Adhikarana atha vidradhivRuddhicikitsitannAma pa~jcadasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో విద్రధివృద్ధిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो विद्रधिवृद्धिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
క్రమప్రాప్తయోర్విద్రధివృద్ధ్యోశ్చికిత్సితప్రదర్శనాయాధ్యాయ ఆరభ్యతే| పృథగధ్యాయారంభే నిదానస్థాన ఏవ ప్రయోజనముక్తం|| 1||
Adhikarana sarveShvAmeShu sAmAnyakriyA (2) · Śloka 2
సర్వమేవ విద్రధిమామం శోఫవిధినా యథాదోషముపాచరేత్| ప్రతతంచ శోణితమపహరేత్| పాకాభిముఖం చోపనాహ్య పక్వం పాటయిత్వా వ్రణవచ్చికిత్సేత్||2||
सर्वमेव विद्रधिमामं शोफविधिना यथादोषमुपाचरेत्| प्रततञ्च शोणितमपहरेत्| पाकाभिमुखं चोपनाह्य पक्वं पाटयित्वा व्रणवच्चिकित्सेत्||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వమేవ విద్రధిం బాహ్యమాభ్యంతరం చ| సుబోధం| ఉపనాహః పాకాయ పిండబంధః|| 2||
Adhikarana Abhyantare vidradhau kriyAvisheShaH (3) · Śloka 3
ఆభ్యంతరే తు విద్రధౌ వరణాదిక్వాథమూషకాదిప్రతీవాపం పిబేత్| ఆభ్యామేవ చ వర్గాభ్యాం విరేచనద్రవ్యైశ్చ పానాయ సర్పిః ప్రకల్పయేత్| ఆస్థాపనమనువాసనంచ| మధుశిగ్రుంచ పానభోజనలేపనేషు| శిలాహ్వయం వా కల్పవిధానేనోపయుంజీత| గుగ్గులుం వా| యథాదోషం చ సర్వశో గుల్మవదుపక్రమేత్||3||
आभ्यन्तरे तु विद्रधौ वरणादिक्वाथमूषकादिप्रतीवापं पिबेत्| आभ्यामेव च वर्गाभ्यां विरेचनद्रव्यैश्च पानाय सर्पिः प्रकल्पयेत्| आस्थापनमनुवासनञ्च| मधुशिग्रुञ्च पानभोजनलेपनेषु| शिलाह्वयं वा कल्पविधानेनोपयुञ्जीत| गुग्गुलुं वा| यथादोषं च सर्वशो गुल्मवदुपक्रमेत्||३||
🔊 Audio coming soon
ఆభ్యంతర ఇత్యాదినా విశేషః| విరేచనద్రవ్యాణి కుంభనికుంభాదీని| శోధనాదిగణసంగ్రహాధ్యాయనిర్దిష్టాని| తైః సర్పిః ప్రకల్పయేత| ఆస్థాపనమనువాసనం చ| పానాదిషు మధుశిగ్రుం| రసాయనాధ్యాయోక్తకల్పవిధానేన దోషానుగుణ్యేన శిలాజతు ప్రయుంజీత| గుగ్గులుం వా| సర్వేణ చ ప్రకారేణ గుల్మవద్విద్రధిముపక్రమేత|| 3||
Adhikarana triphalAdikaShAyaH (4) · Śloka 4
త్రిఫలాపిచుమందమధుకకటుపాకపటోలాని శాణాంశాని| త్రివృత్త్రాయమాణయోః కర్షం| మసూరపలం చైకధ్యమష్టగుణే ఽభసి సాధయిత్వా పూతం రసం ఘృతమూర్చ్ఛితం పిబేత్| తేన విద్రధిగుల్మజ్వరదాహశూలతృష్ణాహృద్రోగభ్రమారతిముర్చ్ఛారక్త పిత్తకామిలాకుష్ఠవిసర్పాః ప్రశామ్యంతి||4||
त्रिफलापिचुमन्दमधुककटुपाकपटोलानि शाणांशानि| त्रिवृत्त्रायमाणयोः कर्षम्| मसूरपलं चैकध्यमष्टगुणे ऽभसि साधयित्वा पूतं रसं घृतमूर्च्छितं पिबेत्| तेन विद्रधिगुल्मज्वरदाहशूलतृष्णाहृद्रोगभ्रमारतिमुर्च्छारक्त पित्तकामिलाकुष्ठविसर्पाः प्रशाम्यन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
త్రిఫలాదికే త్రిఫలాదీని శాణాంశాని| త్రిఫలా పృథగ్భూతా గృహ్యతే| శాణం కర్శస్య చతుర్థాంశః| త్రివృతః కర్షం త్రాయమాణాయాశ్చ కర్షం| పలం మసూరస్య| సర్వతోఽష్టగుణమంభః| హృదయే తు తథా చరకసంవాదేన పఠితం| తథా త్రాయమాణాయాః శాణమాపతతి| పటోలమూలస్య కర్షో మసూరస్యార్ధపలమితి| తత్ర పఠ్యతే త్రాయంతీత్రిఫలానింబకటుకామధుకం సమం| త్రివృత్పటోలమూలాభ్యాం చత్వారోంఽశాః పృథక్తథా| మసూరాన్నిస్తుషాదష్టౌ తత్క్వాథః సఘృతో జయేత్|| ఏతచ్చ ప్రయోగాంతరత్వేన నేయం|| 4||
Adhikarana trAyamANAdighRutam (5) · Śloka 5
త్రాయమాణాప్రస్థక్వాథే ముస్తకటుకాతామలకీత్రాయమాణా చందనదురాలభాజీవంతీవీరోత్పలైః పాలికైర్ఘృతప్రస్థం క్షీరా మలకరసప్రస్థద్వయోపేతం విపక్వం సమానం పూర్వేణ||5||
त्रायमाणाप्रस्थक्वाथे मुस्तकटुकातामलकीत्रायमाणा चन्दनदुरालभाजीवन्तीवीरोत्पलैः पालिकैर्घृतप्रस्थं क्षीरा मलकरसप्रस्थद्वयोपेतं विपक्वं समानं पूर्वेण||५||
🔊 Audio coming soon
త్రాయామాణాయాః షోడశపలస్య క్వాథపరిభాషయా ద్వౌ క్వాథప్రస్థౌ భవతః| యస్మాదౌషధాత్షోడశపలాత్క్వథశ్చతుర్గుణశ్చతుష్షష్టిపలాని భవంతి| ముస్తాదీని పాలికాని| క్షీరప్రస్థం ఘృతప్రస్థమామలకరసప్రస్థమిత్యేవమత్ర క్వాథస్య ద్వౌ ప్రస్థౌ భవతః| ఔషధాత్ షోడశగుణం జలం| ఘృతాదర్ధేన చ త్రాయమాణా| ఏవంచ క్వాథస్య ఘృతాద్ ద్విగుణత్వమౌషధాచ్చ జలస్య షోడశగుణత్వం హృదయవిరుద్ధముక్తమివ| యదా తు హృదయపాఠకరూపతయా వ్యాఖ్యాయతే తదా ప్రస్థశ్చాసౌ క్వాథః ప్రస్థక్వాథః స చ త్రాయమాణాయా ఇతి జ్ఞాయతే| కిం తు తద్ధిరుద్ధత్వం| ఘృతాచ్చతుర్థాంశత్వం త్రాయమాణాయా ఆపతతి| యస్మాత్తత్ర ఘృతసమస్త్రాయమాణాక్వాథోఽభిమతః| ఘృతార్ధేన చ త్రాయామాణా| తథా చ తత్రైవం పఠితం-'కుడవం త్రాయమాణాయాః సాధ్యమష్టగుణేఽంభసి| కుడవం తద్రసాద్ధాత్రీస్వరసాత్ క్షీరతో ఘృతాన్| కర్షాశైః కల్కితైస్తిక్తాత్రాయంతీ'త్యాది| ఏతచ్చైవం వ్యాఖ్యాయతే-త్రాయమాణాయాః శుష్కద్రవ్యత్వాత్ కుడవం చత్వారి పలాని| తతోఽష్టగుణముదకం ద్వాత్రింశత్ పలాని భవంతి| తాని క్వథితాని చతుర్భాగావశేషం కషాయమవతారయేదితి| ద్రవత్వాత్కుడవమష్టపలం క్వథితశేషం భవతి| తావదేవ చ ఘృతాదికంచ| ద్రవ్యాత్ షోడశగుణం క్వథనజలం దేయమిత్యేషా పరిభాషాష్టగుణేఽంభసీత్యనేన బాధితా| పాదశేషితమవతారయేదిత్యేషా త్వబాధితైవ| అస్య పక్షస్య చరకేణ సాదృష్యం కేవలం| తత్ర త్రాయమాణాయా దశగుణం జలం దత్వా పంచభాగేనాష్టౌ పలాని గృహ్యంతే| అత్ర త్వష్టగుణాత్ పాదశేషత్వేన| అథైవముచ్యతే త్రాయమాణాకుడవస్యాష్టగుణమంభోఽష్టౌ కుడవాని భవంతి తాని చ ద్రవత్వాత్ పలమానేన షోడశగుణత్వమేవాపద్యంత ఇతి| తన్న| యతో వినాఽప్యష్టగుణవచనః సామాన్యపరిభాషయైవ ద్రవ్యాద్ ద్రవస్య షోడశగుణత్వసిద్ధేః| క్వథితశేషస్య చ శబ్దేన నియతత్వాదష్టగుణవచనప్రయోజనమాపద్యతే| తస్మాద్యథోక్తమేవ సాధుః|| 5||
Adhikarana drAkShAdighRutam (6) · Śloka 6
ద్రాక్షామధూకఖర్జూరాభీరువిదారీపరూషకత్రిఫలాక్వాథే క్షీరేక్షుధాత్రీస్వరససమేతమభయాగర్భసర్పిర్విపాచయేత్| తచ్ఛీతం మధుశర్కరాపాదయుక్తం సమానం పూర్వేణ||6||
द्राक्षामधूकखर्जूराभीरुविदारीपरूषकत्रिफलाक्वाथे क्षीरेक्षुधात्रीस्वरससमेतमभयागर्भसर्पिर्विपाचयेत्| तच्छीतं मधुशर्करापादयुक्तं समानं पूर्वेण||६||
🔊 Audio coming soon
ద్రాక్షాదికే సర్పిషి క్వాథః స్నేహాచ్చతుర్గుణః| క్షీరమిక్షురస ఆమలీరసశ్చైకీభూతం ఘృతసమం| 'కల్పయేత్ సదృశాన్ భాగాన్ ప్రమాణం యత్ర నోదితామితి న్యాయాత్| అన్యే క్షీరాదికం పృథక్ స్నేహసమమితి వర్ణయంతి| యస్మాత్ 'పృథక్స్నేహసమం విద్యాత్ పంచప్రభృతి తు ద్రవామిత్యుక్తం| అభయాగర్భః స్నేహాచ్చతుర్థాంశేన| శర్కరా ఘృతస్య చతుర్థేన భాగేన సమా|| 6||
Adhikarana shoNitAvasecanam (7) · Śloka 7
భృశంచ శృంగాదిభిః శోణితమవసేచయేద్యథాసన్నం| బాహు మధ్యే వా సిరాం విధ్యేత్||7||
भृशञ्च शृङ्गादिभिः शोणितमवसेचयेद्यथासन्नम्| बाहु मध्ये वा सिरां विध्येत्||७||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం|| 7||
Adhikarana koShThasthe pacyamAne cikitsA (8) · Śloka 8
పచ్యమానంచ కోష్ఠగతం బహిరున్నతముపనాహయేత్| తత్రైవ చ పిండితే శూలే తత్పార్శ్వపీడనేన లబ్ధసుప్తౌ శస్త్రకర్మవిధి నిర్దిష్టైశ్చ చిహ్నైః పక్వముపలక్ష్య భిత్వా వ్రణ్వత్సాధయేత్||8||
पच्यमानञ्च कोष्ठगतं बहिरुन्नतमुपनाहयेत्| तत्रैव च पिण्डिते शूले तत्पार्श्वपीडनेन लब्धसुप्तौ शस्त्रकर्मविधि निर्दिष्टैश्च चिह्नैः पक्वमुपलक्ष्य भित्वा व्रण्वत्साधयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
పచ్యమానమిత్యాది విద్రధివిశేషణం| తథావిధం విద్రధిముపనాహయేత్ పిండైర్వధ్నీయాత్| తత్రైవేతి కోష్ఠే విద్రధౌ పిండితశూలక్వథితేన లింగేన పలా ఇతి విద్రాధిముపలక్ష్య శస్త్రేణ భిత్వా వ్రణవిధానేన సాధయేత్| పిండితం శూలం విద్రధినియతత్వాచ్ఛేషాంగవ్యాపనశీలం| తథావిధే శూలే సతి| తథా తస్య విద్రధేః పార్శ్వపీడనేన పురుషస్య స్వప్నే లబ్ధే సుఖేన నిద్రాయాం ప్రాప్తాయాం| శస్త్రవిధ్యుక్తాని పక్వలింగాన్యల్పవేగతామ్లాన్యాదీని|| 8||
Adhikarana AbhyantarAyAH pakvAyAH srAvopekShA (9) · Śloka 9
ఆబ్యంతర ఏవ చ పక్వమూర్ధ్వమధో వా ప్రవృత్తం పూయముప ద్రవాన్ పరిరక్షన్ ఉపేక్షేత దశాహమాత్రం||9||
आब्यन्तर एव च पक्वमूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तं पूयमुप द्रवान् परिरक्षन् उपेक्षेत दशाहमात्रम्||९||
🔊 Audio coming soon
అంతఃపక్వం స్వయమూర్ధ్వమార్గేణాధో వా ప్రవృత్తం పూయముపద్రవాన్ రక్షన్ భిషగ్దశరాత్రముపేక్షేత| న కేనచిత్ ప్రకారేణోపక్రమేతేత్యర్థః| కేవలమన్నపానం తథావిధేయం యథోపద్రవేభ్యో రక్షా భవతి|| 9||
Adhikarana asamyagvahane upacArAH (10) · Śloka 10
అసమ్యగ్వహతి వా క్లేదే తన్నిర్వాహణార్థమమ్లసురాసవమైరే యోష్ణోదకాన్యతమేన వరణాదిం మధుశిగ్రుం వా పిబేత్| తన్మూ లైర్వా కృతాం యవాగూం యవకోలకులత్థయూషేణ చాశ్నీయాత్||10||
असम्यग्वहति वा क्लेदे तन्निर्वाहणार्थमम्लसुरासवमैरे योष्णोदकान्यतमेन वरणादिं मधुशिग्रुं वा पिबेत्| तन्मू लैर्वा कृतां यवागूं यवकोलकुलत्थयूषेण चाश्नीयात्||१०||
🔊 Audio coming soon
యదా తు పూయం ప్రవృత్తం న తు సమ్యక్ తదా తస్య సమ్యక్ప్రవృత్తయే వరణాదికం మధుశిగ్రుం వామ్లసురాదీనామన్యతమేన పిబేత్| మైరేయం ఖార్జూరం మద్యం| తన్మూలైరితి వరణాదేర్మధుశిగ్రోశ్చ ప్రత్యవమర్శః యవాదియూషేణాన్నమశ్నీయాదితి దశాహః|| 10||
Adhikarana pakve dashAhordhvaM kRutyam (11) · Śloka 11
ఊర్ధ్వంచ దశాహాత్తిల్వకఘృతేన త్రాయమాణాఘృతేన వా యథా బలం శోధయేత్|11|
ऊर्ध्वञ्च दशाहात्तिल्वकघृतेन त्रायमाणाघृतेन वा यथा बलं शोधयेत्|११|
🔊 Audio coming soon
సుబోధం|| 11||
Adhikarana shodhanottaraM kRutyam (11) · Śloka 11
విశుద్ధశ్చ తిక్తకమల్పమల్పం సర్పిః మధునోపేతముపయు ంజీత||11||
विशुद्धश्च तिक्तकमल्पमल्पं सर्पिः मधुनोपेतमुपयु ञ्जीत||११||
🔊 Audio coming soon
విశుద్ధశ్చ తిక్తకం సర్పిర్మధునా మిశ్రితమల్పల్పం కృత్వోపయుంజీత||11||
Adhikarana pAkAtsaMrakShaNIyA (13) · Śloka 13
యథా చ నోపైతి పాకం తథా ప్రయతితవ్యం| శీఘ్రవిదా- హిత్వాత్తస్య విద్రధిరితి సంజ్ఞా| పక్వే తు పునర్దైవికీ సిద్ధి- రాశుకారితరశ్చ సర్వామేభ్యో విద్రధిః||13||
यथा च नोपैति पाकं तथा प्रयतितव्यम्| शीघ्रविदा- हित्वात्तस्य विद्रधिरिति संज्ञा| पक्वे तु पुनर्दैविकी सिद्धि- राशुकारितरश्च सर्वामेभ्यो विद्रधिः||१३||
🔊 Audio coming soon
పాకరక్షణాయ యత్నే హేతుః శీఘ్రవిదాహిత్వం| దైవికీ సిద్ధిః పురుషయత్నాసాధ్యత్వాత్|| 13||
Adhikarana pramehacikitsAtideshaH (14) · Śloka 14
సతి చ ప్రమేహే ప్రమేహచికిత్సితమీక్షేత||14||
सति च प्रमेहे प्रमेहचिकित्सितमीक्षेत||१४||
🔊 Audio coming soon
విద్రధిమతః ప్రమేహే సతి ప్రమేహచికిత్సితమీక్షేత| తత్రోక్తేన ప్రకారేణాపి చికిత్సేదిత్యర్థః|| 14||
Adhikarana stanavidradhicikitsA (15) · Śloka 15
స్తనవిద్రధిమపి వ్రణవిధానేనోపచరేత్| పచ్యమానం యథేష్ట భోజనేన పాచయేత్| న పునరుపనాహయేత్| ఉపనద్ధో హి స్తనో మృదుమాంసతయా శీఘ్రమేవ పక్వః సంకోథమవాప్యావదీర్యేత| పక్వం చ స్తనవిద్రధిం స్తన్యవాహినీః సిరాః సచూచుకం చ కృష్ణమండలం పరిహరన్ శస్త్రేణోపక్రమేత్| సర్వాసు చామ విదగ్ధపక్వవ్రణావస్థాసు స్తనం నిర్దుహీత||15||
स्तनविद्रधिमपि व्रणविधानेनोपचरेत्| पच्यमानं यथेष्ट भोजनेन पाचयेत्| न पुनरुपनाहयेत्| उपनद्धो हि स्तनो मृदुमांसतया शीघ्रमेव पक्वः सङ्कोथमवाप्यावदीर्येत| पक्वं च स्तनविद्रधिं स्तन्यवाहिनीः सिराः सचूचुकं च कृष्णमण्डलं परिहरन् शस्त्रेणोपक्रमेत्| सर्वासु चाम विदग्धपक्वव्रणावस्थासु स्तनं निर्दुहीत||१५||
🔊 Audio coming soon
స్తనవిద్రధీత్యాది సుబోధం| ఉపనాహబంధేన స్తనః పక్వం కోథం క్లేదమవాప్యావదీర్యేత| సర్వాసు చావస్థాసు స్తనం నిర్దుహీతాపనీతక్షీరం కుర్యాత్|| 15||
Adhikarana dantAdividradhayaH (16) · Śloka 16
దంతాదివిద్రధీనామపి యథాస్వమేవ వక్ష్యతే లక్షణం సాధనం చ||16||
दन्तादिविद्रधीनामपि यथास्वमेव वक्ष्यते लक्षणं साधनं च||१६||
🔊 Audio coming soon
దంతాదివిద్రధీనాం యథాస్వమధ్యాయేషు లక్షణం చికిత్సితంచ వక్ష్యతే| యథా దంతవిద్రధేర్ముఖరోగేషు| ఆదిగ్రహణేన కర్ణవిద్రధ్యాదీనాం గ్రహణం||16||
Adhikarana vAtavRuddhicikitsA (17) · Śloka 17
వృద్ధౌ తు మారుతజే త్రివృతా స్నిగ్ధమాతురం స్విన్నంచ మిశ్ర సుకుమారకతిల్వకైరండకోశామ్రఫలస్నేహానామన్యతమేన విరేచయేత్| తతోఽనిలఘ్నక్వాథకల్కైర్నిరూహయేత్| నిరూఢం చ మాంసరసేనాశితం యష్టీమధుకతైలేనానువాసయేత్| స్వేద ప్రలేపోపనాహాంశ్చ ప్రయుంజీత| పక్వం చ భిత్వా వ్రణమివ చికిత్సేత్||17||
वृद्धौ तु मारुतजे त्रिवृता स्निग्धमातुरं स्विन्नञ्च मिश्र सुकुमारकतिल्वकैरण्डकोशाम्रफलस्नेहानामन्यतमेन विरेचयेत्| ततोऽनिलघ्नक्वाथकल्कैर्निरूहयेत्| निरूढं च मांसरसेनाशितं यष्टीमधुकतैलेनानुवासयेत्| स्वेद प्रलेपोपनाहांश्च प्रयुञ्जीत| पक्वं च भित्वा व्रणमिव चिकित्सेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
వృద్ధావిత్యాదినా వృద్ధిచికిత్సా| త్రివృత ఇతి స్నేహత్రితయస్య నామ| స్నిగ్ధస్విన్నాయ వక్ష్యమాణానాం మిశ్రకాదీనాం స్నేహానామన్యతమం విరేచనార్థం దద్యాత్| తతో విరేచనాదూర్ధ్వమనిలఘ్నానామౌషధానాం క్వాథేన తేషామేవ చ కల్కేన నిరూహయేత్| మధుయష్ట్యా పక్వం తైలమనువాసనం| స్వేదాదీంశ్చ పునః ప్రయుంజీత| ఏవమపి పక్వం వృద్ధిం శస్త్రేణ భిత్వా వ్రణవచ్చికిత్సేదితి వాతవృద్ధిః|| 17||
Adhikarana pittavRuddhiH (18) · Śloka 18
పిత్తవృద్ధిం పిత్తశోఫవత్| పక్వంచ పిత్తవ్రణవత్||18||
पित्तवृद्धिं पित्तशोफवत्| पक्वञ्च पित्तव्रणवत्||१८||
🔊 Audio coming soon
వక్ష్యమాణపిత్తశ్వయథువత్ పిత్తవృద్ధిం చికిత్సేత్| తథాపి పక్వం పిత్తవ్రణవదితి పిత్తవృద్ధిః|| 18||
Adhikarana shleShmavRuddhiH (19) · Śloka 19
కఫవృద్ధిమపి కఫశోఫవత్| పిబేచ్చ పీతదారుకషాయం మూత్రేణ| కఫగ్రంథివచ్చ సర్వం విమ్లాపనవర్జ్యమాచరేత్| పక్వం చ పాటితం శ్లేష్మవ్రణవత్||19||
कफवृद्धिमपि कफशोफवत्| पिबेच्च पीतदारुकषायं मूत्रेण| कफग्रन्थिवच्च सर्वं विम्लापनवर्ज्यमाचरेत्| पक्वं च पाटितं श्लेष्मव्रणवत्||१९||
🔊 Audio coming soon
కఫవృద్ధౌ కఫశ్వయథువచ్చికిత్సా| తత్ర య పీతదారుణో దారుహరిద్రాయాః క్వాథం గోమూత్రభావితం పిబేత్| విమ్లాపనం విలాయనం వర్జయిత్వాఽన్యః సర్వః శ్లేష్మగ్రంథివిహితః| పక్వం వృద్ధిం శ్లేష్మవ్రణవత్ చికిత్సేత్| సుబోధం|| 19||
Adhikarana raktavRuddhiH (20) · Śloka 20
రక్తజం పిత్తవిద్రధివత్| ప్రతతంచాత్ర రక్తమపహరేత్||20||
रक्तजं पित्तविद्रधिवत्| प्रततञ्चात्र रक्तमपहरेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
రక్తజమిత్యాది సుబోధం| అత్రేతి రక్తవృద్ధౌ|| 20||
Adhikarana medovRuddhiH (21) · Śloka 21
మేదోవృద్ధిం గవాదికరీషతుషకిణ్వసురసాదిభిరుష్ణరూక్షైర్మూత్ర యుక్తైః స్వేదయిత్వా పునస్తద్విధైరేవ సుఖోష్ణైః సోత్సేధం లేప యేత్| తద్వచ్ఛిరోవిరేకద్రవ్యైర్వా| స్విన్నం చైవం ఫలసేవనీం పరిహరన్ వృద్ధిపత్రేణ విదార్యాపనీయమేదః కాసీససైంధవ మాక్షికైః ప్రతిసార్య సీవ్యేత్| తతః సుమనోగ్రంథిమనః శి లైలాభల్లాతకైస్తైలమభ్యంగార్థం కుర్యాత్| ఆవ్రణసంధా నాచ్చ స్నేహస్వేదౌ||21||
मेदोवृद्धिं गवादिकरीषतुषकिण्वसुरसादिभिरुष्णरूक्षैर्मूत्र युक्तैः स्वेदयित्वा पुनस्तद्विधैरेव सुखोष्णैः सोत्सेधं लेप येत्| तद्वच्छिरोविरेकद्रव्यैर्वा| स्विन्नं चैवं फलसेवनीं परिहरन् वृद्धिपत्रेण विदार्यापनीयमेदः कासीससैन्धव माक्षिकैः प्रतिसार्य सीव्येत्| ततः सुमनोग्रन्थिमनः शि लैलाभल्लातकैस्तैलमभ्यङ्गार्थं कुर्यात्| आव्रणसन्धा नाच्च स्नेहस्वेदौ||२१||
🔊 Audio coming soon
మేదోవృద్ధిం గోకరీషాదిభిః స్వేదయేత్| 'కరీషా ఇతి పశుపురీషస్యాఖ్యా| కిణ్వం సురాఘనః| సురసాదిర్గణః| అన్యచ్చ యత్స్పర్శనీయాభ్యాముష్ణం రూక్షంచ| అథవా ఏభిరేవాగ్నిసంయోగాదుష్ణైః| స్నేహప్రతిషేధాచ్చ రూక్షైరితి| ఉత్సేధో ఘనత్వం| శోధనాదిగణోక్తశిరోవిరేచనద్రవ్యైర్వా| తద్వన్మూత్రయుక్తై రూక్షైశ్చ| ఫలం వృషణం సీవనీం చ రక్షన్ శస్త్రేణ విదార్య మేదోఽపనేయం| తస్మిన్నపనీతే కాసీసాదిభిః ప్రతిసార్యావచూర్ణ్య వ్రణం సీవ్యేత్| తతః స్యూత్వా సుమనఃప్రభృతిభిః సిద్ధం తైలమభ్యంగార్థం కుర్యాత్| సుమనఃకాష్ఠస్య గ్రంథిః సుమనోగ్రంథిః| వ్రణసాధనం చ యావత్తావ్వత్స్నేహస్వేదౌ కుర్యాదితి మేదోవృద్ధిః|| 21||
Adhikarana mUtravRuddhiH (22) · Śloka 22
మూత్రవృద్ధిం స్నిగ్ధైః స్వేదయిత్వా వస్త్రపట్టేన వేష్టయేత్| తతో ఽధస్తాత్ సేవన్యా దకోదరవద్ వ్రీహిముఖేన భిత్వా నాడ్యా స్రావయేత్| తతః స్థగికాబంధం కుర్యాత్| వ్రణే చ శోధన రోపణాని||22||
मूत्रवृद्धिं स्निग्धैः स्वेदयित्वा वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत्| ततो ऽधस्तात् सेवन्या दकोदरवद् व्रीहिमुखेन भित्वा नाड्या स्रावयेत्| ततः स्थगिकाबन्धं कुर्यात्| व्रणे च शोधन रोपणानि||२२||
🔊 Audio coming soon
మూత్రవృద్ధౌ సుబోధం| దకోదరస్యోదకోదరస్య వ్యధోవక్ష్యమాణః| స్థగికాబంధః సూత్రస్థానే ప్రదర్శిత ఇతి మూత్రవృద్ధిః|| 22||
Adhikarana AntravRuddhiH (23) · Śloka 23
ఆంత్రవృద్ధిం ఫలకోశమసంప్రాప్తం వాతవృద్ధివదుపచరేత్||23||
आन्त्रवृद्धिं फलकोशमसम्प्राप्तं वातवृद्धिवदुपचरेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
ఆంత్రవృద్ధిం పునః ఫలకోశౌ వృషణావసంప్రాప్తం వాతజవృద్ధివచ్చికిత్సేత్| తత్ర హ్యాంత్రక్రమేణ ఫలతోయా వృద్ధిః ప్రసరతి|| 23||
Adhikarana sukumAraghRutam (24) · Śloka 24
పునర్నవశతపలం దశపలాని చ పృథక్ దశమూలపయస్యా శ్వగంధాశతావర్యేరండమూలాన్యపాం వహేఽష్టాంశావశేషం సాధయేత్| పూతశీతే చ తస్మిన్ నిర్యూహే త్రింశద్గుడపలాన్యేరండతైలప్రస్థం ఘృతద్విప్రస్థం క్షీరద్విప్రస్థం కల్కీకృతాని చ ద్విపలికాని ద్రాక్షానాగరపిప్పలీపిప్పలీమూలయవానీయవక్షారచిత్రక మధుకసైంధవాన్యావాప్యైకధ్యం విపచేత్| ఏతత్ సర్వయంత్ర ణాస్వపరిక్లేశేన సుకుమారాఖ్యం సుకుమారాణామీశ్వరాణాం నారీణాం క్షీణరేతసామప్రజానామల్పాగ్నీనాం విషమాగ్నీనాం చ కామతోఽన్నపానే వా ప్రయుక్తమలక్ష్మీఘ్నం కాంతికరం బల్యం బృంహణం వయఃస్థాపనం వర్ధ్మవిద్రధిప్లీహగుల్మోదావర్త శోఫోదరార్శోమేఢ్రయోనిరోగేషు మహావాతవ్యాధిషు చ పరమ మౌషధం||24||
पुनर्नवशतपलं दशपलानि च पृथक् दशमूलपयस्या श्वगन्धाशतावर्येरण्डमूलान्यपां वहेऽष्टांशावशेषं साधयेत्| पूतशीते च तस्मिन् निर्यूहे त्रिंशद्गुडपलान्येरण्डतैलप्रस्थं घृतद्विप्रस्थं क्षीरद्विप्रस्थं कल्कीकृतानि च द्विपलिकानि द्राक्षानागरपिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीयवक्षारचित्रक मधुकसैन्धवान्यावाप्यैकध्यं विपचेत्| एतत् सर्वयन्त्र णास्वपरिक्लेशेन सुकुमाराख्यं सुकुमाराणामीश्वराणां नारीणां क्षीणरेतसामप्रजानामल्पाग्नीनां विषमाग्नीनां च कामतोऽन्नपाने वा प्रयुक्तमलक्ष्मीघ्नं कान्तिकरं बल्यं बृंहणं वयःस्थापनं वर्ध्मविद्रधिप्लीहगुल्मोदावर्त शोफोदरार्शोमेढ्रयोनिरोगेषु महावातव्याधिषु च परम मौषधम्||२४||
🔊 Audio coming soon
పునర్నవాదినా సుకుమారాఖ్యం| సుబోధం| దశమూలద్రవ్యాణ్యపి పృథగ్దశపలాని| సర్వాభిర్యంత్రణాభిర్యతో న పరిక్లేశయత్యతః సుకుమారాఖ్యం| క్షీణరేతసామితి సంభవాత్ పుంసాం విశేషణం| అప్రజానామితి ప్రాధన్యేన నారీణాం| కామతో యథేచ్ఛాం మాత్రాదిభిః| వర్ధ్మ వృద్ధిః|| 24||
Adhikarana gandharvahastatailam (25) · Śloka 25
గంధర్వహస్తమూలతులాం యవాఢకం నాగరార్ధకుడవంచ సలిల ద్రోణే పాదశేషం విపచేత్| తేన ద్విగుణక్షీరేణైరండతైలప్రస్థం సాధయేత్| కల్కపిష్టంచాత్ర దద్యాత్పునర్గంధర్వహస్తమూలకుడవం శుంఠీపలంచ| ఏతద్గంధర్వహస్తతైలం సమానం పూర్వేణ||25||
गन्धर्वहस्तमूलतुलां यवाढकं नागरार्धकुडवञ्च सलिल द्रोणे पादशेषं विपचेत्| तेन द्विगुणक्षीरेणैरण्डतैलप्रस्थं साधयेत्| कल्कपिष्टञ्चात्र दद्यात्पुनर्गन्धर्वहस्तमूलकुडवं शुण्ठीपलञ्च| एतद्गन्धर्वहस्ततैलं समानं पूर्वेण||२५||
🔊 Audio coming soon
గంధర్వహస్తాదినా తైలం గంధర్వహస్తతైలం| గంధర్వహస్తః ఏరండః||25||
Adhikarana dAhavidhiH (26) · Śloka 26
భవతి చాత్ర- యాయాద్వర్ధ్మ న చేచ్ఛాంతిం స్నేహరేకానువాసనైః| బస్తికర్మ పురః కృత్వా వంక్షణస్థం తతో దహేత్| అగ్నినా మార్గరోధార్థం మరుతోఽర్ధేందువక్రయా||26||
भवति चात्र- यायाद्वर्ध्म न चेच्छान्तिं स्नेहरेकानुवासनैः| बस्तिकर्म पुरः कृत्वा वङ्क्षणस्थं ततो दहेत्| अग्निना मार्गरोधार्थं मरुतोऽर्धेन्दुवक्रया||२६||
🔊 Audio coming soon
గతానుగతికా| స్నేహాదిభిః ప్రయుక్తైర్యది వర్ధ్మ శాంతిం న యాయాత్ తత్రైవ బస్తికర్మపూర్వకం వంక్షణస్థం దహేత్| దీర్ఘమపి వంక్షణాభ్యంతరస్థం దహేదిత్యర్థః| కేన దహేదిత్యాహ-అర్ధచంద్రవక్రయా శలాకయా| సా చ యంత్రవిధౌ ప్రదర్శితా శలాకామంత్రవర్ధ్మనీత్యాదినా| అగ్నిరపి శలాకాస్థో దాహకారణం భవతి శలాకాపి| కిమర్థం దహేదిత్యాహ-మరుతో మార్గరోధార్థం| అగ్నినా సంకుచితత్వాత్ రుద్ధమార్గో వాయురాంత్రం న వర్ధయతి|| 26||
Adhikarana vidhyantaram (27) · Śloka 27
అంగుష్ఠస్యోపరి స్నావ పీతం తంతుసమం చ యత్| ఉత్క్షిప్య సూచ్యా తత్తిర్యగ్దహేచ్ఛిత్వా యతో గదః||27||
अङ्गुष्ठस्योपरि स्नाव पीतं तन्तुसमं च यत्| उत्क्षिप्य सूच्या तत्तिर्यग्दहेच्छित्वा यतो गदः||२७||
🔊 Audio coming soon
తథేదమపి కుర్యాత్| గదో వర్ధ్మ యతో యస్మిన్ పార్శ్వే వామే వా ఫలకోశే దక్షిణే వా తస్మిన్నేవ పార్శ్వే పాణావంగుష్ఠస్యోపరి నఖమూలమనుప్రవృత్తం వర్ణేన పీతం యత్స్నావ తత్సూచ్యా ఉత్క్షిప్తం తిర్యక్ ఛిత్వా తిర్యగేవ దహేత్|| 27||
Adhikarana matAntaram (28) · Śloka 28
తతోఽన్యపార్శ్వేఽన్యే త్వాహుర్దహేద్వానామికాంగులే||28||
ततोऽन्यपार्श्वेऽन्ये त्वाहुर्दहेद्वानामिकाङ्गुले||२८||
🔊 Audio coming soon
అన్యే త్వాచార్యా ఏవమాహుః| యథా-యతో గదో వర్ధ్మ తతోఽన్యపాRశ్వే స్నావ ఛీత్వా దహేత్| తేషాం మతే వామఫలకోశజే వర్ధ్మని దక్షిణాపాణావంగుష్ఠస్నావం దహేత్| దక్షిణజే చ వామాంగుష్ఠజమితి| అంగుష్ఠవిధానేనామికాంగులౌ స్నావం న దహేత్| దక్షిణవామభేద ఉభయమతే పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయః| అనామికా కనిష్ఠికాయా ద్వితీయా|| 28||
Adhikarana dAhasyAnyatrApyatideshenopayogaH (29-15) · Śloka 15
గుల్మేఽనైర్వాతకఫజే ప్లీహి చాయం విధి స్మృతః| కనిష్ఠికానామికయోర్విశ్వభ్యాం తు యతో గదః||29|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావ ష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం చికిత్సితస్థానే విద్రధి వృద్ధిచికిత్సితన్నామ పంచదశోఽధ్యాయః||15||
गुल्मेऽनैर्वातकफजे प्लीहि चायं विधि स्मृतः| कनिष्ठिकानामिकयोर्विश्वभ्यां तु यतो गदः||२९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृताव ष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने विद्रधि वृद्धिचिकित्सितन्नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
అన్యైరాచార్యైః స్నావచ్ఛేదదాహవిధిర్వాతకఫజే గుల్మే ప్లీహి చ స్మృతః| విశ్వభ్యాంచ కనిష్ఠికాయా అనామికాయాశ్చ స్నావచ్ఛేదనమిచ్ఛంతి| యతో గద ఇతి యస్మిన్నేవ పాRశ్వే గదో విశ్వభీ తస్మిన్నేవ పాణావిత్యర్థః| విశ్వభీప్రయోగాత్ సర్వత్ర పాణిమనుమిమీమహే| విశ్వభీ వాతవ్యాధౌ బాహుకండరావికార ఉక్తః|| 29|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం చికిత్సితస్థానే పంచదశోఽధ్యాయః