikarana asRukakShaye vyApadaH (3) · Śloka 3
అసృక్క్షయే హి గంభీరశోఫస్తంభకంపగ్లానిసంకోచాదయః స్యుః| సిరావ్యధోక్తాశ్చ మూర్చ్ఛాదయః||3||
असृक्क्षये हि गम्भीरशोफस्तम्भकम्पग्लानिसङ्कोचादयः स्युः| सिराव्यधोक्ताश्च मूर्च्छादयः||३||
🔊 Audio coming soon
అసృక్క్షయ ఇత్యాది| యస్మాత్ సకృదస్రే విస్రావితే రక్తక్షయే సతి గంభీరశ్వయథ్వాదయః స్యుః| గంభీరః శోఫ అవగాఢః| గ్లానిరుపశోషః| ఆదిగ్రహణేన సర్వేషామపతర్పణజానాం గ్రహణం|| 3||
Adhikarana asisrAvyAvasthA tatra karma ca (4) · Śloka 4
నైవ చ స్రావయేదంగగ్లానౌ రూక్షే వాతోత్తరంచ రక్తం| తతశ్చ పునః స్నేహయిత్వ మృదూని స్నేహయుక్తాని రూక్షాణి వా విరేచ- నాని బస్తికర్మ చాసకృత్ ప్రయోజయేత్||4||
नैव च स्रावयेदङ्गग्लानौ रूक्षे वातोत्तरञ्च रक्तम्| ततश्च पुनः स्नेहयित्व मृदूनि स्नेहयुक्तानि रूक्षाणि वा विरेच- नानि बस्तिकर्म चासकृत् प्रयोजयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం|| 4||
Adhikarana vAtaprabale ghRutapAnam (5) · Śloka 5
అథ వాతప్రబలే పురాణఘృతం పిబేచ్ఛతావరీఘృతం వ్వా||5||
अथ वातप्रबले पुराणघृतं पिबेच्छतावरीघृतं Vवा||५||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాదినా వాతాదివిశేషేణ చికిత్సామాహ పురాణం సర్పిః పంచదశాదివర్షోషితం|| 5||
Adhikarana jIvanIyaM ghRutaM taila~jca (6) · Śloka 6
దశమూలపునర్నవద్వయైరండముద్గపర్ణీమాషపర్ణీమహామేదాశతావ రీరాస్నావ్క్పుష్పీశంఖపుష్పీబలాతిబలా ద్విపలాంశాః పృథ గ్జలద్రోణే విపాచయేత్| పాదశేషే చ తత్తుల్యాని పృథక్ఛా గమాంసామలకేక్షురస ఘృతక్షీరాణి సంయోజ్యం కల్కంచ పిప్ప లీమరిచకాశ్మర్యఫలోత్పలద్విమేదాద్విశ్రావణీవీరాపున ర్నవనాగరసమంగాతుకాక్షీరీక్షీరకాకోలీద్రాక్షాక్షోటపద్మ బీజశృంగాటకానికోచకభవ్యోరుమాణఖర్జూరవాతామముంజా తాభిషుకాణాం పునః పచేత్| ఏతజ్జీవనీయాఖ్యం సర్పి ర్వాతపిత్తవికారాన్ విశేషతశ్చ పాండురోగజ్వరాపస్మార భగందరశ్వాసహిధ్మాస్వరభేదపార్శ్వశూలయకృత్ప్లీహమూత్ర సంగాశ్మరీవాతశోణితసర్వ్వాంగైకాంగరోగానపహరతి| వర్ణ్యం బల్యం వృష్యం చక్షుష్యం పుత్రదంచ| తైలసాత్మ్యో వా క్షీరసితో పలం తైలం పిబేత్||6||
दशमूलपुनर्नवद्वयैरण्डमुद्गपर्णीमाषपर्णीमहामेदाशताव रीरास्नाव्क्पुष्पीशङ्खपुष्पीबलातिबला द्विपलांशाः पृथ ग्जलद्रोणे विपाचयेत्| पादशेषे च तत्तुल्यानि पृथक्छा गमांसामलकेक्षुरस घृतक्षीराणि संयोज्यं कल्कञ्च पिप्प लीमरिचकाश्मर्यफलोत्पलद्विमेदाद्विश्रावणीवीरापुन र्नवनागरसमङ्गातुकाक्षीरीक्षीरकाकोलीद्राक्षाक्षोटपद्म बीजशृङ्गाटकानिकोचकभव्योरुमाणखर्जूरवाताममुञ्जा ताभिषुकाणां पुनः पचेत्| एतज्जीवनीयाख्यं सर्पि र्वातपित्तविकारान् विशेषतश्च पाण्डुरोगज्वरापस्मार भगन्दरश्वासहिध्मास्वरभेदपार्श्वशूलयकृत्प्लीहमूत्र सङ्गाश्मरीवातशोणितसर्Vवाङ्गैकाङ्गरोगानपहरति| वर्ण्यं बल्यं वृष्यं चक्षुष्यं पुत्रदञ्च| तैलसात्म्यो वा क्षीरसितो पलं तैलं पिबेत्||६||
🔊 Audio coming soon
దశమూలేత్యాదినా జీవనీయాఖ్యం సర్పిః| అవాక్పుష్పీ వారాహీ| శంఖపుష్పీ కాశ్మీరేషు వీరటీతి ప్రసిద్ధా| ఛాగమాంసరసాదీని పంచ పృథక్ప్రత్యేకం క్వథితశేషసమాని| పిప్పల్యాదీనాం కల్కః స్నేహాచ్చతుర్థాంశేన| సమంగా మంజిష్ఠా| నికోచకం ఫలవిశేషః| జీవనీయాఖ్యమేతత్ పాండురోగాదీన్ వాతపిత్తవికారాన్ విశేషతోఽపహరతి| బల్యత్వాదియుక్తం చ| తైలసాత్మ్యః సన్ వాతశోణితీ సః క్షీరశర్కరాయుక్తమేవ తైలం పిబేత్|| 6||
Adhikarana tailAntarANi (7) · Śloka 7
అథవ శతావరీమయూరకక్షీరవిదారీబలాద్వయతృణపంచమూల క్వాథే పద్మకాదిగర్భం సాధితం| బలాతైలం వా వాత వ్యాధ్యుక్తం| శతపాకం వా| వాతహరసిద్ధేన పయసామ్లైర్వా స్పర్శసుఖం పరిషేకం కుర్వీత||7||
अथव शतावरीमयूरकक्षीरविदारीबलाद्वयतृणपञ्चमूल क्वाथे पद्मकादिगर्भं साधितम्| बलातैलं वा वात व्याध्युक्तम्| शतपाकं वा| वातहरसिद्धेन पयसाम्लैर्वा स्पर्शसुख़ं परिषेकं कुर्वीत||७||
🔊 Audio coming soon
అథవా శతావర్యాదిక్వాథే పద్మకాదిగణగర్భం సాధితం తైలం తైల| సాత్మ్యః పిబేత్| మయూరకః అపామార్గః| బలాతైలం వాతవ్యాధ్యుకం| తత్ర చోక్తం వా శతపాకం| వాతహరైరిత్యాదినా పరిషేకం| ద్రాక్షామధుకతోయాభ్యాం సిద్ధం వ ససితోపలం| పిబేద్ ఘృతం తథా క్షీరం గుడూచీస్వరసే శృతం|| ఇతి చరకపాఠః| ద్రాక్షామధుకతోయాభ్యామిత్యత్ర ద్వివచనసామర్థ్యాత్ ప్రత్యేకం ఘృతమితి జేజ్జటః|| 7||
Adhikarana upanAhaH (8) · Śloka 8
ప్రత్యేకశో యవగోధూమతిలముద్గమాషేషు కాకోలీజీవకర్ష భకబలాసృగాలవిన్నామేషశృంగీప్రియాలసితోపలాసురభివ చాకశేరుకల్కమిశ్రేషూపనాహార్థం సర్పిస్తైలవసామజ్జ దుగ్ధసిద్ధాన్ పంచ పాయసానుపకల్పయేత్| స్నైహికఫల మజ్జోత్కారికాం వా| బిల్వపేశికాతగరదేవదారుసరల రాస్నాహరేణుకుష్ఠశతపుష్పాభిర్వా దధిమస్తుయుక్తాభిరుప నాహః||8||
प्रत्येकशो यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु काकोलीजीवकर्ष भकबलासृगालविन्नामेषशृङ्गीप्रियालसितोपलासुरभिव चाकशेरुकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्ज दुग्धसिद्धान् पञ्च पायसानुपकल्पयेत्| स्नैहिकफल मज्जोत्कारिकां वा| बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरल रास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पाभिर्वा दधिमस्तुयुक्ताभिरुप नाहः||८||
🔊 Audio coming soon
యవాదిషు పంచసు ప్రత్యేకం సర్పిరాదిభిః పంచభిః కాకోల్యాదికల్కేన చోపనాహార్థం పంచ పాయసాన్ కల్పయేత్| యవాదిభిర్మాషాంతైః| శృగాలవిన్నా పృశ్నిపర్ణీ| స్నైహికానాం ఫలానామక్షోడాదీనాం మజ్జా ఉత్కారికా చ| బిల్వపేశికాదిభిరుపనాహః| పిష్టబంధో దధిమస్తుభ్యాం యుక్తాదిభిః|| 8||
Adhikarana pralepAbhya~ggau (9) · Śloka 9
యవమధుకైరండబీజపునర్నవైర్ధాన్యాంబుపిష్ఠైః ప్రలేపః| మాతు లుంగామ్లవేతససైంధవఘృతమిశ్రం వా శిగ్రుమూలం| సహచర జీవంతీమూలం వా| రాస్నామధుకగుడూచీబలాద్వయజీవకర్ష భకల్కక్షీరసిద్ధం ససిక్థకం సర్పిరభ్యంగః||9||
यवमधुकैरण्डबीजपुनर्नवैर्धान्याम्बुपिष्ठैः प्रलेपः| मातु लुङ्गाम्लवेतससैन्धवग़ृतमिश्रं वा शिग्रुमूलम्| सहचर जीवन्तीमूलं वा| रास्नामधुकगुडूचीबलाद्वयजीवकर्ष भकल्कक्षीरसिद्धं ससिक्थकं सर्पिरभ्यङ्गः||९||
🔊 Audio coming soon
యవాదిభిర్ధాన్యాంబుపిష్టైః ప్రలేపః| అథవా శిగ్రుమూలం మాతులుంగామ్లవేతసాదిభిర్యుక్తం| మాతులుంగామ్లమమ్లమాతులుంగం| తద్యుక్తం వా| సహచరీజీవంత్యోర్మూలమాలేపః| రాస్నాదికల్కేన క్షీరేణ ససిక్థకం సిద్ధం సర్పిరభ్యంగః| సిక్థకం మదనం| ఇతి వాతాధికే|| 9||
Adhikarana pittaprabale upacArAH (10) · Śloka 10
పిత్తప్రబలే ద్రాక్షారేవతఫలపయస్యామధుకచందనకాశ్మ ర్యకషాయం శక్రరామధుమధురం పాయయేత్| శతావరీపటోల త్రిఫలాగుడూచీకటుకాకషాయం వా| స్వాదుతిక్తవర్గసిద్ధం చ సర్పిః క్షీరం చ| రాస్నాభీరుదశమూలబలాసిద్ధం వా| ధారోష్ణం వా| విరేకార్థే త్రివృచ్చూర్ణయుక్తం వా| క్షీరాహారో వా క్షీరేణైరండతైలం బహుశః పిబేత్| అమృతారగ్వధాటారూ షకకషాయేణ వా| క్షీరబస్తీన్ వా సఘృతాన్ దద్యాత్| శీతైశ్చందనపద్మకబిసమృణాలాదిభిః శృతేన క్షీరేణ పరి షేకః| క్షీరేక్షురసమధుశర్కరాతండులోదకేన వా| ద్రాక్షా మధుకకాశ్మర్యయుతేన వా| ధాన్యామ్లేన వా జీవనీయసిద్ధేన వా సర్పిషా శతధౌతేన వా| మసూరోశీరప్రపౌండరీకదార్వీమధుకమంజిష్ఠాచందనోత్పల పద్మకైరకాసక్తుభిః సఘృతక్షీరశర్కరైః ప్రదేహో దాహరా గరుగ్విసర్పశోఫహరః| గోధూమచూర్ణో వా ఛాగక్షీరసంయుక్తో లేపః| తిలాశ్చ పయసా పిష్టాః భృష్టా కపాలే పునః పయసి ప్రక్షిప్య నిర్వాపితాః||10||
पित्तप्रबले द्राक्षारेवतफलपयस्यामधुकचन्दनकाश्म र्यकषायं शक्ररामधुमधुरं पाययेत्| शतावरीपटोल त्रिफलागुडूचीकटुकाकषायं वा| स्वादुतिक्तवर्गसिद्धं च सर्पिः क्षीरं च| रास्नाभीरुदशमूलबलासिद्धं वा| धारोष्णं वा| विरेकार्थे त्रिवृच्चूर्णयुक्तं वा| क्षीराहारो वा क्षीरेणैरण्डतैलं बहुशः पिबेत्| अमृतारग्वधाटारू षककषायेण वा| क्षीरबस्तीन् वा सग़ृतान् दद्यात्| शीतैश्चन्दनपद्मकबिसमृणालादिभिः शृतेन क्षीरेण परि षेकः| क्षीरेक्षुरसमधुशर्करातण्डुलोदकेन वा| द्राक्षा मधुककाश्मर्ययुतेन वा| धान्याम्लेन वा जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषा शतधौतेन वा| मसूरोशीरप्रपौण्डरीकदार्वीमधुकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पल पद्मकैरकासक्तुभिः सग़ृतक्षीरशर्करैः प्रदेहो दाहरा गरुग्विसर्पशोफहरः| गोधूमचूर्णो वा छागक्षीरसंयुक्तो लेपः| तिलाश्च पयसा पिष्टाः भृष्टा कपाले पुनः पयसि प्रक्षिप्य निर्वापिताः||१०||
🔊 Audio coming soon
పిత్తప్రబలే ద్రాక్షాదికషాయం శర్కరామధుభ్యాం మధురం| మధురశబ్దేన తయోర్మధుర్యాపాదనీ మాత్రోక్తా| శతావర్యాదికషాయో వా శర్కరామధుమధురః| యథా సూత్రోక్తాభ్యాం మధురతిక్తవర్గాభ్యాం సిద్ధం ఘృతం| రాస్నాదిశృతం క్షీరం వా ధారోష్ణమేవ వా| విరేకార్థే క్షీరం త్రివృచ్చూర్ణేన యుక్తం వా| అథవ క్షీరేణ సహైరండతైలం క్షీరాన్నాదో బహుశః పిబేత్| అమృతాదికషాయేణ వైరండతైలం క్షీరాహారో బహుశః పిబేత్| సుబోధం| చందనాదిభిః శీతైః శీతవిర్యైః శృతేన క్షీరేణ పరిషేకః| క్షీరాదినా వా| ఉదకశర్కరాతండులాభ్యాం సంబంధః| అథవా ద్రాక్షాదియుక్తేన ధాన్యామ్లేన పరిషేకః| అథవా జీవనయౌషధసిద్ధేన సర్పిషా పరిషేచయేత్| శతధౌతేన సర్పిషా వా| శతధౌతం యత్ సర్పిర్బహువారం విలాప్యాగ్నౌ క్షీరవృక్షాదిశీతోదకే ప్రక్షిప్య మథ్నాఖజితత్వాత్స్త్యానీక్రియతే| మసూరాదిభిః సక్త్వంతైః ఘృతాదియుక్తైః ప్రదేహో దాహాదిహరః| ఏరకాసక్తుః ఏరకాబీజసక్తుః| పయసి| సుబోధం| నిర్వాపితా ఊష్మాణం త్యాజితా ఇతి పిత్తాధికే|| 10||
Adhikarana raktAdhike visheShaH (11) · Śloka 11
రక్తప్రబలేఽప్యేవం బహుశశ్చ శోణితమవసేచయేత్||11||
रक्तप्रबलेऽप्येवं बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
రక్తప్రబలేఽపి వాతశోణితే ఏవమితి పిత్తోక్తం| అత్ర తు బహుశః శోణితమవసేచయేత్| అతిదేశేన లాఘవార్తం వ్యుత్క్రమః|| 11||
Adhikarana shleShmaprabale visheShaH (12) · Śloka 12
శ్లేష్మప్రబలే ధాత్రీనిశాముస్తాకషాయం మధుమధురం పిబేత్| త్రిఫలాకషాయం వ| మధుకశృంగీవేరాభయాకటురోహిణీనిర్యూహం వా| యథార్హస్నేహపీతం చ మృదు వామయేద్విరూక్షయేచ్చ| న చాతి సేకలేపాన్ దద్యాత్| నింబసర్షపాశ్వగంధాక్షారతిలైః కోష్ణైర్లేపః| వచాగార ధూమద్వినిశాకుష్ఠశతపుష్పాభిర్వా| పునర్నవేన వా సఘృతేన| తిలసర్షపాతసీయవచూర్ణే వా| శ్లేష్మాతకకపిత్థమధు శిగ్రుమిశ్రాః క్షారమూత్రపిష్టః కటుకస్కంధసిద్ధైః క్షారోద కతైలమూత్రైః సేకః||12||
श्लेष्मप्रबले धात्रीनिशामुस्ताकषायं मधुमधुरं पिबेत्| त्रिफलाकषायं व| मधुकशृङ्गीवेराभयाकटुरोहिणीनिर्यूहं वा| यथार्हस्नेहपीतं च मृदु वामयेद्विरूक्षयेच्च| न चाति सेकलेपान् दद्यात्| निम्बसर्षपाश्वगन्धाक्षारतिलैः कोष्णैर्लेपः| वचागार धूमद्विनिशाकुष्ठशतपुष्पाभिर्वा| पुनर्नवेन वा सग़ृतेन| तिलसर्षपातसीयवचूर्णे वा| श्लेष्मातककपित्थमधु शिग्रुमिश्राः क्षारमूत्रपिष्टः कटुकस्कन्धसिद्धैः क्षारोद कतैलमूत्रैः सेकः||१२||
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మప్రబలే వాతశోణితే ధాత్ర్యాదికషాయం మాక్షికయుక్తం పిబేత్| త్రిఫలాకషాయం వా| మధుకాదికషాయం వా| తం చ యథాయోగ్యస్నేహపీతం మృదు స్తోకం వామయేత్| మృదు చ విరూక్షయేత్| సుబోధం| నింబాదిభిః కోష్ణైర్లేపః| వచాదిభిర్వా కోష్ణైర్లేపః| సుబోధం| తిలాదిచూర్ణో వా| కింభూతః శ్లేష్మాతకాదిమిశ్రః క్షారమూత్రేణ క్షారస్రుతేన మూత్రేణ పిష్టః| కటుకస్కంధసిద్ధైః క్షారోదకాదిభిః సేకఃకార్యః|| 12||
Adhikarana saMsargasannipAtayoH (13) · Śloka 13
సంసర్గే మిశ్రం యథోద్రేకం వా ప్రతికుర్యాత్| సర్వేషు చ యథా యథ గుడూచీం గుడహరీతకీం పిప్పలీవర్ధమానం వా శీలయేద్బ స్తికర్మ చాభీక్ష్ణమితి||13||
संसर्गे मिश्रं यथोद्रेकं वा प्रतिकुर्यात्| सर्वेषु च यथा यथ गुडूचीम् गुडहरीतकीं पिप्पलीवर्धमानं वा शीलयेद्ब स्तिकर्म चाभीक्ष्णमिति||१३||
🔊 Audio coming soon
మిశ్రదోషాధికే దోషానురోధేన యథోక్తముపక్రమం మిశ్రం కార్యం| అథవా మిశ్రదోషోద్భవేఽప్యుద్రిక్తమేవ దోషం ప్రతికుర్యాత్| గుడూచ్యాదికం పృథక్ సర్వేషు వాతశోణితేషు సమాన్యం శీలయేత్|| 13||
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (14) · Śloka 14
భవతి చాత్ర- బాహ్యమాలేపనాభ్యంగపరిషేకావగాహనైః| విరేకాస్థాపనస్నేహపానైరాంతరమాచరేత్| సర్పిస్తైలవసామజ్జపానాభ్యంజనబస్తిభిః| లేపోపనాహసేకైశ్చ కోష్ణైర్వాతోత్తరం జయేత్| విరేచనర్ఘృతక్షీరపానసేచనబస్తిభిః| పిత్తరక్తోత్తరం వాతరక్తం లేపైశ్చ శీతలైః| వమనం మృదు నాత్యర్థం స్నేహసేకాదిలంఘనం| కోష్ణా లేపాశ్చ శస్యంతే వాతరక్తే కఫోత్తరే| వాతశ్లేష్మోత్తరే శీతైః ప్రలిప్తే వాతశోణితే| విదాహశోఫరుక్కండూవివృద్ధిః స్తంభనాద్భవేత్| పిత్తరక్తోత్తరే వాతరక్తే లేపాదయో హిమాః| ఉష్ణైః ప్లోషోషరుగ్రాగస్వేదావదరణోద్భవః||14||
भवति चात्र- बाह्यमालेपनाभ्यङ्गपरिषेकावगाहनैः| विरेकास्थापनस्नेहपानैरान्तरमाचरेत्| सर्पिस्तैलवसामज्जपानाभ्यञ्जनबस्तिभिः| लेपोपनाहसेकैश्च कोष्णैर्वातोत्तरं जयेत्| विरेचनर्ग़ृतक्षीरपानसेचनबस्तिभिः| पित्तरक्तोत्तरं वातरक्तं लेपैश्च शीतलैः| वमनं मृदु नात्यर्थं स्नेहसेकादिलङ्ग़नम्| कोष्णा लेपाश्च शस्यन्ते वातरक्ते कफोत्तरे| वातश्लेष्मोत्तरे शीतैः प्रलिप्ते वातशोणिते| विदाहशोफरुक्कण्डूविवृद्धिः स्तम्भनाद्भवेत्| पित्तरक्तोत्तरे वातरक्ते लेपादयो हिमाः| उष्णैः प्लोषोषरुग्रागस्वेदावदरणोद्भवः||१४||
🔊 Audio coming soon
గతానుగతికా| బాహ్యముత్తానం వాతశోణితమాలేపనాదిభిర్జయేత్| విరేకాదినా గంభీరం| సర్పిరాదిభిః పానాద్యుపయుక్తైః కోష్ణైశ్చ లేపాదిభిర్వాతోత్తరం జయేత్| విరేకాదిభిర్లేపైశ్చ శీతలైః పిత్తోత్తరం రక్తోత్తరం చ| కఫోత్తరే వాతరక్తే మృదు చ వమనం స్నేహసేకాది చాత్యర్థం న శస్యతే| యథాబలం లంఘనం చాలేపాశ్చ కోష్ణాః శస్యంత ఇతి| వాతేశ్లేష్మోత్తరే వాతాధికే కఫాదికే చ| కోష్ణద్రవ్యలేపాదివిధానే శీతలేపాదిప్రతిషేధే చ హేతుర్వాత ఇత్యాదినోచ్యతే| శీతైః ప్రలేపైర్దోషస్య స్తంభనాద్విదాహాదేర్వివృద్ధిర్భవతి| పిత్తోత్తరే రక్తోత్తరే చౌష్ణైర్దాహాద్యుద్భవః|| 14||
Adhikarana madhuyaShTItailam (15) · Śloka 15
మధుయష్ట్యాః పలశతాత్ కషాయే పాదశేశితే| తైలాఢకం సమీక్షరం పచేత్కల్కైః పలోన్మితైః| శతపుష్పావరీమూర్వాపయస్యాభీరుచందనైః| స్థిరాహంసపదీమాంసీద్విమేదామధుపర్ణిభిః| కాకోలీక్షీరకాకోలీతామలక్యర్ధిపద్మకైః| జీవంతీజీవకర్షభత్వక్పత్రనఖవాలకైః| ప్రపౌండతీకమంజిష్ఠాసారివైంద్రీవితున్నకైః| చతుష్ప్రయోగం వాతాసృక్పిత్తదాహజ్వరార్తినుత్||15||
मधुयष्ट्याः पलशतात् कषाये पादशेशिते| तैलाढकं समीक्षरं पचेत्कल्कैः पलोन्मितैः| शतपुष्पावरीमूर्वापयस्याभीरुचन्दनैः| स्थिराहंसपदीमांसीद्विमेदामधुपर्णिभिः| काकोलीक्षीरकाकोलीतामलक्यर्धिपद्मकैः| जीवन्तीजीवकर्षभत्वक्पत्रनखवालकैः| प्रपौण्डतीकमञ्जिष्ठासारिवैन्द्रीवितुन्नकैः| चतुष्प्रयोगं वातासृक्पित्तदाहज्वरार्तिनुत्||१५||
🔊 Audio coming soon
మధుయష్టితైలం చతుష్ప్రయోగం పాననస్యాభ్యంజనసేకప్రయోగం వాతరక్తాద్యర్తినుత్| దాహశబ్దో జ్వరశబ్దేన సంబధ్యతే| వరీ శతావరీ| పయస్యా క్షీరికా| స్థిరా సాలపర్ణీ| హంసపదీ ఘృతమండా| మధుపర్ణీ మేదా| తామలకీ తాలీ| ఏంద్రీ ఇంద్రవారుణీ| వితున్నకం ధాతకీఫలం||15|
Adhikarana madhuyaShTItailam-shatapAkam (16) · Śloka 16
మధుయష్ట్యాః పలం దత్వా తైలప్రస్థం చతుర్గుణే| క్షీరే పచేచ్ఛతం వారాంస్తదేవం మధుకాచ్ఛతే| సిద్ధం యోజ్యం తృడున్మాదశ్వాసకాసవిసర్పిషు| హృత్పాండురోగవాతాసృక్పిత్తాదిషు చ పూర్వవత్||16||
मधुयष्ट्याः पलं दत्वा तैलप्रस्थं चतुर्गुणे| क्षीरे पचेच्छतं वारांस्तदेवं मधुकाच्छते| सिद्धं योज्यं तृडुन्मादश्वासकासविसर्पिषु| हृत्पाण्डुरोगवातासृक्पित्तादिषु च पूर्ववत्||१६||
🔊 Audio coming soon
మధుయష్ట్యా ఇత్యాది| తైలప్రస్థం చతుర్గుణే క్షీరే మధుయష్టీపలం దత్వా పచేత్| ఏవం పలేన పలేన మధుకస్య క్షీరేణ చ శతం వారాన్ పచేత్| తావతా శతం మధుయష్ట్యాః ప్రవిశతి| తత్సిద్ధం తృడాదిషు యోజ్యం| పూర్వవదితి చతుర్షు ప్రయోగేష్వతిదిశతి|| 16||
Adhikarana mArgAvarodhajanye visheShaH (17) · Śloka 17
కుపితే మార్గసంరోధాన్మేదసో వా కఫస్య వా| అతివృద్ధానిలే శస్తం నాదౌ స్నేహనబృంహణం| కృత్వా తత్రాఢ్యవాతోక్తం వాతశోణితికం తతః| భేషజం స్నేహనం కుర్యాద్యచ్చ రక్తప్రసాదనం||17||
कुपिते मार्गसंरोधान्मेदसो वा कफस्य वा| अतिवृद्धानिले शस्तं नादौ स्नेहनबृंहणम्| कृत्वा तत्राढ्यवातोक्तं वातशोणितिकं ततः| भेषजं स्नेहनं कुर्याद्यच्च रक्तप्रसादनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
మేదసోఽతివృద్ధ్యా కఫస్య వాతివృద్ధ్యా యో మార్గరోధః స్రోతః పిధానం తతో హేతోరనిలే కుపితే ప్రథమం స్నేహనబృంహణం న శస్తం| తత్రాఢ్యవాతవిధానం కృత్వా వాతశోణితోక్తం భేషజం స్నేహనం రక్తప్రసాదనం చ కుర్యాత్|| 17||
Adhikarana gambhIre avasthAvisheShasyAsAdhyatA (18) · Śloka 18
గంభీరే రక్తమాక్రాంతం స్యాచ్చేద్వాతేన వర్జయేత్||18||
गम्भीरे रक्तमाक्रान्तं स्याच्चेद्वातेन वर्जयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
గంభీరే వాతశోణితే వాతేన యది రక్తమాక్రాంతం భవతి తద్వాతశోణితం కేవలవాతం వర్జయేత్|| 18||
Adhikarana raktapittayorativRuddhau visheShaH (19) · Śloka 19
రక్తపిత్తాతివృద్ధ్యా తు పాకమాశు నిగచ్ఛతి| భిన్నం స్రవతి తద్రక్తం విదగ్ధం పూయమేవ వా| తయోశ్చికిత్సాం వ్రణవద్భేదశోధనరోపణీం| కుర్యాదుపద్రవాణాంచ తస్మాత్తస్మాచ్చికిత్సితాత్||19||
रक्तपित्तातिवृद्ध्या तु पाकमाशु निगच्छति| भिन्नं स्रवति तद्रक्तं विदग्धं पूयमेव वा| तयोश्चिकित्सां व्रणवद्भेदशोधनरोपणीम्| कुर्यादुपद्रवाणाञ्च तस्मात्तस्माच्चिकित्सितात्||१९||
🔊 Audio coming soon
యత్ర తు రక్తపిత్తయోరతివృద్ధస్తయా శోణితమాశు పాకం గచ్ఛతి| తతో యత్నేనాయత్నేన వ తద్వాతశోణితం భిన్నం విదగ్ధం పాకాభిముఖం రక్తం స్రవతి పూయమేవ వా స్రవతి తయోర్విదగ్ధరక్తపూయయోః భేదాదిభిర్వ్రణవచ్చికిత్సాం కుర్యాత్| ఉపద్రవాణాం మోహమూర్చ్ఛాదీనాం తత్తచ్చికిత్సితాచ్చికిత్సితం కుర్యాత్|| 19||
Adhikarana prANAdikope cikitsAsUtram (20) · Śloka 20
ప్రాణాదికోపే యుగపద్యథోద్దిష్టం యథామయం| యథాసన్నంచ భైషజ్యం వికల్ప్యం స్యాద్యథాబలం||20||
प्राणादिकोपे युगपद्यथोद्दिष्टं यथामयम्| यथासन्नञ्च भैषज्यं विकल्प्यं स्याद्यथाबलम्||२०||
🔊 Audio coming soon
నిదానానుక్రమేణ ప్రాణాదీనాం చికిత్సితమాహ-యత్ర యుగపత్ప్రాణాదీనాం కోపస్తత్ర యథోద్దిష్టముద్దిశ్య వాతవ్యాధిచికిత్సాసన్నమితి ప్రాణాదీనామన్యతమమాసన్నమనతిక్రమ్య| యస్మిన్నేవ గదే య ఏవ ప్రాణాదీనామన్యతమ ఆసన్నస్తమేవ చికిత్సేదిత్యర్థః| యథాబలమిత్యన్యతమస్య బలినః పూర్వం ప్రతీకారం కుర్యాదితి| ఏవమత్ర భైషజ్యం వికల్ప్యం|| 20||
Adhikarana sAmAdibhedAdvisheShaH (21) · Śloka 21
నీతే నిరామతాం సామే స్వేదలంఘనపాచనైః| రూక్షైశ్చాలేపసేకాద్యైః కుర్యాత్కేవలవాతనుత్||21||
नीते निरामतां सामे स्वेदलङ्ग़नपाचनैः| रूक्षैश्चालेपसेकाद्यैः कुर्यात्केवलवातनुत्||२१||
🔊 Audio coming soon
సర్వత్ర చామయుక్తే వాతే స్వేదాదిభిర్నిరామతాం నీతే కేవలవాతనుత్సర్వం కుర్యాత్|| 21||
Adhikarana pittAvRute vAyau (22) · Śloka 22
వాయౌ పిత్తావృతే శీతాముష్ణాంచ బహుశః క్రియాం| వ్యత్యాసాద్యోజయేత్సర్పిర్జీవనీయం చ పాయయేత్| ధన్వమాంసం యవః శాలిర్విరేకః క్షీరవాన్మృదుః| సక్షీరా బస్తయః క్షీరం పంచమూలబలాశృతం| కాలేఽనువాసనం తైలైర్మధురౌషధసాధితైః| యష్టీమధుబలాతైలఘృతక్షీరైశ్చ సేచనం| పంచమూలకషాయేణ వారిణా శీతలేన వా||22||
वायौ पित्तावृते शीतामुष्णाञ्च बहुशः क्रियाम्| व्यत्यासाद्योजयेत्सर्पिर्जीवनीयं च पाययेत्| धन्वमांसं यवः शालिर्विरेकः क्षीरवान्मृदुः| सक्षीरा बस्तयः क्षीरं पञ्चमूलबलाशृतम्| कालेऽनुवासनं तैलैर्मधुरौषधसाधितैः| यष्टीमधुबलातैलग़ृतक्षीरैश्च सेचनम्| पञ्चमूलकषायेण वारिणा शीतलेन वा||२२||
🔊 Audio coming soon
అథ వాయౌ పిత్తావృత ఇత్యాదినా ఆవృతవాతచికిత్సా పిత్తావృతే వాయౌ వ్యత్యాసాత్ పర్యాయేణ శీతాముష్ణాంచ క్రియాం యోజయేత్| జీవనీయం చ సర్పిః పాయయేత్| ఏతచ్చాస్మిన్నేవాధ్యాయే దశమూలాదినోక్తం| ధన్వామాంసాదికం వాత్ర యోజ్యం| సుబోధం| కాల ఇత్యనువాసనయోగ్యే| మధురద్రవ్యసాధితైస్తైలైరనువాసనం| యష్టీతైలాదిభిః సేచనం| పంచ-మూలకషాయేణ వా శీతోదకేన వేతి పిత్తావృతచికిత్సా|| 22||
Adhikarana kaphAvRute vAyau kaphapittAvRute visheShaH (23) · Śloka 23
కఫావృతే యవన్నాని జాంగలా మృగపక్షిణః| స్వేదాస్తీక్ష్ణా నిరుహాశ్చ వమనం సవిరేచనం| పురాణసర్పిస్తైలం చ తిలసర్షపజం హితం| సంసృష్ఠే కఫపిత్తాభ్యాం పిత్తమాదౌ వినిర్జయేత్||23||
कफावृते यवन्नानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| स्वेदास्तीक्ष्णा निरुहाश्च वमनं सविरेचनम्| पुराणसर्पिस्तैलं च तिलसर्षपजं हितम्| संसृष्ठे कफपित्ताभ्यां पित्तमादौ विनिर्जयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
కఫావృతే వాతే యవాన్నాదికం హితం| కఫపిత్తాభ్యాం యుగపత్ సంసృష్టే వాతే శీఘ్రం పిత్తం వినిర్జయేత్| తతః కఫం|| 23||
Adhikarana raktAdyAvRute vAyau (24) · Śloka 24
కారయేద్రక్తసంసృష్టే వాతశోణితికీం క్రియాం| స్వేదాభ్యంగరసాః క్షీరం స్నేహోమాంసావృతే హితం| ప్రమేహమేదావాతఘ్నమాఢ్యవాతే భిషగ్నిజతం| మహాస్నేహోఽస్థిమజ్జస్థే పూర్వోక్తం రేతసావృతే||24||
कारयेद्रक्तसंसृष्टे वातशोणितिकीं क्रियाम्| स्वेदाभ्यङ्गरसाः क्षीरं स्नेहोमांसावृते हितम्| प्रमेहमेदावातग़्नमाढ्यवाते भिषग्निजतम्| महास्नेहोऽस्थिमज्जस्थे पूर्वोक्तं रेतसावृते||२४||
🔊 Audio coming soon
రక్తసంసృష్టే సామాన్యాం వాతశోణితచికిత్సాం కారయేత్| మాంసావృతే స్వేదాదయః స్నేహాంతాశ్చేతి హితాః| ఆఢ్యవాతే మేదసావృతే వాయౌ ప్రమేహఘ్నం మేదోఘ్నం వాతఘ్నం భిషిగ్జితమౌషధం హితం| అస్థిస్థే మజ్జస్థే చ మహాస్నేహం స్నేహచతుష్టయం యుగపత్| రేతసా శుక్రేనావృతే పూర్వోక్తం వాతవ్యాధౌ శుక్రస్థవాతోక్తం పుత్రకామీయోక్తం చ|| 24||
Adhikarana annAdyAvRute vAyau (25) · Śloka 25
అన్నావృతే పాచనీయం వమనం దీపనం లఘు| మూత్రావృతే మూత్రలాని స్వేదాశ్చోత్తరవస్తయః| ఏరండతైలం వర్చస్థే వస్తిస్నేహాశ్చ భేదినః||25||
अन्नावृते पाचनीयं वमनं दीपनं लग़ु| मूत्रावृते मूत्रलानि स्वेदाश्चोत्तरवस्तयः| एरण्डतैलं वर्चस्थे वस्तिस्नेहाश्च भेदिनः||२५||
🔊 Audio coming soon
అన్నావృతే సుబోధం| మూత్రావృతే మూత్రలాన్యన్నాదీని| ఉత్తరబస్తిర్మేఢ్రయోజ్యః| వర్చస్థే పురీషావృతే ఏరండతైలాదికం|| 25||
Adhikarana sarvAvaraNAnAM sAmAnyacikitsitam (26) · Śloka 26
కఫపిత్తావిరుద్ధం యద్యశ్చ వాతానులోమనం| సర్వస్థానావృతేఽప్యాశు తత్కార్యం మాతరిశ్వని| అనభిష్యంది చ స్నిగ్ధం స్రోతసాం శుద్ధికారణం| యాపనాబస్తయః ప్రాయో మధురాః సానువాసనాః| ప్రసమీక్ష్య బలాధిక్యం మృదు కార్యం విరేచనం| రసాయనానాం సర్వేషాముపయోగః ప్రశస్యతే| శిలాహ్వస్య విశేషేణ పయసా శుద్ధగుగ్గులోః| లేహో వా భార్గవస్తద్వదేకాదశసితాశతః| అపానే త్వావృతే సర్వం దీపనం గ్రాహి భేషజం| వాతానులోమనం కార్యం మూత్రాశయవిశోధనం||26||
कफपित्ताविरुद्धं यद्यश्च वातानुलोमनम्| सर्वस्थानावृतेऽप्याशु तत्कार्यं मातरिश्वनि| अनभिष्यन्दि च स्निग्धं स्रोतसां शुद्धिकारणम्| यापनाबस्तयः प्रायो मधुराः सानुवासनाः| प्रसमीक्ष्य बलाधिक्यं मृदु कार्यं विरेचनम्| रसायनानां सर्वेषामुपयोगः प्रशस्यते| शिलाह्वस्य विशेषेण पयसा शुद्धगुग्गुलोः| लेहो वा भार्गवस्तद्वदेकादशसिताशतः| अपाने त्वावृते सर्वं दीपनं ग्राहि भेषजम्| वातानुलोमनं कार्यं मूत्राशयविशोधनम्||२६||
🔊 Audio coming soon
కఫపిత్తావిరుద్ధమిత్యాదినా సర్వావరణానాం సామాన్యేన చికిత్సా| అనభిష్యంద్యాదిగుణం చ యత్ కించిత్| ప్రాయో బాహుల్యేన యాపనాబస్తయస్తే చ కల్పే వక్ష్యంతే| సుబోధం| రసాయనానాం స్వవిషయవిభాగేన| భార్గవో లేహో రసాయనోక్తశ్చ్యవనప్రాశః| అపానే తు యేన కేనచిదావృతే సర్వం భేషజం దీపనత్వాదిగుణం కార్యం|| 26||
Adhikarana prANApAnAnAmanyonyAvaraNe sUtram (27) · Śloka 27
ఇతి సంక్షేపతః ప్రోక్తమావృతానాం చికిత్సితం| ప్రాణాపానాం భిషక్కుర్య్యాద్వితర్క్య స్వయమేవ తత్| ఉదానం యోజయేదూర్ధ్వమపానం చానులోమయేత్| సమానం శమయేద్విద్వాంస్త్రిధా వ్యానంచ యోజయేత్| ప్రాణో రక్ష్యశ్చతుర్భ్యోఽపి తత్స్థితౌ దేహసంస్థితిః| స్వం స్వం స్థానం నయేదేవం వృతాన్ వాతాన్ విమార్గగాన్||27||
इति संक्षेपतः प्रोक्तमावृतानां चिकित्सितम्| प्राणापानां भिषक्कुर्य्याद्वितर्क्य स्वयमेव तत्| उदानं योजयेदूर्ध्वमपानं चानुलोमयेत्| समानं शमयेद्विद्वांस्त्रिधा व्यानञ्च योजयेत्| प्राणो रक्ष्यश्चतुर्भ्योऽपि तत्स्थितौ देहसंस्थितिः| स्वं स्वं स्थानं नयेदेवं वृतान् वातान् विमार्गगान्||२७||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యనంతరోక్తప్రకారేణావృతానాం సంక్షేపేణ చికిత్సితముక్తం| ప్రాణాద్యానం స్వవిశేషేణావృతానాం తదితి చికిత్సితం వికల్ప్య స్వయమూహ్య కుర్యాత్| ఉదానమిత్యావృతం విజ్ఞేయం| వ్యానం త్రిధా యోజయేదూర్ధ్వమధస్తిర్యక్చ| చతుర్భ్యోఽప్యుదానాదిభ్యః సర్వథా ప్రాణో యత్నేన రక్ష్యః| యత్తస్య ప్రాణస్య స్థితౌ దేహస్య సమ్యక్ స్థితిర్భవతి| ఏవంస్థితే వృతాన్ ఆవృతాన్ వాతానున్మార్గగాన్ నానావిధేనాపాయేన స్వం స్వం స్థానం నయేత్|| 27||
Adhikarana sarvopayoga cikitsanirdeshaH (28) · Śloka 28
సర్వం చావరణం పిత్తరక్తసంసర్గవర్జితం| రసాయనవిధానేన లశునో హంతి శీలితః| పిత్తావ్రుతే పిత్తహరం మరుతశ్చానులోమనం| రక్తావృతేఽపి తద్వచ్చ ఖుడోక్తం యచ్చ భేషజం| పిత్తరక్తానిలహితం వివిధం చ రసాయనం||28||
सर्वं चावरणं पित्तरक्तसंसर्गवर्जितम्| रसायनविधानेन लशुनो हन्ति शीलितः| पित्ताव्रुते पित्तहरं मरुतश्चानुलोमनम्| रक्तावृतेऽपि तद्वच्च ख़ुडोक्तं यच्च भेषजम्| पित्तरक्तानिलहितं विविधं च रसायनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
లశునశ్చ సర్వావరణం హంతి పిత్తరక్తసంసర్గం వర్జయిత్వా| పిత్తావృత ఇత్యాది సుబోధం| ఖుడ ఇతి వాతశోణితస్య నామ| నానాప్రకారం పిత్తాదిహితం చ రసాయనం పిత్తరక్తావృతే హితం|| 28||
Adhikarana cikitsAsthAnopAsaMhAraH (29-30) · Śloka 30
యథానిదానాం నిర్దిష్టమితి సమ్యక్చికిత్సితం| ఆయుర్వేదఫలం స్థానమేతత్సద్యోఽర్తినాశనాం| చికిత్సితం హితం పథ్యం ప్రాయశ్చిత్తం భిషగ్జితం| భేషజం శమనం శస్తం పర్యాయైః స్మృతమౌషధం||29|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావ ష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం చికిత్సితస్థానే వాత శోణితచికిత్సితన్నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః||30||
यथानिदानां निर्दिष्टमिति सम्यक्चिकित्सितम्| आयुर्वेदफलं स्थानमेतत्सद्योऽर्तिनाशनाम्| चिकित्सितं हितं पथ्यं प्रायश्चित्तं भिषग्जितम्| भेषजं शमनं शस्तं पर्यायैः स्मृतमौषधम्||२९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने वात शोणितचिकित्सितन्नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon
యథేత్యాదినా చికిత్సితముపసంహ్రియతే| ఇత్యనంతరోక్తైరధ్యాయైర్యథానిదానం నిదానోక్తార్థానతిక్రమేణ చికిత్సితం సమ్యఙ్ నిర్దిష్టం| ఏతచ్చ చికిత్సితమాయుర్వేదఫలం సద్య ఏవార్తినాశనాద్ధేతోః| స్థానే చికిత్సితశబ్ద ఉపచారాత్ ప్రాధాన్యేన| చికిత్సితమిత్యాదిభిః పర్యాయైరౌషధం స్మృతమాచార్యైరితి|| 29|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం చికిత్సితస్థానే చతుర్వింశోఽధ్యాయః