23. vātavyādhicikitsitam

Adhikarana atha vAtavyAdhicikitsitannAma trayoviMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతః వాతవ్యాధిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

క్రమప్రాప్తానాం వాతవ్యాధీనాం చికిత్సితం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే|| 1||

Adhikarana kevalAnile kramavisheShaH (2) · Śloka 2

సర్వేషు కేవలానిలవికారేష్వంతర్బహిః స్నేహస్వేదౌ సాల్వ- లేనోపనాహో నివాతం స్థానం ప్రావరణాని దశమూలక్వాథ- సిద్ధా మహాస్నేహప్రగాఢాః స్నిగ్ధా దధ్యమ్లా నాగరపిప్పలీ- తీక్ష్ణా గ్రామ్యానూపౌదకశిరః పిశితరసాః పయాంసి యూషాః ప్రీణనాని చాన్నాని| తైరేవ చ మాంసైర్మహాస్నేహసంసృష్టైస్తద- క్తానామభీక్ష్ణం పిండాదిస్వేదాః| అపి చ- కోలకులత్థామరతరుయవమిసిమాషాతసీవచాకుష్ఠం| రాస్నాతైలఫలాని చ వాతజిదుత్కారికామ్లోష్ణా| విడాలనకులోష్ట్రసృగాలాదిచర్మభిర్బంధః| స్నిగ్ధా బస్తయో నావనాని చ ప్రయోజ్యాని| దోషోపక్రమణీయం చేక్షేత||2||

కేవలేనాన్యదోషాసంసృష్టేన వాతేన యే వికారా వ్యాధయః తేషాం సర్వేష్విత్యాదినా చికిత్సోచ్యతే| సాల్వల ఇతి పద్మకాదిస్వేదనామ| తేనాపనాహః| నివాతం స్థానం| ప్రావరణాని చ నివాతానీతి సంబధ్యతే| దశమూలాదికం గ్రామ్యానూపౌదకశిరఃపిశితరసానాం విశేషణం| మహా-స్నేహ ఇతి స్నేహచతుష్టయస్యాఖ్యా| తేన ప్రగాఢాస్తద్భూయిష్ఠాః| స్నిగ్ధా ఇతి ప్రాణిస్వభావాత్| శుంఠీపిప్పలీభ్యాం తీక్ష్ణాః| ఔదకానామానూపత్వేఽపి పృథక్కరణేన తేషాం ప్రచురసేవ్యత్వం ద్యోతయతి| తైరేవ మాంసైర్గ్రమ్యాదిర్మహాస్నేహసంసృష్టైస్తదక్తానాం మహాస్నేహాభ్యక్తగాత్రాణాం వాతార్తానాం పిండాదిస్వేదాః| అపి చేతి పద్యసముచ్చయాయ| కోలాదినోత్కారికా విధేయా| ఉత్కారికా స్విన్నపిండీ| అమరతరుర్దేవదారుః| మిసిః శతపుష్పా| తైలఫలాని సర్వాణి యేభ్యస్తైలముత్పద్యతే|| 2||

Adhikarana tatra hetuH (3) · Śloka 3

స్నిగ్ధస్విన్నస్య హి తోదభేదాయామశూలాదయో వాతవికారః శీఘ్రముపశామ్యంతి| స్నేహశ్చ ధాతూన్ పుష్ణాతి బలం చ దేహే జనయతి| తస్మాత్ పునః పునః స్నేహస్వేదౌ శీలయేత్| తన్మృదూ కృతే చ కోష్ఠే నావతిష్ఠంత్యనిలామయాః||3||

పునః పునః స్నేహస్వేదశీలనే స్నిగ్ధస్విన్నేత్యాదినా హేతురుచ్యతే| స్నేహశ్చేత్యాదినా స్నేహస్య విశేషః| తాభ్యాం స్నేహస్వేదాభ్యాం మృదూకృతే కోష్ఠే అనిలామయా వాతవ్యాధయో దేహే న తిష్ఠంతి కోష్ఠమూలత్వాద్దోషగుణానామితి కేవలా వాతవ్యాధిచికిత్సా|| 3||

Adhikarana sadoShatvAdAvRute visheShaH (4) · Śloka 4

యతి తు సదోషత్వాన్న నివర్తంతే తతః సర్వశరీరగేఽపి వాయౌ విశేషః పక్వాశయాశ్రితే మృదుస్నేహవిరేచనం తిల్వకసర్పిః సాతలాఘృతమేరండతైలం వా క్షీరేణ దద్యాత్| ఏవం హి విశుద్ధ- స్రోతసోఽనావృతః పవనో విచరన్నాశు శాంతిమేతి| అపి చ- స్నిగ్ధామ్లలవణోష్ణాద్యైరాహారైర్హి మలశ్చితః| స్రోతో బద్ధ్వాఽనిలం రుంధ్యాత్తస్మాత్తమనులోమయేత్||4||

యది పునరనంతరోక్తేన కర్మణా న నివర్తంతే వ్యాధయః సదోషత్వాద్దోషాంతరసంసర్గాద్ధేతోస్తతః సర్వశరీరగతేఽపి దోషాంతరసంసృష్టే వాయౌ స్నేహవిరేచనం దద్యాత్| పక్వాశయాశ్రితే విశేషేణ స్నేహవిరేచనం దద్యాత్| తిల్వకసర్పిరాదీనాం క్షీరేణ ప్రయోగో విరేచనాయ| ఏవం చ స్నేహవిరేచనేన విశుద్ధస్రోతసః పుంసోఽనావృతో వాయుశ్చరన్ శీఘ్రమేవోపశాంతిమేతి| వాయోశ్చ సదోషస్య కోప ఉక్తః| అపి చేత్యాదినా యత్ర వాయోః కోపే నిజం కారణం నాస్తి కేవలం స్నిగ్ధాదిభిరాహారైశ్చితో మలః పిత్తశ్లేష్మాఖ్యః స్రోతోబంధం కృత్వానిలం వాతం రుణద్ధి| తత్రాఽప్యనులోమనముచ్యతే|| 4||

Adhikarana durbale vAtarogArte kramaH (5) · Śloka 5

అథ దుర్బలే విరేచ్యే నిరూహం పాచనీయదీపనీయద్రవ్యయుక్త- మేవంవిధం చ భోజ్యం| భోజ్యయుక్తం వా స్రంసనమవచారయేత్| విశుద్ధస్య చ సమిద్ధేఽగ్నావసకృత్ స్నేహస్వేదౌ స్వాద్వమ్ల- లవణం చాన్నపానం| ఏవమప్యనివృత్తావవపీడకస్నేహాన్ బస్తికర్మ చ ప్రయోజయేత్||5||

అథేతి గద్యారంభే శైలీ| యో వాతామయీ దుర్బలః క్రూరకోష్ఠాదిత్వాచ్చ విరేచనం నార్హతి తస్మై పాచనీయదీపనీయద్రవ్యయుక్తం నిరూహం భోజనం న దద్యాత్| అథవా స్రంసనం విరేచనమాహారేణ యుక్తమవచారయేత్| విశుద్ధస్య దోషాపనయనేన పేయాదిక్రమేణ చాగ్నౌ సమిద్ధే అసకృత్ స్నేహస్వేదావవచారయేత్| స్వాద్వాదికం చాన్నపానం| సుబోధం| అవపీడకస్నేహ ఇతి రోగానుత్పాదనీయే యోజనాద్వయముక్తం| సర్వవాతవికారాణాం సామాన్యం విధానమేతత్ విశేషశ్రుతేఃఇతి జేజ్జటః| అయం హి విధిః సర్వవాతశమనః|| 5||

Adhikarana AmAshayagate vAte visheShaH (6) · Śloka 6

ఆమాశయగతే కృతవమనస్య షడ్ధరణం చూర్ణం పరతశ్చ యథార్హం స్నేహాదీన్| నాభిదేశమాశ్రితే బిల్వశలాటుభిః సిద్ధాన్ మత్స్యాన్ అశేషకోష్ఠాశ్రితే పునరర్శోగ్రహణీవిహితమామమలపాచనం క్షారో- పయోగానంతర్గుల్మోపక్రమం చ ప్రయుంజీత||6||

ఆమాశయత ఇత్యాది సుబోధం| షడ్ధరణం దార్వ్యాది కుష్ఠోక్తం| పరత ఇతి వమనషడ్ధరణ్యోః కృతయోః| బిల్వశలాటుర్బాలబిల్వం| అశేషకోష్ఠశ్రితః ఆమాశయపక్వాశయయోర్వ్యాప్య ప్రవృత్తః| క్షారోపయోగాన్ సర్వానంతర్భాగికగుల్మచికిత్సితం చ ప్రయుంజీత|| 6||

Adhikarana hRudayagate vAte visheShaH (7) · Śloka 7

హృదయస్థే అంశుమత్యా శృతం పయః||7||

అంశుమతీ సాలపర్ణీ|| 7||

Adhikarana shrotrAdigate vAte visheShaH (8) · Śloka 9

శ్రోత్రాదిగతే శిరాగతే చ విశేషేణ స్నైహికం నస్యం ధూమం శిరోబస్తిమర్దనాలేపానాన్యథాస్వంచ స్రోతసాం ప్రీణనం|9|

శ్రోత్రాదిస్రోతోగతే తథోర్ధ్వశిరోగతే చ స్నైహికం సూత్రోక్తం నస్యం ధూమం చ విశేషేణ ప్రయుంజీత| స్రోతసాం కర్ణాదీనాం ప్రీణనం స్నేహతర్పణం| కర్ణగతే కర్ణతర్పణం| నాసాగతే తు నాసాయామిత్యేవమాది యథాస్వశబ్దార్థః|| 8||

Adhikarana tvagAdisthe vAte visheShaH (9) · Śloka 9

త్వచి స్థితేఽభ్యంగస్వేదనివాతాని| రక్తే శీతప్రదేహ విరేకరక్తమోక్షాః| మాంసమేదసో విరేకాస్థాపనశమనాని| అస్థిమజ్జయోరంతర్బహిః స్నేహాః| శుక్రప్రాప్తే హర్షః శుక్రలం చాన్నపానం| విబద్ధే తు శుక్రే విరేచనం| తతోఽనుబంధే ఽనంతరోక్తాం క్రియాం కుర్యాత్ పుత్రకామీYఅం చేక్షేత||9||

త్వచి స్థితేఽభ్యంగాదీని| నివాతమితి సామాన్యేన గృహప్రావరణాది| రక్తస్థే శీతప్రదేహాది రక్తమోక్షణాంతం| మాంసస్థే విరేకాదికం క్రమేణ| మేదస్థే చ| అస్థ్ని మజ్జ్ఞి చ స్థితే అంతర్బహిశ్చ స్నేహాః| శుక్రప్రాప్తే సుబోధం| విబద్ధమసమ్యగ్వాహి శుక్రం| తత ఇతి విరేచనాత్| అనంతరోక్తాం క్రియాం హర్షః శుక్రలం చాన్నపానం| పుత్రకామీయం నామాధ్యాయమీక్షేత తత్రోక్తా వాతశుక్రచికిత్సా యోజ్యేత్యర్థవశాద్వాతదుష్టశుక్రచికిత్సితప్రకారేణ|| 9||

Adhikarana garbhashoShe visheShaH (10) · Śloka 10

శుష్యతి తు గర్భే బాలేషు య యష్టీమధుకకాశ్మర్యఫలశారి వాశర్కరాశృతం పయో దద్యాన్మాంసాదమాంసరసాంశ్చ బృంహణీయ స్నేహయుక్తాన్||10||

గర్భబాలయోర్వాతేన శుష్యతోః శుక్రసమన్వయోఽపి హృది స్ఫురత్యాచార్యస్య| సుబోధం| బృంహణీయా స్నేహా యే స్వభావాదేవైరండతైలవద్విరేచనా న భవంతి|| 10||

Adhikarana sirAsnAvAdiprApte visheShaH (11) · Śloka 11

సిరాస్నావసంధిప్రాప్తేఽభ్యంగమర్దనస్వేదోపనాహబంధాగ్నికర్మణి| సంకోచే మాషసైంధవసాధితం తైలమభ్యంగః| స్వాపే బహుశో రక్తావసేచనం| న త్వంగలానౌ శోషభయాత్| స్రుతరక్తస్య తైలలవణాగారధూమైః ప్రదేహః||11||

సిరాదిత్రయస్యాన్యతమం ప్రాప్తేఽభ్యంగాదీని| అగ్నికర్మ నానావిధం మధుస్నేహాదినా| సంకోచేఽంగస్య మాషాదిసాధితం తైలమభ్యంగః| స్వాపే బహుశో రక్తావసేచనం| స్వాప ఇవ స్వాపః| అంగమ్లానౌ స్వాపేఽపి రక్తావసేకం నేష్యతే శోషభయాత్| మ్లానిరీషచ్ఛుష్కత్వమివ| సుబోధం||11||

Adhikarana apatAnakacikitsA tatrAdAvupakramyatvanidarshanam (12) · Śloka 12

అథాపతానకినమస్రస్తాక్షమస్తబ్ధలాంగూలమవేదనమస్వేదన మప్రలాపినమఖట్వాఘాతినమబహిరాయామినం చోపక్రమేత||12||

అపతానకినమస్రస్తాక్షత్వాదిరహితమేవోపక్రమేత సాధ్యత్వాన్న తు తద్యుక్తమసాధ్యత్వాత్| ఖట్వాఘాతీయః శయ్యాత ఉత్థాయ వాఽతివేగాత్ పాదేన శయ్యామాహంతి|| 12||

Adhikarana tIkShNanasyaM sarpiHpAna~jca (13) · Śloka 13

తత్ర ప్రాగేవ స్నిగ్ధస్విన్నాంగవ్యోషవిడంగశ్వేతమరిచైరన్యైశ్చ తీక్ష్ణైః శిరోవిరేచనైః స్రోతోవిశుద్ధయే కృతనస్యమనంతరంచైనం విదార్యాదిక్వాథమాంసరసక్షీరదధివిపక్వం సర్పిరచ్ఛం పాయ యేత్| తథా నాతిమాత్రమనిలః ప్రసరతి||13||

తత్ర తస్మిన్నపతానకే ప్రథమమేవ స్నిగ్ధస్విన్నం పురుషం వ్యోషాదిభిశ్చ స్రోతోవిశోధనాయ కృతనస్యం విదార్యాదిక్వాథాదినా విధిపక్వం సర్పిరచ్ఛం పాయయేత్| అచ్ఛమితి విచారణారహితమన్యతమయా| మాత్రయా| ఏష హి విధిరనిలస్య నాతిప్రసరణాయ|| 13||

Adhikarana mahAsnehavidhAnam (14) · Śloka 14

తతో భద్రదార్వాదివర్గం వాతఘ్నమాహృత్య సయవకోలకులత్థం సానూపమాఘంసంచ నిక్వాథ్య తత్కషాయేణామ్లక్షీరవతా మధుర వర్గప్రతీవాపం మహాస్నేహం విపచేత్| తమపతానకినమభ్యంగ పరిషేకావగాహపానభోజనానువాసననావనేషు విదధ్యాత్||14||

తతోఽనంతరం భద్రదార్వాదినా సూత్రోక్తేన యవాదిభిరానూపప్రాణిమాంసేన చ క్వాథం కృత్వా తేన క్వాథేనామ్లకాంజికమద్యాదిభిః క్షీరేణ చ మహాస్నేహం స్నేహచతుష్టయం సాధయేత్ గర్భే మధురవర్గం దత్వా| ఔషధానాం మాంసస్య చ దోషాద్యపేక్షణం ప్రయుక్తస్య పంచప్రభృతి తు ద్రవమితి స్మర్తవ్యం| మధురస్కంధః స్నేహాచ్చతుర్థాంశేన| తన్మహాస్నేహమపతానకినామభ్యంగాదిషు దద్యాత్|| 14||

Adhikarana svedanam (15) · Śloka 15

బలీయసి చ వాతే సుఖోష్ణకరీషపూర్ణే కూపే నిఖన్యా దాముఖం| తప్తాయాం వ రథకారచుల్యాం శిలాయాం వా సుపరిషిక్తాయాం శాయయేత్ పలాలావచ్ఛన్నం| స్వేదయేద్వా పిండేన||15||

కరీషే శుష్కగోమయేన కూప ఇవ కూపః నిఖాతః| రథాకారచుల్లీ రథకారో నామ జాతివిశేషో వర్ణత్రయాదూనో లోహకారవృత్తిర్గుర్జరదేశప్రసిద్ధః| తస్య చుల్యగ్నికర్మస్థానం| శిలాయామితి సూత్రోక్తవిధానేన తప్తాయాం సురాపరిషిక్తాయాం సబాష్పాయం పలాలేన శాలితృణేనావచ్ఛన్నదేహం శాయయేత్|| 15||

Adhikarana abhya~ggaH (16) · Śloka 16

మూలకోరుబూకస్ఫూర్జాతకార్కసప్తలాశంఖినీస్వరససిద్ధం వా తైలమభ్యంగాదిశు యోజ్యం| అభుక్తవతా చైతత్ పీత మమ్లదధిమరిచవచాయుక్తమాక్షేపకమపహంతి||16||

మూలకాదిస్వరససిద్ధం వా తైలమభ్యంగసేకాదిషు| స్ఫూర్జాతకం కాకతిందుకం| ఏతదేవ మూలకాదితైలమకృతభోజనేనామ్లదధిమరిచవచాయుక్తం పీతమాక్షేపకమపహంతి|| 16||

Adhikarana aNutailavidhAnam (17) · Śloka 17

తిలపీడనోపకరణద్రవ్యాణ్యనల్పకాలతైలపరిపీతాన్య వక్షుద్య మహతి కటాహే పానీయేనాధావ్య క్వాథయేదాస్నేహో పగమాత్| తతస్తత్ స్నేహమంభస ఉపరిష్టాత్ పాణిశరావయో రన్యతరేణాదాయ వాతఘ్నౌషధదత్తప్రతీవాపం స్నేహపాకకల్పేన పచేత్| ఏతదణుతైలం సర్వవాతవికారహరం| అణుతైలద్ర వ్యేభ్యో నిష్పద్యత ఇత్యణుతైలం||17||

తిలపీడనోపకరణద్రవ్యాణి చక్రవంశదారుకర్మసాదీని సైర్బహుకాలం తైలం పరిపీతం తేభ్యో ముసలాదిక్షుణ్ణేభ్యః పానీయక్వథనేనోత్తరస్నేహం గృహీత్వా వాతఘ్నౌషధైః పచేత్| ఏతచ్చ తైలం నామ్నా అణుతైలం| యతో న కేవలం వాతఘ్నౌషధైః సాధ్యతే యావత్సూత్రోక్తైరప్యణుతైలద్రవ్యైః||17||

Adhikarana vegAntareShvavapIDAni pradhamanAni ca (18) · Śloka 18

వేగాంతరేషు చ తీక్ష్ణాన్యవపీడాని ప్రధమనాని వా సకృద్ దద్యాత్| తథాస్య శ్లేష్మాపగమనేన శ్వసనవిమోక్షాత్ సంజ్ఞా పునః పునర్నోపరుధ్యతే| కుక్కుటకులీరశింశుమారవరాహవసాః పాయయేత్| యవకోలకులత్థమూలకదధిఘృతతైలసిద్ధాం చ యవాగూం| సర్వాకారం చ గతవేగః స్నేహవిరేచనాస్థాపనా నువాసనాని సేవేత||18||

ప్రయోగాంతరముచ్యతే| వేగాంతరేమేకస్య వేగస్య ఉపశమోఽన్యస్యాప్రాప్తిః| అవపీడం కల్కాదినస్యం| ప్రధమనం నాడ్యా నసి చూర్ణస్య ధ్మాపనం| సంజ్ఞా చైతన్యం| కుక్కుటాదీనాం యథాలాభం వసాః పాయయేత్| యవాదిసిద్ధాం చ యవాగూం| సర్వకారం సర్వేణ ప్రకారేణౌషధాదినా స్వయం వా విగతవేగః స్నేహవిరేచనాదికం సేవేత|| 18||

Adhikarana apatAnake snehavirecanArthaM tilvakaghRutam (19) · Śloka 19

త్రివృద్ధంతీసువర్ణక్షీరీశంకినీవిడంగత్రిఫలానామక్షసమాః కల్కాః బిల్వమాత్రకం తిల్వకమూలానాం త్రిఫలారసదధి పాత్రే ద్వే ఘృతపాత్రమేకం సర్వమైకధ్యం ప్రతిసంసృజ్య విపచేదేత త్తిల్వకసర్పిః స్నేహవిరేచనమనిలరోగేషు| తిల్వకవిధి రేవ చాశోకరమ్యకయోర్ద్రష్టవ్యః| శుద్ధవాతాపతానకవి ధానమేతత్| సంసృష్టే యథాసంసర్గం||19||

త్రివృదాదీనాం తిల్వక ఘృతం| త్రివృదాదీనాం పృథక్కల్కా అక్షమాత్రాః కర్షికాః| తిల్వకమూలానాం బిల్వమాత్రః కల్కః| కల్కో జలపిష్టః| తిల్వకః పట్టికాలోధ్రః| తిల్వకవదేభిరేవాశోకయుక్తైః రమ్యకయుక్తైశ్చ విధేయః| ఏతదనంతరోక్తం విధానం శుద్ధవాతజ ఏవాపతానకే విజ్ఞేయం| దోషాంతరసంసృష్టం తు వాతే యథాసంసర్గం సంసృష్టదోషానతిక్రమేణ తదవిరోధేనైతద్యోజ్యమిత్యర్థః|| 19||

Adhikarana kaphasaMsRuShTe visheShaH (20) · Śloka 20

సకఫే తు వాతే తుంబురుఫలాభయాహింగుపుష్కరమూలలవణ త్రయచూర్ణం యవక్వాథేన హృత్పార్శ్వార్తిహరం పిబేత్| హింగునాగ రదాడిమామ్లవేతససౌవర్చలచూర్ణం వా| ముస్తపిప్పలీనాగరా తివిషాబిభీతకభారంగీచూర్ణం వాగ్ మద్యేనోష్ణాంబునా వాప తంత్రకకాసహృద్రోగహరం| సౌవర్చలాభయావ్యోషసిద్ధం సర్పిః| రాస్నామ్లవేతససైంధవవచాహరీతకీకల్కశ్చ ఘృతభృష్టో భక్షితః||20||

శుంఠీచిత్రకభారంగీశుకనాసానిచులమహావల్లీబృహతీద్వయకాకమాచీపునర్నవైరక్షమాత్రైర్ఘృతప్రస్థం సాధయేత్| తత్ పీతం పరమపతంత్రకశ్వాసహిధ్మాహృద్రోగఘ్నం| పథ్యాశతార్ధకల్కేన వా సౌవర్చలపలద్వయయుక్తం చతుర్గుణక్షీరం ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| తదపతంత్రకఘ్నం| న చాస్య శోధనార్థం బస్తయస్తీక్ష్ణాః ప్రయోక్తవ్యాః| హృద్రోగచికిత్సితం చేక్షేత| సకఫ ఇత్యాది| కఫసంసర్గే తుంబుర్వాదిచూర్ణం యవక్వాథేన హృత్పార్శ్వార్తిహరం పిబేత్| హింగ్వాదిచూర్ణం వా యవక్వాథేన| ముస్తాది చూర్ణం మద్యేనోష్ణాంబునా వాపంత్రకాదిహరం| సౌవర్చలాదిసిద్ధసర్పిరపతంత్రకాదిహరం| రాస్స్నాదీనాం కల్కో ఘృతేన భృష్టో భక్షితః అపతంత్రకాదిహరః| శుంఠ్యాదిభిరక్షమాత్రైర్గ్ఘృతప్రస్థం సాధయేత్తద్ ఘృతం పీతమపతంత్రకాదిఘ్నం భవతి| పథ్యాశతార్ధం పంచాశద్ధరీతక్యః| సుబోధం| న చాస్యేత్యనేన చ బస్తిప్రయోగోక్తబస్త్యాదీనాం తీక్ష్ణబస్తిప్రతిషేధం| హృద్రోగచికిత్సితం చేక్షేత తదుక్తయోగ్యచికిత్సితకరణాయేత్యర్థః|| 20||

Adhikarana antarbahirAyAmau (21) · Śloka 21

అంతర్బహిరాయామావేకాయామవత్ సాధయేత్| తైలద్రోణ్యాం చాత్ర శయనం| అంతరాయామశ్చైతయోర్ఘోరతరః| అపి చ వివర్ణదంతవదనః స్రస్తాంగో నష్టచేతనః| ప్రస్విద్యంశ్చ ధనుష్కంపీ దశరాత్రం న జీవతి| వేగేష్వతోఽన్యథా జీవేన్మందేషు వినతో జడః| ఖంజః కుణిః పక్షహతః పంగులో వికలోఽథవా||21||

అనంతరాయామో బహిరాయామ ఏకామాయ ఇత్యాది తేషాం నామ| అత్రత్వంతర్బహిరాయామయోస్తైలద్రోణ్యాం శయనం విశేషః| అనయోర్ద్వయోరంతరాయామో ఘోరతరః| తరప్ప్రయోగాత్ ద్వితీయో ఘోరః| తేన యత్నాచ్చికిత్సేదిత్యర్థః| అపి చేతి ఘోరత్వప్రసంగేన| వివర్ణేత్యాదినోపేక్షణీయత్వముచతే| ధనుష్కంపో బాహ్యాయామః| అతో వివర్ణవదనత్వాదితః అన్యథా వైపరీత్యే మందేషు చ వేగేషు కదాచిజ్జీవనం సంభావ్యతే| యదా య జీవేత్తదా వినతత్వాదియుక్తో న త్వనుపహతః| వినతః కుబ్జః| ఖంజః కుష్ఠపాదః| కుణిః కుష్ఠబాహుః| పక్షహతో నిష్క్రియదేహార్ధః| పంగులః సక్థిద్వయవికృతః| వికలో హీనవాక్| సుబోధం|| 21||

Adhikarana hanustambhaH (22) · Śloka 22

హనుస్తంభమయ్యర్దితవచ్చికిత్సేత్| స్వేదయిత్వా చ హనూ స్తబ్ధౌ స్రస్తౌ స్వస్థానమానీయ పాణిభ్యాం పీడయేత్| వివృతా స్యే చిబుకం చోన్నామయేత్| సంవృతాస్యే చ నామయేత్||22||

హనుస్తంభే హి ద్వయం భవతి| కదాచిద్వివృతాస్యతా కదాచిత్ సంవృతాస్యతా చ| సుబోధం|| 22||

Adhikarana jihvAstambhArditayo kriyAkramaH (23) · Śloka 23

జిహ్వాస్తంభే సామాన్యోక్తో విధిరేకాయామే చ| తథా మహా తృణపంచమూలవిదార్యాదిజీవనీయాని మేద్యమాంసాన్యౌదక కందాంశ్చ ద్విగుణోదకే క్షిరద్రోణే క్షీరశేషం నిష్క్వాథ్య పరి స్రావ్య తైలప్రస్థేనోన్మిశ్రం పునరధిశ్రయేత్| క్షీరానుగమే చావ తార్య శీతం మంథయేత్| తతః స్నేహమాదాయ పూర్వవద్విపచేత్| ఏతత్ క్షీరతైలం పానాభ్యంగాదిషు విధేయం| తైలవిహీనగ్ మిదమేవ క్షీరఘృతమక్షితర్పణం||23||

జిహ్వాస్తంభే సామాన్యానిలామయచికిత్సా ఏకాయామ ఇత్యర్దితస్య నామ| మేద్యమాంసాని వరాహాదిజాని| ఔదకకందాః శాకవర్గోక్తాః మృణాలకందాదయః| క్షీరానుగమే తైలక్షీరయోరకేత్వే| తైలహీనమితి తైలేన వినా సాధితం|| 23||

Adhikarana AhArakalpanAvisheShAH (24) · Śloka 24

తిల్వకఫలసిద్ధక్షీరదధ్నా చ సహ మాంసరసాన్ కల్ప యేత్| యథోక్తాశ్చ యవాగూస్నిగ్ధాశ్చ నస్యధూమకవలగ్రహాః ప్రయోజ్యాః||24||

తిల్వకఫలసిద్ధా క్షీరాద్యత్ దధి తేన దధ్నా సహ మాంసరసాన్యోక్తాశ్చ యవాగూః కల్పయేత్| స్నిగ్ధంచ యోజయేన్నస్యాదికం||24||

Adhikarana aNutailam (25) · Śloka 25

కృష్ణభూమికేదారం రోహిణీకాష్ఠైర్నాతిశుష్కైర్దాహయేత్| ఉప లిప్య చ గోమయేన పునః ఖదిరకాష్ఠైర్దగ్ధ్వా తద్భస్మా పనీయ తత్ర శీతీభుతే తైలం నిషేచయేత్| ఉషితం చ నిశాం ఖానయేత్| తామనుగతతైలాం మృత్తికామాదాయ పంచమూలేన సహ క్వాథయేత్| తమపి క్వాథం పరిస్రుతమష్టగుణేన పయసా తైలా వశేషం పాచయేత్| ఏతదప్యణుతైలం నావనాత్ సర్వవాతవ్యాధి హరం||25||

కృష్ణభూమ్యాదినాఽణుతైలం సుబోధం|| 25||

Adhikarana aNutailaM dvitIyam (26) · Śloka 26

తద్వచ్చ పంచమూలకాష్ఠైర్దధ్వా భస్మాపనీయ విదార్యాదిసిద్ధేన తైలేన శతశో నిషిచ్య పూర్వవన్మృదమాదాయోష్ణోకవతి కటాహేఽభ్యాసిచ్చ తైలం పాణినా పిచునా వా గృహీత్వ వాత హరౌషధక్వాథమాంసరసక్షీరామ్లభాగసహస్రేణ సహస్రపాకం సాధయేద్యావతా కాలేన శక్నుయాత్ పక్తుం ప్రతివాపశ్చాత్ర హైమవతా దక్షిణాపథగా చాశ్వగంధావాతఘ్నాని చ ద్రవ్యాణి| సిధ్యతి చాస్మిన్ శంకమాధ్మపయేత్| దుందుభీన్ వాదయేత్| బ్రహ్మణానధ్యాపయేత్ భోజయేత్| ఛత్రం ధారయేత్| బాలవ్య జనైశ్చ బీజయేత్| తత్సిద్ధం నస్యపానాభ్యంగబస్తిషు ప్రయుంజీత| ఏతత్సహస్రపాకమనివార్యవీర్యం తైలమేవం భాగశతపక్వం శత పాకం| అభీక్ష్ణం చ స్వదయేత్| తతః స్నిగ్ధస్విన్నస్య శ్లక్ష్ణస్య మృదునశ్చర్మణో వాససో వా చతురంగులవిస్తృతా భిః పట్టికాభిర్వక్రీభూతప్రదేశావగృహ్ణ సర్వతో వేష్టయేత్ బధ్నీ యాత్| నిశి బద్ధ్వా దివా ముంచేద్దివా వా నిశి| మోక్షాంతే చోత్కారికాభిః సుస్నిగ్ధాభిర్వాతఘ్నప్రక్లృప్తాభిః స్వేద యేత్| అవ్యథం చ ప్రతిలోమం ప్రమార్జయన్నృజుకుర్వంశ్చ పునర్బధ్నీ యాత్| ఏవం సప్తరాత్రం| సశోఫే తు వమనమాచరేత్| సదా హరాగే బలవతః సిరావ్యధం| ఘృతక్షీరబస్తిసేకాన్ వాత పిత్తఘ్నక్రియాం చ||26||

తద్వదితి రోహిణీపక్వకాష్ఠవత్ వాతహరక్వాథాదీనాం తైలమిశ్రితానాం తైలసమా భాగాః సహస్రం| భాగేన పక్వం తైలం సాధయేత్| పాకే పాకే చ ప్రతివాపం| హిమవత్ప్రభవా దక్షిణాపథగా చాశ్వగంధా| వాతఘ్నాని చ ద్రవ్యాణి| అనివార్యవీర్యమప్రతిహతశక్తిః| స్నిగ్ధస్విన్నత్వాచ్ఛ్లక్ష్ణస్తత ఏవ చ మృదు| సుబోధం| మోక్షాంత ఇతి అర్థాద్యదా యదా బంధమోక్షస్తదా తదా యథోత్కారికాస్వేదః| అవ్యథం ప్రతిలోమం చేతి ప్రమార్జనక్రియావిశేషణం| ఏవం ప్రమార్జయన్నృజుకుర్వంశ్చ పునర్బధ్నీయాత్| సదాహే రాగే చ సతి సిరావ్యధః| స చ బలవతః| ఘ్రుతాదికం చ|| 26||

Adhikarana ekA~ggaroge (27) · Śloka 27

ఏకాంగరోగిణమమ్లానగాత్రం స్నేహస్వేదోపపన్నం మృదునా సంశో ధనేన సంశోధ్యానువాస్యాస్థాప్య చోక్షేపకవిధానేనోపచరేత్| విశేషతో బలాతైలమనువాసనార్థే| దోషసంసర్గే యథాసంసర్గం| కుక్కుటీం వా రసాయనవిధానేనోపయుంజీత||27||

ఏకాంగరోగిణం పక్షాఘాతినం| అమ్లానగాత్రం శోషరహితం| సుబోధం| దోషాంతరసంసర్గే సంసర్గదోషాపేక్షయా| రసాయవవిధానే కుక్కుటీ 'సురా-సురైః క్షీరసముద్రమంథా ఇత్యాదినా వక్ష్యతే|| 27||

Adhikarana apabAhukAdau (28) · Śloka 28

అపబాహుకే నావనమూర్ధ్వభక్తం చ నిరామే స్నేహపానం| విశ్వ భీప్రభృతిషు పాదదాహాంతేషు యథోక్తాం సిరాం విద్ధ్వా వాత వ్యాధివదుపాచరేత్||28||

అపబాహుకే స్నేహపానం ఘృతం తైలం వా దోషావస్థాపేక్షం హితం| సుబోధం| విశ్వభ్యాదిషు సిరావ్యధోక్తం సిరాః విద్ధ్వా సామాన్యవాతవ్యాధివదుపాచరేత్| తత్ర చ విశ్వభీఘృధ్రస్యోర్జానునోఽస్తాదూర్ధ్వం వా చతురంగులే| పాదహర్శపాదదాహయోః క్షిప్రమార్మణ అపి ద్వ్యంగులే||28||

Adhikarana Urustambhe kramaH (29) · Śloka 29

ఊరుస్తంభే తు స్నేహాసృక్స్రావవమనవిరేచనబస్తికర్మాణి పరిహరేత్| ఆమశ్లేష్మణా సహ తేషాం విరోధాత్| ఊరులీనానాం వాయునా స్తబ్ధానాం చ వమనదిభిరుర్ధ్వం నేతుమంభసామివ నిమ్నాత్ స్థలమశక్యత్వాత్| తతస్తత్ర తు బహుశః శమన శోషణాని యుక్త్యావేక్ష్య యుంజీత| రూక్షోపచారాన్ యవ శ్యామాకకోద్రవోద్దాలకమలవణమల్పతైలసిద్ధం శాకం క్షారారిష్టమధూదకాని చ శీలయేత్||29||

ఊరుస్తంభే స్నేహాదీని పరిహరేత్| యతో నాసౌ శుద్ధేన వాతేన భవత్యామాదేశ్చ స్నేహాదినా విరోధః| యతశ్చామాదీనామూర్వోర్లీనానామనంతరోక్తైర్వమనాదిభిరుర్ధ్వం కోష్ఠం నేతుమశక్యత్వం| యథా నిమ్నస్థానానామంభసాం స్థలం నేతుమశక్యమితి దృష్టాంతః| అతో హేతో స్తత్రోరుస్తంభే యుక్తిమపేక్ష్య బహుశః శమనాదికం ప్రయుంజీత| తత్రాదౌ శమనం యోజయేత్| యది తథా న శామ్యతి తత్ర చ రూక్షోపచారాదికం శీలయేత్|| 29||

Adhikarana Urustambhe auShadham (30) · Śloka 30

ససైంధవం వచాదిం హరిద్రాదిం వత్సకాదిం వా| షడ్ధారణం వా హరీతకీః పిప్పలీర్వా| శారంగాష్ఠామదనదంతీవత్సకం వా| స్వాదుకంటకారగ్వధదార్వీమదుబకపాఠాకరంజకూల కచూర్ణం వా సక్షౌద్రం మస్తునా పిబేత్| చిత్రకదేవదారుకు ష్ఠపాఠాతిక్తకరోహిణీర్వా మధునా లిహ్యాత్| త్రిఫలా పిప్పలీముస్తచవికాకటురోహిణీర్వా| స్వేదాంశ్చ రూక్షాన్ కుర్యాత్||30||

వచాద్యాదిగణానామన్యతమం ససైంధవం షడ్ధరణం దార్వ్యాదికం కుష్ఠోక్తం హరీతకీపిప్పల్యోః సామాన్యేనోష్ణాంబునైవ| శారంగాష్ఠాదిచూర్ణం మస్తునా పిబేత్| స్వాదుకంటకో గోక్షురకః| మరువకం మారీచకం| కూలకం పటోలం| చిత్రకాది మధునా లిహ్యాత్|| 30||

Adhikarana atyapatRupte tarpaNam (31) · Śloka 31

అత్యపతృప్తం తు రూక్షం క్షామమనిద్రం జాంగలరసైః శాలి భిశ్చ తర్పయేత్| సర్షపతైలం వా సరలకుష్ఠశ్రీవేష్టకసుర దారునాగకేసరాజగంధాసిద్ధం సక్షౌద్రం పిబేత్||31||

అత్యపతృప్తమపతర్పితం రూక్షం క్షామత్వాదియుక్తం తర్పయేత్| సరలాదిసిద్ధం సర్షపతైలం వ పిబేత్| క్షౌద్రేణ సహ వర్తతే యత్తైలం తత్తథోక్తం||31||

Adhikarana sasaindhavAditalam (32) · Śloka 32

ససైంధవపలం శుంఠీచిత్రకపిప్పలీమూలానాం పృథగ్ద్విపలం దశ భల్లాతకాస్థీని కల్కీకృత్యైకధ్యమారనాలాఢకేన సహ తైలప్రస్థం పచేత్| తత్సర్వవాతవికారేశు పథ్యం విశేషా దూరుస్తంభార్శోగృధ్రసీఘ్నమపథ్యదంచ||32||

శుంఠ్యాదీని ద్విపలోన్మితాని| సుబోధం|| 32||

Adhikarana bAhyopacArAH (33) · Śloka 33

బహిరపి శ్లేష్మక్షపణాయ క్షౌద్రసర్షపరకరంజఫలవల్మీ కమృద్గోమూత్రైరుష్ణైర్లేపయేత్| సౌభాంజనతక్కారీద్వయసరలా ర్జునకరంజాఢకీగోక్షురకైర్లేపోన్మర్దనసేకాన్ కుర్యాత్| వ్యా యామైశ్చ వివిధైర్మేదః క్షపయేత్| స్థాలాన్యుల్లంఘయేత్| ప్రతి స్రోతః సరితమవ్యాలాం తరేత్| ఏవమూరుస్తంభో హి శుష్కే శ్లేష్మణి ప్రశామ్యతీతి||33||

సుబోధం| తమేవ వ్యాయామమాహ-స్థలానీతి| అవ్యాలాం గ్రాహాదిరహితాం| ప్రతిస్రోతో విముఖం|| 33||

Adhikarana sAmAnyopacAraH sahacarAditailaM rAsnAdighRuta~jca (34) · Śloka 34

భవతి చాత్ర- సహచరం సురదారు సనాగరం క్వథితమంభసి తైలవిమిశ్రితం| పవననీడితదేహగతిః పిబన్ ద్రుతవిలింభితగో భవతీచ్ఛయా| రాస్నామహౌషధద్వీపి పిప్పలీషఠిపౌష్కరం| పిష్ట్వా విపాచయేత్సర్పిర్వాతరోగహరం పరం||34||

అథేదానీం సర్వవాతామయానాం సామాన్యేన భేషజమాహ| సహచరాందిభిస్తైలమిశ్రితం కషాయం పిబన్ ద్రుతగమనో విలంబితగమనో వా భవతి| తంత్రకృతా చ మతివైభవాదస్య చ వృత్తస్య నాసావిశిష్టం కృత్వ కథితం| రాస్నాదిభిః సాధితం ఘృతం పరం వాతరోగహరం| ద్వీపిశ్చిత్రకః||34||

Adhikarana pa~jcatiktaM ghRutam (35) · Śloka 36

నింబామృతావృషపటోలనిదగ్ధికానాం భాగాన్ పృథగ్దశపలాన్ విపచేద్ ఘటేఽపాం| అష్టాంశశేషితరసేన పునశ్చ తేన ప్రస్థం ఘృతస్య విపచేత్ పిచుభాగకల్కైః| పాఠావిడంగసురదారుగజోపకుల్యా ద్విక్షారనాగరనిశామిసిచవ్య్గకుష్ఠైః| తేజోవతీమరిచవత్సకదీప్యకాగ్ని రోహిణ్యరుష్కరవచాకణమూలయుక్తైః| మంజిష్ఠయాతివిషయా విషయా యవాన్యా సంశుద్ధగుగ్గులుపలైరపి పంచసంఖ్యైః| తత్ సేవితం విధమతి ప్రబలం సమీరం సంధ్యస్థిమజ్జగతమప్యథ కుష్ఠమీదృక్| నాడీవ్రణార్బుదభగందరగండమాలా జత్రూర్ధ్వసర్వగదగుల్మగుదోత్థమేహాన్| యక్ష్మారుచిశ్వసనపీనసకాసశోష హృత్పాండురోగమదవిద్రధివాతరక్తం||35|| హ్|36|

నింబాదీనాం పృథగ్దశపలాన్ భాగాన్ అపాం ఘటే ద్రోణే విపచేత్| అష్టాంశశిష్టేన తేన క్వాథేన పిచుభాగకల్కైః కర్షాంశకల్కైః ఘృతస్య ప్రస్థం ద్వాత్రింశత్ పలాని విపచేత్| గజోపకుల్యా శ్రేయసీ| తేజోవతీ జ్యోతిష్మతీ| కణామూల ఇత్యత్ర కణాశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టః| తేనాత్ర కణా చ కణామూలం చ గ్రాహ్యం| అత ఏవ చ మునినాత్ర వ్యోషశబ్దో నిర్దిష్టః| యుక్తా రాస్నా| గుదోత్థాన్యర్శాంసి| హృత్పాండుభ్యాం రోగః సంబధ్యతే| మదో మదాత్యయనిదానోక్తలక్షణః| శేశం సుబోధం|| 35||

Adhikarana dashamUlaghRutam (36) · Śloka 36

ద్రోణేఽంభసః పచేద్భాగాన్ దశమూలచ్చతుష్పలాన్| యవకోలకులత్థానాం భాగైః ప్రస్థోన్మితైః సహ| పాదశేషే రసే పిష్టైర్జీవనీయైః సశర్కరైః| తద్వత్ఖర్జూరకాశ్మర్యద్రాక్షాబదరఫల్గుభిః| సక్షీరైః సర్పిషః ప్రస్థం సిద్ధం కేవలవాతనుత్| యోజ్యో నిరత్యయః పాననస్యాభ్యంజనబస్తిషు||36||

ద్రోణేఽంభస ఇత్యారభ్య శ్వదంష్ట్రకకషాయస్యేత్యంతగ్రంథస్య శశిలేఖాయా అదర్శనాత్ జేజ్జటకృతా నిరంతరపదీ వాఖ్యా లిఖ్యతే- ద్రోణేఽంభస ఇత్యాది| జీవనీయైః జీవంత్యాదిభిర్మహాకషాయసంగ్రహోక్తైర్దశభిః| ఫల్గుర్గోష్ఠోదుంబరః|| 36||

Adhikarana nasyam (snehanasyam) (37) · Śloka 37

బలావిల్వశృతే క్షీరే ఘృతమండం విపాచయేత్| తస్య శుక్తిః ప్రకుంచో వా నస్యం వాతే శిరోగతే| తద్వత్సిద్ధా వసా నక్రమత్స్యకూర్మబులూకజా| ప్రత్యగ్రా విధినానేన నస్యపానేశు యోజయేత్||37||

సదుగ్ధఘృతస్య స్త్యానస్యోర్పర్యేచ్ఛస్తస్య శుక్తిరర్ధపలం ప్రకుంచః పలం వా శిరోగతే మూర్ధగతేఽనిలే బాహుశిరోగతే వా ఆదిలోపాత్| తద్వద్బలాబిల్వశృతే క్షీరే| విధినానేనేతి| శుక్తిః ప్రకుంచో వా| బులూకీ మత్స్యవిశేషో దృత్యాకారః|| 37||

Adhikarana jIrNapiNyAkAditailam (38) · Śloka 38

జీర్ణం పిణ్యాకం పంచమూలం పృథక్ చ క్వాథం క్వాథాభ్యామేకతస్తైలమాభ్యాం| క్షీరాదష్టాంశం పాయచేత్తేన పానా ద్వాతా నశ్యేయుః శ్లేష్మయుక్తా విశేషాత్||38||

జీర్ణం బహువర్షోషితం| క్షీరాదష్టాంశమితి తైలాదష్టగుణం క్షీరం| పంచమూలకషాయేణ పిణ్యాకం బహువార్షికం| పక్త్వా తస్య రసం పూత్వా తైలప్రస్థం విపాచయేత్|| పయసాఽష్టగుణేనైతత్ సర్వవాతవికారనుత్| సంసృష్టే శ్లేశ్మణా చైతద్వాతే శస్తం విశేషతః|| ఇతి చరకపాఠః|| 38||

Adhikarana sahacarAditailamaparam (39) · Śloka 39

సమూలశాఖస్య సహాచరస్య తులాం సమేతాం దశమూలతశ్చ| అభీరుమూలాచ్చ తులార్ధమేతద ష్టాంశశేషం విపచేద్వహేఽపాం| తత్ర సేవ్యనఖకుష్ఠహిమైలా స్పృక్ప్రయంగునలికాంబుశిలాజైః| లోహితానలదలోహసురాహ్వైః కోపనామిసితురుష్కనతైశ్చ| తుల్యక్షీరం పాలికైస్తైలపాత్రం సిద్ధం కృచ్ఛ్రాన్ శీలితం హంతి వాతాన్| కంపాక్షేపస్తంభశేషాదియుక్తాన్ గుల్మోన్మాదౌ పీనసాన్ యోనిరోగాన్|39|

Adhikarana ketakimUlAditailam lashunAditailam (39) · Śloka 39

కేతకిమూలబలాతిబలానాం యద్బహలేన రసేన విపక్వం| తైలమనల్పతుషోదకయుక్తం మారుతమస్థిగతం తదపోహేత్| తులాం లశునకందస్య తులార్ధం జాంగలాత్ పలాత్| దశమూలాచ్చ విపచేద్భాగాన్ పంచపలాన్ పృథక్| తోయార్మణేన పాదస్థే సమం తైలం పయో దధి| తత్ర దద్యాత్పలాంశాంశ్చ రాస్నామధుకజీవకాన్| మిసిస్థిరామహామేదాచపలాతివిషాబలాః| కాకోలీపౌష్కరం మూలమశ్వగంధా చ సాధితం| తత్పరం వాతరోగఘ్నం గుల్మానాహార్తిశూలనుత్| భగ్నజర్జరితాంగానాం పథ్యమగ్నేశ్చ దీపనం|39|

Adhikarana prasAriNItailam (39) · Śloka 39

సమూలజాలాం విపచేత్ ప్రసారిణీం తులోన్మితాం పాదధృతే ఘటేఽంభసః| పృథక్సతైలం దధి తత్సమం క్షిపేత్ సమం చ తాభ్యాం విజయాం తతః పిబేత్| ప్రసారిణీజీవకసింధుజన్మ యష్ట్యాహ్వరాస్నాగ్నికయావశూకైః| సగ్రంథికాఖ్యైర్ద్విపలైః సుపిష్టైః భల్లాతకానాం దశకైస్త్రిభిశ్చ| శుంఠీపలత్రయయుతైర్వినిహంతి పాన నస్యాదిభిస్తదఖిలాన్ మరుతో వికారాన్| కుష్ఠప్రమేహహతనామమనోవికార శ్వాసాస్థిభంగజఠరక్రిమిబీజదోషాన్||39||

సమూలశాఖస్య సహాచరస్యేత్యాది తైలయోగచతుష్టయం సుబోధం||39||

Adhikarana bhejasammataM sahacaratailam (40) · Śloka 40

పచేత్ సహాచరతులాం జలద్రోణచతుష్టయే| ద్రోణశేశే సమక్షీరే తత్ర తైలాఢకం పచేత్| సహాచరస్య మూలానాం కల్కితైర్దశభిః పలైః| అథవ నలషడ్గ్రంథిస్థిరాకుష్ఠసురాహ్వయాత్| సైలానలదశైలేయశతహ్వారక్తచందనాత్| సిద్ధేఽస్మిన్ శర్కరాచూర్ణాదష్ఠాదశపలం క్షిపేత్| భేలస్య సమ్మతం తైలం తత్ కృచ్ఛ్రాననిలామయాన్| వాతకుండలికోన్మాదభూతాపస్మారవర్ధ్మ చ| గుల్మహృద్రోగగదుర్నామయోనిరోగాంశ్చ నాశయేత్||40||

పచేత్ సహాచరతులామిత్యాది| తులా పలశతం| సమక్షీరే క్వాథసమే| అథవేతి పక్షాంతరే| నతాదిభిః కల్కితైః తైలాఢకం పచేత్| సిద్ధేఽస్మిన్ పూతే శర్కరాయా అష్టాదశపలం క్షిపేత్| భేలాఖ్యస్య మహర్షేః సమ్మతం తత్కృచ్ఛ్రాన్ కృచ్ఛ్రాసాధ్యాననిలామయాన్ వాతకుండలికాదీంశ్చ నాశయేత్| వాతకుండలికా మూత్రాఘాతభేదః|| 40||

Adhikarana shvadaMShTrakakaShAyaH (41) · Śloka 41

శ్వదంష్ట్రకకషాయస్య ప్రస్థౌ ద్వౌ పయసా సమౌ| షట్పలం శృంగివేరస్య గుడస్య చ పలాష్టకం| తైలప్రస్థం విపక్వం తద్దద్యాత్ సర్వానిలార్తిషు||41||

శ్వదంష్ట్రాస్వరసప్రస్థౌ ద్వౌ సమౌ పయసా సహ| షట్పలం శృంగివేరస్య గుడస్యాష్టపలం తథా| తైలప్రస్థం విపక్వం తద్దద్యాత్ సర్వానిలార్తిషు| జీర్ణే తైలే చ దుగ్ధేన పేయాకల్పః ప్రశస్యతే|| ఇతి చరకపాఠః| శ్వదంష్ట్రేత్యాది జీర్ణే తైలే చ దుగ్ధేన పేయాకల్పః ప్రశస్యతే క్షైరేయీపానమితి యావదితి జేజ్జటః|| 41||

Adhikarana balAtailam (42) · Śloka 42

బలాశతం ఛిన్నరుహాపాదం రాస్నాష్టభాగికం| జలాఢకశతే పక్త్వా శతభాగస్థితే రసే| దధిమస్త్విక్షునిర్యాసశుక్తైస్తైలాఢకం సమైః| పచేత్సజపయోర్ధాంశం కల్కైరేభిః పలోన్మితైః| శఠీసరలదార్వేలామంజిష్ఠాగరుచందనైః| పద్మకాతిబలాముస్తాసూప్యపర్ణిహరేణుభిః| యష్ట్యాహ్వసురసవ్యాఘ్రనఖర్షభకజీవకైః| పలాశరసకస్తూరీనలికాజాతికోషకైః| స్పృక్కాకుంకుమశైలేయజాతీకటుఫలాంబుభిః| త్వక్కుందురుష్కకర్పూరతురుష్కశ్రీనివాసకైః| లవంగనఖతక్కోలకుష్ఠమాంసీప్రియంగుభిః| స్థౌణేయతగరధ్యామవచామదనకధవైః| సనాగకేసరైః సిద్ధే దర్ద్యాచ్చాత్రావతారితే| పన్నకల్కం తతః పూతం విధినా తత్ప్రయోజితం| శ్వాసం కాసం జ్వరం మూర్చ్ఛాం ఛర్దిం తృష్ణాం క్షతం క్షయం| ప్లీహశోషాపస్మారమలక్ష్మీం చ ప్రణాశయేత్| బలాతైలమిదం శ్రేష్ఠం వాతవ్యాధివినాశనం||42||

బలాశతం పలశతమిత్యర్థః| ఛిన్నరుహాపాదం గూడూచ్యాః పంచవింశతిపలనీతి యావత్| రాస్నాష్టభాగికం రాస్నాయాః సార్ధాని ద్వాదశపలాని| రసే శతభాగస్థితే| తైలాఢకం పచేత్సమైర్దధ్యాదిభిః శుక్తాంతైరేకైకమాఢకం ఇక్షోర్నిర్యాసః స్వరసః| సహాజక్షీరస్యార్ధాంశేనార్ధఢకేన వర్తతే యత్తైలం తత్సాజపయోఽర్ధాంశమిత్యుక్తం| సూప్యపర్ణీ మాశాపర్ణీ ముద్గపర్ణీ చ| వ్యాఘ్రనఖః సముద్రజః| పలాశం పత్రకం| తచ్చ తమాలం| రసో బోలః| నలికా విద్రుమలత| జాతికోశకం జాతి పత్రీ| స్పృక్కా బ్రాహ్మీ జాతీ మాలతీ| కటుఫలం కర్కోటఫలం| అంబు వాలకం| కుందురుకం కుందురుః| తరుష్కః తువరః| శ్రీనివాసకః (ని) 'మృత్తికా యవనో వల్కః పిండితః శ్రీనివాసకః|' లవంగ ఇతి లవంగకుసుమం| స్థౌణేయం తైలపీతకం| తగరం నతం| ధ్యామఖం సామకం ప్లవం| (ని) 'కుటన్నటం ప్లవం ధాన్యం వితున్నం పరిపేలవం|' అవతారితే తైలే గంధపత్రం సంస్కారాధానమాత్రం| కటుఫలో లతాకస్తూరికా| కటుఫలం దక్షిణావర్తే ప్రసిద్ధం గంధద్రవ్యమన్యే-ఇతి జేజ్జటః|| 42||

Adhikarana amRutAhvaM tailam (43) · Śloka 43

అమృతాయాస్తులాః పంచ పచేత్తోయవహద్వయే| పాదశేషే సమక్షీరం తైలస్య ద్వ్యాఢకం పచేత్| ఏలామాంసీనతోశీరసారివాకుష్ఠచందనైః| శతపుష్పాబలామేదామహామేదర్ధిజీవకైః| కాకోలీక్షీరకాకోలీశ్రావణ్యతిబలానఖైః| మహాశ్రావణిజీవంతీవిదారీకపికచ్ఛుభిః| శతావరీతామలకీకర్కటహ్వాహరేణుభిః| వచాగోక్షురకైరండరాస్నాకాలాసహాచరైః| వీరామహైలర్షభకత్రిదశాహ్వైశ్చ కార్షికైః| మంజిష్ఠాయాస్త్రికర్షేణ మధుకాష్టపలేన చ| కల్కైస్తత్క్షీణవీర్యాగ్నిబలసమ్మూఢచేతసః| ఉన్మాదారత్యపస్మారైరార్తాంశ్చ ప్రకృతిం నయేత్| వాతవ్యాధిహరం శ్రేష్ఠం తైలాగ్ర్యమమృతాహవం||43||

అమృతాద్యే అమృతయాః గుడూచ్యాః పంచ తులాః పంచశతని పలాని| వహద్వయం చత్వారి సహస్రాణి షణ్ణవత్యధికాని| క్షీరం తైలసమం| ఏకాదీని త్రిదశాహాంతాని కార్షికాణి| శ్రావణీ ముండికా ప్రసిద్ధా| విదారీ కందాలికా| తామలకీ శివా| కర్కటాహ్వః కర్కటశృంగీ| హరేణుకా కౌంతీ| కాలా నాగబలా| కాలానుసారీత్యన్యే| వీరా కాకోలీ| మహైలా పత్రైకా| త్రిదశాహ్వయం సురాహ్వం దేవదారు| క్షీణశబ్దస్య వీర్యాదిత్రయేణ సంబంధః| వీర్యం శుక్రమితి కేచిత్| ఏతాన్ ప్రకృతిం నయేత్ స్వాస్థ్యమాపాదయేత్|| 43||

Adhikarana rAsnAditailAni (44) · Śloka 44

రాస్నాసహస్రనిర్యూహే తైలద్రోణం విపాచయేత్| గంధైర్హైమవతైః పిష్టైరేలాద్యైరశ్చానిలార్తినుత్| ఏష కల్పోఽశ్వగంధాయా బలాతిబలయోరపి||44||

రాస్నాద్యే తైలే హైమవతాని గంధాని హిమవత్ప్రభవాని గంధద్రవ్యాణి| ఏలాద్యైరితి బలాతైలోక్తైరేలాదిభిర్మధుయష్ట్యంతైః| ఏష చ రాస్నాదితైలకల్పః పృథగశ్వగంధాదీనామపి యోజయేత్| తేనాశ్వగంధాద్యన్యతమస్య సహస్రనిర్యూహే తైలద్రోణం పాచయేత్| గంధైర్హైమవతైః పిష్టైరేలాద్యైశ్చేత్యుయుక్తం బోద్ధవ్యం| రాస్నాసహస్రనిర్యూహ ఇత్యాది| పలశబ్దలోపోఽత్ర ద్రష్టవ్యః| నిర్యూహః క్వాథః| ఏలాద్యైరితి ఏలాహరేణుప్రియంగుపృథ్వీకాకుస్తుంబురుతగరనలదాదయః| అమృతాహ్వతైలోక్తైర్వా ఏలామాంసీనతోశీరేత్యాదిభిః| హైమవర్తైర్గంధైరగుర్వాదిభిరితి జేజ్జటః|| 44||

Adhikarana tailAntarANi (45) · Śloka 45

క్వాథకల్కపయోర్భిర్వా బలాదీనాం పృథక్పచేత్| యవకోలకులత్థానాం మత్స్యానాం శిగ్రుబిల్వయోః| రసేన మూలకానాం చ తైలం దధిపయోన్వితం| సాధయేత్తత్ పరం సర్వపవనవ్యాధిభేషజం| యచ్చ శీతజ్వరే తైలమగుర్వాద్యముదాహృతం| సహస్రశతశః పక్త్వా సిద్ధం వాతామయాపహం||45||

అథవా బలాదీనాం బల్యవర్గపఠితానాం బలాతిబలాదీనాం పృథక్ ప్రత్యేకమేకస్యైవ క్వాథస్తస్యైవ కల్కః| యవాదీనాం మూలకాంతానాం రసం దధి పయశ్చ పృథక్తైలసమం| శీతజ్వరోక్తమగుర్వాదికం పునః పునస్తైరేవౌషధైః తేనైవ విధానేన తదేవ పక్వం యోజ్యం|| 45||

Adhikarana phalatrikAdimahAsnehaH (46) · Śloka 46

ఫలత్రికస్య ప్రస్థం స్యాత్కులత్థం కుడవద్వయం| కృష్ణగంధాత్వగాఢక్యోః పృథక్పంచపలాని తు| రాస్నాచిత్రకయోర్ద్వే ద్వే దశమూలాత్ పలం పలం| జలద్రోణే పచేత్ పాదశేషే ప్రస్థోన్మితం పృథక్| సురారనాలదధ్యమ్లసౌవీరకతుషోదకం| కోలదాడిమవృక్షామ్లరసం క్షీరం వసాం నవాం| మజ్జానం తైలమాజ్యం చ జీవనీయపలాని షట్| కల్కమేకత్ర తత్సిద్ధం సిద్ధం శుద్ధానిలామయే| సిరాపర్వాస్థిగే వాతే సర్వాంగైకాంగరోగిషు| వేపనాక్షేపశూలేషు తమభ్యంగం ప్రయోజయేత్||46||

త్రిఫలాదీనాం యథోక్తమానానాం ద్రోణపాదశేషితే క్వాథే సురాదితైలాజ్యాంతం పృథక్ప్రస్థోన్మితం క్షిపేత్| జీవనీయానాం సూత్రోక్తానాం షట్పలాని| కృష్ణగంధా సౌభాంజనం తస్య త్వచః పంచ పలాని| ఆఢక్యాశ్చ తువర్యాః పంచపలాని| ద్వే ద్వే ఇతి ప్రకరణాత్ పలే| ఆరనాలం కాంజికం| దధ్యమ్లమమ్లం దధి| సౌవీరకం వితుషయవకృతం| తుషోదకం సతుషయవకృతం| కోలాదీనాం ప్రత్యేకస్య రసః| కోలః బదరం| వృక్షామ్లం తింతిణీకం| సుబోధం|| 46||

Adhikarana AnUpajAdyasthisiddhaM tailam (47) · Śloka 47

ఆనూపజాంగలోత్థానామస్థీని విపచేజ్జలే| తత్స్నేహం దశమూలస్య కశాయేణ పునః పచేత్| జీవకర్షభకాస్ఫోతవిదారీకపికచ్ఛుభిః| వాతఘ్నైర్దీపనీయైశ్చ కల్కైర్ద్విక్షీరభాగికైః| సిరాపర్వాస్థికోష్ఠస్థం పానాద్యైర్హంతి తచ్చలం| క్షీణౌజోమజ్జశుక్రాణామేతత్ స్యాదమృతోపమం||47||

ఆనూపజాంగలోత్థానామంత్యాది వర్గత్రయపఠితానాం ప్రాణినామస్థీన్యవక్షుద్య జలే విపాచ్యని| జలక్షయే చ తత్స్నేహో గ్రాహ్యః| తం స్నేహం దశమూలకషాయేణ జీవకాదిభిరగ్నిదీప్తికరైశ్చ వాతఘ్నైః కల్కైః సహ పచేత్| కింభూతైః కల్కైః ? ద్విక్షీరభాగికైః ద్వౌ క్షీరభాగౌ యేశాం కల్కానాం తేన కల్కేన| తావత్ స్నేహాచ్చతుర్థాంశేన భవితవ్యం| తతో ద్విగుణం క్షీరం స్నేహాదర్ధం భవతి| ఆస్ఫోతోఽర్కః| కపికచ్ఛుః కండూకరీ| తదౌషధం సిద్ధం సిరాదిస్థం చలం పానాద్యైర్హంతి| క్షీణౌజఃప్రభ్రుతీనాం చైతదమృతోపమం స్యాత్|| 47||

Adhikarana snehapAnaprashaMsA (48) · Śloka 48

పానే నస్యేఽన్వాసనేఽభ్యంజనే చ స్నేహాః కాలే సమ్యగేతే ప్రయుక్తాః| దుష్టాన్ వాతానాశు శాంతిం నయేయు ర్వంధ్యా నారీ పుత్రభాజశ్చ కుర్యుః||48||

అధ్యాయముపసంహరన్నాహ-ఏతేఽనంతరోక్తాః స్నేహాః కాలే స్నేహయోగ్యే పానాదిషు ప్రయుక్తాః సమ్యక్ చ స్వవిషయే విధినా ప్రయుక్తా దుష్టాన్ వాతాన్ ప్రాణాదీననేకసంయోగభిన్నానాశు శీఘ్రం శాంతిం నయేయుః| వంధ్యాశ్చ యువతీః పుత్రభాజః కుర్యుః| స్నేహాంతోచితత్వాదిదముచ్యతే||48||

Adhikarana bastikAlanirdeshaH (49-50) · Śloka 50

స్నేహస్వేదైర్దుతః శ్లేష్మా యదా పక్వాశయే స్థితః| పిత్తం వా దర్శయద్రూపం బస్తిభిస్తం వినిర్జయేత్||49|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావ ష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం చికిత్సితస్థానే వాత వ్యాధిచికిత్సితన్నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః||50||

వాతకోపేఽవశ్యం రూక్షాదిత్వాచ్ఛ్లేష్మా ప్రాయేణ కోపరహితో భవతి| సః స్నేహస్వేదైర్వాతవ్యాధిప్రయుక్తైర్ద్రుతో ద్రవత్వం ప్రాప్తః పక్వాశయే స్థితః కేనచిత్ ప్రకారేణ శ్వేతమూత్రపురీషదినా స్వం రూపం దర్శయేత్| తథావిధం పిత్తం వా స్వం రూపం దర్శయేత్| తదా తం శ్లేష్మాణం పిత్తం వా మిశ్రం వ బస్తిభిర్యోగ్యైర్వినిర్జయేదితి|| 49|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం చికిత్సితస్థానే త్రయోవింశోఽధ్యాయః