Adhikarana atha bastikalpo nAma caturtho~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
śōdhanakramēṇa bastēḥ kalpanāṁ pradarśayitumadhyāya prārabhyatē _
4. bastikalpaḥ
Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō bastikalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurā''trēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो बस्तिकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bastikalpastasya mahattva~jca (2) · Śloka 2
balāṁ guḍūcīṁ triphalāṁ sarāsnāṁ dvipañcamūlaṁ ca palōnmitāni| aṣṭau phalānyardhatulāṁ ca māṁsāt chāgāt pacēdapsu caturthaśēṣam| pūtō yavānīphalabilvakuṣṭha- vacāśatāhvāghanapippalīnām| kalkairguḍakṣaudraghr̥taiḥ satailai- ryuktaḥ sukhōṣṇō lavaṇānvitaśca| bastiḥ paraṁ sarvagadapramāthī svasthē hitō jīvanabr̥ṁhaṇaśca| bastau ca yasmin paṭhitō na kalkaḥ sarvatra dadyādamumēva tatra||2||
View original
बलां गुडूचीं त्रिफलां सरास्नां द्विपञ्चमूलं च पलोन्मितानि| अष्टौ फलान्यर्धतुलां च मांसात् छागात् पचेदप्सु चतुर्थशेषम्| पूतो यवानीफलबिल्वकुष्ठ- वचाशताह्वाघनपिप्पलीनाम्| कल्कैर्गुडक्षौद्रघृतैः सतैलै- र्युक्तः सुखोष्णो लवणान्वितश्च| बस्तिः परं सर्वगदप्रमाथी स्वस्थे हितो जीवनबृंहणश्च| बस्तौ च यस्मिन् पठितो न कल्कः सर्वत्र दद्यादमुमेव तत्र||२||
🔊 Audio coming soon
balādīnāṁ pākāt kvāthaparikalpanā| dvipañcamūlaṁ pr̥thagdravyam| yavānyādikaṁ kalkaḥ kalkādīnāṁ mānē sūtrōktasya smarttavyam| subōdham| bastīnāṁ ca sarvēṣāmapaṭhitakalkānāmamumēva yavānyādikaṁ kalkaṁ dadyāt|| 2||
Adhikarana vividhAH bastikalpAH sarvA~anilA~a~amayaghno nirUhaH (3) · Śloka 3
dvipañcamūlasya rasō'mlayuktaḥ sacchāgamāṁsasya sapūrvapēṣyaḥ| trisnēhayuktaḥ pravarō nirūhaḥ sarvā'nilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ||3||
View original
द्विपञ्चमूलस्य रसोऽम्लयुक्तः सच्छागमांसस्य सपूर्वपेष्यः| त्रिस्नेहयुक्तः प्रवरो निरूहः सर्वाऽनिलव्याधिहरः प्रदिष्टः||३||
🔊 Audio coming soon
dvipañcamūlasya pr̥thakkathitasya rasaḥ kvāthō nirūha iti sambandhaḥ| pēṣyaṁ kalkam| pūrvaṁ yavānyādi| trayaḥ snēhāḥ dōṣādyapēkṣaṁ yōjyāḥ||3||
Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4
balāpaṭōlīlaghupañcamūla- trāyantikairaṇḍayavāt susiddhāt| prasthō rasācchāgarasā'rdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamaḥ sa yāvat| priyaṅgukr̥ṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca| syāddīpanō māṁsabalapradaśca cakṣurbalaṁ cōpadadhāti sadyaḥ|4|
View original
बलापटोलीलघुपञ्चमूल- त्रायन्तिकैरण्डयवात् सुसिद्धात्| प्रस्थो रसाच्छागरसाऽर्धयुक्तः साध्यः पुनः प्रस्थसमः स यावत्| प्रियङ्गुकृष्णाघनकल्कयुक्तः सतैलसर्पिर्मधुसैन्धवश्च| स्याद्दीपनो मांसबलप्रदश्च चक्षुर्बलं चोपदधाति सद्यः|४|
🔊 Audio coming soon
balādikāt susiddhādrasāt prasthō chāgamāṁsarasasyā'rdhaprasthayuktaḥ sādhyō yāvat prasthasamaḥ| prasthaśabdēnātra dārvādimayaṁ paricchēdakamucyatē| priyaṅgvādikalkēna tathā tailādiyuktaśca| ēṣa bastirdīpanādiguṇaḥ syāt|| 4||
Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4
balāpaṭōlīlaghupañcamūla- trāyantikairaṇḍayavāt susiddhāt| prasthō rasācchāgarasā'rdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamaḥ sa yāvat| priyaṅgukr̥ṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca| syāddīpanō māṁsabalapradaśca cakṣurbalaṁ cōpadadhāti sadyaḥ||4||
View original
बलापटोलीलघुपञ्चमूल- त्रायन्तिकैरण्डयवात् सुसिद्धात्| प्रस्थो रसाच्छागरसाऽर्धयुक्तः साध्यः पुनः प्रस्थसमः स यावत्| प्रियङ्गुकृष्णाघनकल्कयुक्तः सतैलसर्पिर्मधुसैन्धवश्च| स्याद्दीपनो मांसबलप्रदश्च चक्षुर्बलं चोपदधाति सद्यः||४||
🔊 Audio coming soon
balādikāt susiddhādrasāt prasthō chāgamāṁsarasasyā'rdhaprasthayuktaḥ sādhyō yāvat prasthasamaḥ| prasthaśabdēnātra dārvādimayaṁ paricchēdakamucyatē| priyaṅgvādikalkēna tathā tailādiyuktaśca| ēṣa bastirdīpanādiguṇaḥ syāt|| 4||
Adhikarana kaphavAtA~a~amayaghnAH bastayaH (5) · Śloka 5
ēraṇḍamūlāt tripalaṁ palāśāt tathā palāṁśaṁ laghupañcamūlam| rāsnābalācchinnaruhā'śvagandhā- punarnavā''ragvadhadēvadāru| phalāni cā'ṣṭau salilā''ḍhakābhyāṁ vipācayēdaṣṭamaśēṣitē'smin| vacāśatāhvāhapuṣāpriyaṅgu- yaṣṭīkaṇāvatsakabījamustam| dadyāt supiṣṭaṁ sahatārkṣyaśaila- makṣapramāṇaṁ lavaṇāṁśayuktam| samākṣikastailayutaḥ samūtrō bastirjayēllēkhanadīpanō'sau| jaṅghōrupādatrikapr̥ṣṭhakōṣṭha- hr̥dguhyaśūlaṁ gurutāṁ vibandham| gulmā'śmavardhmagrahaṇīgudōtthāṁ- stāṁstāṁśca rōgān kaphāvātajātān||5||
View original
एरण्डमूलात् त्रिपलं पलाशात् तथा पलांशं लघुपञ्चमूलम्| रास्नाबलाच्छिन्नरुहाऽश्वगन्धा- पुनर्नवाऽऽरग्वधदेवदारु| फलानि चाऽष्टौ सलिलाऽऽढकाभ्यां विपाचयेदष्टमशेषितेऽस्मिन्| वचाशताह्वाहपुषाप्रियङ्गु- यष्टीकणावत्सकबीजमुस्तम्| दद्यात् सुपिष्टं सहतार्क्ष्यशैल- मक्षप्रमाणं लवणांशयुक्तम्| समाक्षिकस्तैलयुतः समूत्रो बस्तिर्जयेल्लेखनदीपनोऽसौ| जङ्घोरुपादत्रिकपृष्ठकोष्ठ- हृद्गुह्यशूलं गुरुतां विबन्धम्| गुल्माऽश्मवर्ध्मग्रहणीगुदोत्थां- स्तांस्तांश्च रोगान् कफावातजातान्||५||
🔊 Audio coming soon
ēraṇḍamūlāt tripalam| palāśāt tathēti| palāśamūlāt tripalamiti yāvat| laghupañcamūladravyāṇāṁ rāsnādēśca pratyēkaṁ palāni| phalāni madanaphalānyaṣṭau| chinnarūhā guḍūcī| āḍhakō'ṣṭāviṁśadadhikaṁ śataṁ palānām| tābhyāṁ pacanam| asmin kvāthē'ṣṭamaśēṣitē dvātriṁśatpalaśēṣē| lavaṇacaturthāśayuktam| punastasya dōṣādyapēkṣiṇī mātrā| jayēditi jaṅghaśūlādikēna sambadhyatē|| 5||
Adhikarana balyAdiguNo bastiH (5) · Śloka 2
catuṣpalē tailaghr̥tasya bhr̥ṣṭaḥ chāgācchatārdhō dadhidāḍimāmlaḥ| rasaḥ sapēṣyō balavarṇamāṁsarētō'gnitaimiryaśirōrujīṣṭaḥ||2||
View original
चतुष्पले तैलघृतस्य भृष्टः छागाच्छतार्धो दधिदाडिमाम्लः| रसः सपेष्यो बलवर्णमांसरेतोऽग्नितैमिर्यशिरोरुजीष्टः||२||
🔊 Audio coming soon
chāgānmāṁsādrasataḥ śatārdhaṁ pañcāśat palāni| sa rasō miśrībhūtasya ghr̥tatailasya catuṣpalē bhr̥ṣṭaḥ| pakvastathā saha pēṣyairyavānyādibhirvarttata iti sapēṣyō dadhyādyamlaḥ| balādikē bastiriṣṭaḥ|| 5||
Adhikarana vAtaraktAdihito nirUhaH (6) · Śloka 6
yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalēna siddhaṁ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ| yuktaṁ sasarpimadhuvātarakta- visarpavaisvaryahitō nirūhaḥ| yaṣṭyāhvalōdhrābhayacandanaiśca śr̥taṁ payō'gryaṁ kamalōtpalaiśca| saśarkarākṣaudraghr̥taṁ suśītaṁ pittā''mayān hanti sajīvanīyam|6|
View original
यष्ट्याह्वयस्याष्टपलेन सिद्धं पयः शताह्वाफलपिप्पलीभिः| युक्तं ससर्पिमधुवातरक्त- विसर्पवैस्वर्यहितो निरूहः| यष्ट्याह्वलोध्राभयचन्दनैश्च शृतं पयोऽग्र्यं कमलोत्पलैश्च| सशर्कराक्षौद्रघृतं सुशीतं पित्ताऽऽमयान् हन्ति सजीवनीयम्|६|
🔊 Audio coming soon
madhuyaṣṭīsiddhaṁ kṣīraṁ śatāhvādibhiḥ sarpirmadhvantairyuktaṁ vātaraktādihitō nirūhaḥ| phalapippalyō madanaphalamajjānō nirūhē praśastāḥ| sarvatra ca pākē dravyāṇi jalēna vinā rasaṁ na tyajantīti smartta-vyam| subōdham|| 6||
Adhikarana gulmAdihito bastiH (7) · Śloka 6
gōpāṅganācandanaśītapākīdrākṣardhikāśmaryamadhūkasēvyaiḥ| payaḥ śr̥taṁ śrāvaṇimudgaparṇībalāsvaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ| gōdhūmacūrṇaiśca picupramāṇairikṣōrvidāryāśca rasēna yuktam| tailēna yaṣṭīmadhusādhitēna sitōpalākṣaudraghr̥taiśca śītaḥ| bastiḥ praśastaḥ sasamastadēhadāhē saśūlē'vayavā'śritē vā| gulmā'tisārabhramamūtrakr̥cchrakṣīṇē kṣataujōbalasaṁkṣayē ca||6||
View original
गोपाङ्गनाचन्दनशीतपाकीद्राक्षर्धिकाश्मर्यमधूकसेव्यैः| पयः शृतं श्रावणिमुद्गपर्णीबलास्वगुप्तामधुयष्टिकल्कैः| गोधूमचूर्णैश्च पिचुप्रमाणैरिक्षोर्विदार्याश्च रसेन युक्तम्| तैलेन यष्टीमधुसाधितेन सितोपलाक्षौद्रघृतैश्च शीतः| बस्तिः प्रशस्तः ससमस्तदेहदाहे सशूलेऽवयवाऽश्रिते वा| गुल्माऽतिसारभ्रममूत्रकृच्छ्रक्षीणे क्षतौजोबलसंक्षये च||६||
🔊 Audio coming soon
gōpāṅganētyādyavayavāśritē vā dāhē'pi śūlē'pi| saṅkṣayaśabda syaujōbalābhyāṁ sambandhaḥ| gōpāṅganā sārivā| śītāpākī cūḍāmaṇiḥ| (ni) 'cūḍāmaṇiḥ śītapākī śikhaṇḍī kr̥ṣṇalā latā| kr̥ṣṇā kāmbōjikā guñjā raktikā kākasāhvayā||' sēvyamuśīram|| 7||
Adhikarana kaphAmayaghno nirUhaH (8) · Śloka 8
kōśātakā''ragvadhadēvadāru- mūrvāśvadaṁṣṭrākuṭajārkapāṭhāḥ| paktvā kulatthān br̥hatī ca tōyē rasasya tasya prasr̥tā daśa syuḥ| tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhai- rakṣapramāṇaiḥ prasr̥taiśca yuktān| kṣaudrasya tailasya phalāhvayasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya| dadyānnirūhaṁ kapharōgitāya mandāgnayē cā'śanavidviṣē ca||8||
View original
कोशातकाऽऽरग्वधदेवदारु- मूर्वाश्वदंष्ट्राकुटजार्कपाठाः| पक्त्वा कुलत्थान् बृहती च तोये रसस्य तस्य प्रसृता दश स्युः| तान् सर्षपैलामदनैः सकुष्ठै- रक्षप्रमाणैः प्रसृतैश्च युक्तान्| क्षौद्रस्य तैलस्य फलाह्वयस्य क्षारस्य तैलस्य च सार्षपस्य| दद्यान्निरूहं कफरोगिताय मन्दाग्नये चाऽशनविद्विषे च||८||
🔊 Audio coming soon
kōśātakādīnāṁ br̥hatyantānāṁ pañca palāni| ṣōḍaśaguṇē jalē kvāthayitvā daśaprasr̥tān gr̥hṇiyāt| prasr̥tō dvē palē| kṣaudrādīnāṁ pratyēkam| phalāhvayasyēti tailaviśēṣaṇam| phalañca madanaphalam| akṣaḥ karṣaḥ| ayaṁ nirūhaḥ kapharōgitādikāya dadyāt| aśanavidviḍarōcakī|| 8||
Adhikarana sarvasaMsargA~a~amayaghno nirUhaH (9) · Śloka 9
punarnavairaṇḍavr̥ṣāśmabhēda- vr̥ścīvabhūtīkabalāpalāśān| dvipañcamūlaṁ ca palāṁśakāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni cā'ṣṭau| bilvaṁ yavāṅkōlakulatthadhānya- phalāni ca syuḥ prasr̥tōnmitāni| payō jaladvayaḍhakasādhitaṁ tat kṣīrā'viṣṭaṁ śucivastrapūtam| vacāśatāhvā'maradārukuṣṭha- yaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām| kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṁ nā''tyuṣṇaśītaṁ guḍasaindhavā''ktam| kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca navasya yuktaṁ prasr̥titrayēṇa| dadyānnirūhaṁ vidhinā vidhijñaḥ sa sarvasaṁsargakr̥tā''mayaghnaḥ||9||
View original
पुनर्नवैरण्डवृषाश्मभेद- वृश्चीवभूतीकबलापलाशान्| द्विपञ्चमूलं च पलांशकानि क्षुण्णानि धौतानि फलानि चाऽष्टौ| बिल्वं यवाङ्कोलकुलत्थधान्य- फलानि च स्युः प्रसृतोन्मितानि| पयो जलद्वयढकसाधितं तत् क्षीराऽविष्टं शुचिवस्त्रपूतम्| वचाशताह्वाऽमरदारुकुष्ठ- यष्ट्याह्वसिद्धार्थकपिप्पलीनाम्| कल्कैर्यवान्या मदनैश्च युक्तं नाऽऽत्युष्णशीतं गुडसैन्धवाऽऽक्तम्| क्षौद्रस्य तैलस्य च सर्पिषश्च नवस्य युक्तं प्रसृतित्रयेण| दद्यान्निरूहं विधिना विधिज्ञः स सर्वसंसर्गकृताऽऽमयघ्नः||९||
🔊 Audio coming soon
punarnavādīni dhānyaphalāntāni kṣīrasya jalasya ca dravyā''ḍhakēna kṣīrāvaśiṣṭaṁ kvāthayēt| madanāntāni kalkaḥ| kṣaudratailanavanītānāṁ pratyēkaṁ paladvayam| subōdham| saṁsargō vr̥ddhābhyāṁ dōṣābhyāṁ| tatkr̥tān sarvānāmayān hanti|| 9||
Adhikarana ardhashlokasamApanA bastayaH (10) · Śloka 10
ardhā'rdhavihitān bastīnataścitrān pravakṣyatē| kōśātakīdvayēkṣvākuphalajīmūtavatsakāḥ| śyāmātrivr̥tayōrmūlaṁ tatha dantīdravantijam| prakīryā cōdakīryā ca kṣīriṇī nīlinīphalam| saptalāśaṅkhinīlōdhraṁ phalaṁ kampillakasya ca| svakalkasaindhavayutāḥ pakvāśayaviśōdhanāḥ| dhātakīpuṣpatarkārījīvantīmūlavatsakāḥ| pragrahaḥ khadiraḥ kuṣṭhaṁśamīpiṇḍītakō yavāḥ| priyaṅgurarkamūlī ca taruṇī jātiyuthikāḥ| vaṭādyāḥ kiṁśukaṁ lōdhramiti saṁgrāhikā matāḥ| grāhī priyaṅgvambaṣṭhādikvāthakalkaiḥ kramēṇa ca| ūṣakādipratīvāpō lēkhanastriphalārasaḥ| madhurakvāthakalkēna sarasājyēna br̥ṁhaṇaḥ||10||
View original
अर्धाऽर्धविहितान् बस्तीनतश्चित्रान् प्रवक्ष्यते| कोशातकीद्वयेक्ष्वाकुफलजीमूतवत्सकाः| श्यामात्रिवृतयोर्मूलं तथ दन्तीद्रवन्तिजम्| प्रकीर्या चोदकीर्या च क्षीरिणी नीलिनीफलम्| सप्तलाशङ्खिनीलोध्रं फलं कम्पिल्लकस्य च| स्वकल्कसैन्धवयुताः पक्वाशयविशोधनाः| धातकीपुष्पतर्कारीजीवन्तीमूलवत्सकाः| प्रग्रहः खदिरः कुष्ठंशमीपिण्डीतको यवाः| प्रियङ्गुरर्कमूली च तरुणी जातियुथिकाः| वटाद्याः किंशुकं लोध्रमिति संग्राहिका मताः| ग्राही प्रियङ्ग्वम्बष्ठादिक्वाथकल्कैः क्रमेण च| ऊषकादिप्रतीवापो लेखनस्त्रिफलारसः| मधुरक्वाथकल्केन सरसाज्येन बृंहणः||१०||
🔊 Audio coming soon
kōśātakītyādibhirardhaślōkairvihitādbastīn pravakṣyatē| citrān śōdhanādibhēdēnā'nēkaprakārān| yatra catvārō bastayaḥ svauṣadhakalkēna saindhavēna ca yuktāḥ pakvāśayasya viśōdhanāḥ| dhātakyādibhiścatvāraḥ saṁgrāhikā matāḥ| ēṣu sāmānyakalkō yavānyādiḥ| ēṣaḥ priyaṅgvādigaṇakvāthēnāmbaṣṭhādigaṇakalkēna ca grāhī mataḥ| ēṣa triphalārasa ūṣakādigaṇapratīvāpō lēkhanaḥ| ēṣa ca br̥ṁhaṇō madhurauṣadhānāṁ kvāthēna tēṣāmēva ca kalkēna māṁsa rasēnā''jyēna ca yuktaḥ| jālinyā vidhānē kauśātakyēva dvābhyāṁ bhēdābhyāmuktā| prakīryaḥ pūtikarañjaḥ| udakīryaḥ dvitīyaḥ karañjaḥ| kṣīriṇī prasiddhā| kiṁśukaḥ palāśaḥ|| 10||
Adhikarana picCilAH bastayaH (11) · Śloka 11
badaryairāvaṇīśēluśālmalīdhanvanā'ṅkurāḥ| samākṣikāḥ kṣīrayutāḥ sāsr̥jaḥ picchilāḥ smr̥tāḥ||11||
View original
बदर्यैरावणीशेलुशाल्मलीधन्वनाऽङ्कुराः| समाक्षिकाः क्षीरयुताः सासृजः पिच्छिलाः स्मृताः||११||
🔊 Audio coming soon
badaryādīnāṁ pr̥thak-pr̥thagaṅkurāḥ mākṣikādiyuktāḥ picchilāḥ bastayaḥ smr̥tāḥ| gōdhāpadyairāvaṇīśyāmākhaṭvānāmikā ca| śēluḥ ślēṣmātakaḥ|| 11||
Adhikarana dAhaghno bastiH (12) · Śloka 12
kōlaṅkatakakāṇḍēkṣudarbhapōṭēkṣupālibhiḥ| dāhaghnaḥ saghr̥takṣīrō dvitīyaścandanādibhiḥ||12||
View original
कोलङ्कतककाण्डेक्षुदर्भपोटेक्षुपालिभिः| दाहघ्नः सघृतक्षीरो द्वितीयश्चन्दनादिभिः||१२||
🔊 Audio coming soon
kōlaṅkatakādibhiḥ saghr̥takṣīrō bastirdāhaghnaḥ| candanādibhirdvitīyō'pi dāhaghnaḥ| kōlaṅkatakō darbhaviśēṣaḥ| kāṇḍēkṣurikṣuḥ| ikṣupālikā karambhaśālināmā ikṣuḥ|| 12||
Adhikarana pravAhaNe hito bastiH (13) · Śloka 13
muṣṭiḥ śālmalīpatrāṇāṁ kṣīrasiddhō ghr̥tānvitaḥ| hitaḥ pravāhaṇē tadvadruntaiḥ śālmalakasya ca||13||
View original
मुष्टिः शाल्मलीपत्राणां क्षीरसिद्धो घृतान्वितः| हितः प्रवाहणे तद्वद्रुन्तैः शाल्मलकस्य च||१३||
🔊 Audio coming soon
śālmalīpatrāṇāṁ karagrāhyō muṣṭiḥ| kṣīrēṇa siddhō bastiḥ pravāhikāyāṁ hitaḥ| śālmalakasya vr̥ntaistadvanmuṣṭiḥ kṣīrasiddhō pravāhikāyāṁ hita ityarthaḥ|| 13||
Adhikarana parikarttaharo bastiH (14) · Śloka 14
karbudārā''ḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ| parikarttē tathā vr̥ntaiḥ śrīparṇīkōvidārajaiḥ||14||
View original
कर्बुदाराऽऽढकीनीपविदुलैः क्षीरसाधितैः| परिकर्त्ते तथा वृन्तैः श्रीपर्णीकोविदारजैः||१४||
🔊 Audio coming soon
karbudārādibhiḥ kṣīrasiddhairbastiḥ parikarttē| śrīparṇikōvidārajairvr̥ntaiḥ kṣīrasiddhaistathā parikarttē hitaḥ|| 14||
Adhikarana gudaparisrAve hito bastiH (15) · Śloka 15
parisrāvē payaḥ siddhaṁ savr̥ścīvapunarnavam| ākhukarṇikayā tadvattaṇḍulīyakayuktayā||15||
View original
परिस्रावे पयः सिद्धं सवृश्चीवपुनर्नवम्| आखुकर्णिकया तद्वत्तण्डुलीयकयुक्तया||१५||
🔊 Audio coming soon
vr̥ścīvapunarnavābhyāṁ siddhaṁ kṣīram| bastirgudaparisrāvē hitaḥ| vr̥ścīvaḥ kṣudrapunarnavaḥ| ākhukarṇikātaṇḍulīyakābhyāṁ tadvat| iti siddhaṁ kṣīraṁ parisravē hitam|| 15||
Adhikarana shodhanA~atiyoge bastiH (16) · Śloka 16
aśvāvarōhakaḥ kākanāsārājakaśērukāḥ| siddhāḥ kṣīrē'tiyōgē syuḥ kṣaudrāñjanaghr̥tairyutāḥ| nyagrōdhādyaiścaturbhiśca tēnaiva vidhinā'paraḥ||16||
View original
अश्वावरोहकः काकनासाराजकशेरुकाः| सिद्धाः क्षीरेऽतियोगे स्युः क्षौद्राञ्जनघृतैर्युताः| न्यग्रोधाद्यैश्चतुर्भिश्च तेनैव विधिनाऽपरः||१६||
🔊 Audio coming soon
aśvārōhakādayaḥ kṣīrē siddhāḥ kṣaudrādiyuktāḥ śōdhanakriyā'tiyōgē bastayaḥ syuḥ| nyagrōdhādyaiścaturbhiḥ nyagrōdhapippalasadāphalalōdhraistēnaiva vidhinā kṣīrasādhanēna kṣaudrādiyōgēna cā'parō bastiḥ śōdhanā'tiyōgē| aśvāvarōhō'śvakarṇō'śvagandhā ca| rājakaśērūkō mustakaḥ|| 16||
Adhikarana jIvAdAne bastyantaram (17) · Śloka 17
br̥hatīkṣīrakākōlī pr̥śniparṇī śatāvarī| kāśmaryabadarīmūrvāstathōśīrapriyaṅgavaḥ| jīvādānē śr̥tau kṣīrē dvau ghr̥tāñjanasaṁyutau| bastī pradēyau bhiṣajā śītau samadhuśarkarau| gō'vyajāmahiṣīkṣīrairjīvanīyayutairapi| śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣāvyajaśōṇitaiḥ| sadyaskairmr̥ditairbastirjīvādānē praśasyatē||17||
View original
बृहतीक्षीरकाकोली पृश्निपर्णी शतावरी| काश्मर्यबदरीमूर्वास्तथोशीरप्रियङ्गवः| जीवादाने शृतौ क्षीरे द्वौ ग़ृताञ्जनसंयुतौ| बस्ती प्रदेयौ भिषजा शीतौ समधुशर्करौ| गोऽव्यजामहिषीक्षीरैर्जीवनीययुतैरपि| शशैणदक्षमार्जारमहिषाव्यजशोणितैः| सद्यस्कैर्मृदितैर्बस्तिर्जीवादाने प्रशस्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
jīvādānē dbau bastī kṣīrē śr̥tau ghr̥tāñjanasaṁyutau śītau mākṣikaśarkarābhyāṁ yuktau dēyau| ēkō br̥ṁhatyādibhirdvitīyaḥ kāśmaryādibhiḥ| gō'vyajādikṣīrairjīvanīyagaṇayuktairayamapi bastirjīvādānē iti yōgāpravr̥ttajīvaraktē|| 17||
Adhikarana sukumArAdInAM hitAH bastayaH (18) · Śloka 18
athēmān sukumārāṇāṁ nirūhān snēhānān mr̥dūn| karmaṇā viplutānāṁ ca vakṣyāmi prasr̥taiḥ pr̥thak| kṣīrād dvau prasr̥tau kāryau madhutailaghr̥tāt trayaḥ| khajēna mathitō bastirvātaghnō balavarṇakr̥t||18||
View original
अथेमान् सुकुमाराणां निरूहान् स्नेहानान् मृदून्| कर्मणा विप्लुतानां च वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक्| क्षीराद् द्वौ प्रसृतौ कार्यौ मधुतैलघृतात् त्रयः| खजेन मथितो बस्तिर्वातघ्नो बलवर्णकृत्||१८||
🔊 Audio coming soon
athā'nantaraṁ kṣīrād dvāvityādinā nirūhān pr̥thagvakṣyāmi| tāṁśca snēhanān mr̥dūṁśca| kēṣāmityāha-sukumārāṇām| karmaṇā viplutānāṁ ca| karmaṇā viplutā adhvādikriyayā'navasthitadēhāḥ| prasr̥tairiti| pāsr̥tikasaṁjñayā labdhaiḥ| iti sarvatra bastividhau smarttavyam| subōdham| prasr̥tō dvē palē|| 18||
Adhikarana vAtaghno bastiH (19) · Śloka 19
ēkaikaḥ prasr̥tastailaprasannākṣaudrasarpiṣām| bilvādimūlakvāthāddbau kaulatthāddvau sa vātajit||19||
View original
एकैकः प्रसृतस्तैलप्रसन्नाक्षौद्रसर्पिषाम्| बिल्वादिमूलक्वाथाद्द्बौ कौलत्थाद्द्वौ स वातजित्||१९||
🔊 Audio coming soon
tailādināṁ pratyēkaṁ prasr̥taḥ| bilvādipañcamūlasya kvāthād dbau prasr̥tāvityayaṁ dvitīyō bastirvātajit|| 19||
Adhikarana aBiShyandAdiharo bastiH (20) · Śloka 20
paṭōlanimbapūtīkarāsnāsaptacchadā'mbhasaḥ| prasr̥taḥ pr̥thagājyācca bastiḥ sarṣapakalkavān| sapañcatiktō'bhiṣyandakr̥mikuṣṭhapramēhahā||20||
View original
पटोलनिम्बपूतीकरास्नासप्तच्छदाऽम्भसः| प्रसृतः पृथगाज्याच्च बस्तिः सर्षपकल्कवान्| सपञ्चतिक्तोऽभिष्यन्दकृमिकुष्ठप्रमेहहा||२०||
🔊 Audio coming soon
paṭōlādīnāṁ kvathitānāmambhasāmēkaṁ prasr̥tam| ghr̥tāccaikaṁ prasr̥tam| ityayaṁ bastiḥ sarṣapakalkēna paśñcabhiśca tiktairnimba guḍūcīVvr̥ṣa-paṭōlanidigdhikākhyairyuktō'bhiṣyandādihā|| 20||
Adhikarana kRumihA nirUhaH (21) · Śloka 21
viḍaṅgatriphalāśigruphalamustā''khukarṇijāt| kaṣāyātprasr̥tāḥ pañca tailādēkō vimathya tān| nirūhaḥ kr̥mihā vēllapippalīkalkayōjitaḥ||21||
View original
विडङ्गत्रिफलाशिग्रुफलमुस्ताऽऽखुकर्णिजात्| कषायात्प्रसृताः पञ्च तैलादेको विमथ्य तान्| निरूहः कृमिहा वेल्लपिप्पलीकल्कयोजितः||२१||
🔊 Audio coming soon
viḍaṅgādīnāṁ miśritānāṁ kaṣāyāt pañca prasr̥tāḥ| tailādēkaḥ prasr̥taḥ| iti tān sarvān prasr̥tān vimathya viḍaṅgapiplībhyāṁ kalkēna yōjitō nirūhaḥ kr̥mihā bhavati|| 21||
Adhikarana vRuShatvakRudbastiH (22) · Śloka 22
payasyēkṣusthirārāsnābidārīkṣaudrasarpiṣām| ēkaikaḥ prasr̥tō bastiḥ kr̥ṣṇākalkō vr̥ṣatvakr̥t||22||
View original
पयस्येक्षुस्थिरारास्नाबिदारीक्षौद्रसर्पिषाम्| एकैकः प्रसृतो बस्तिः कृष्णाकल्को वृषत्वकृत्||२२||
🔊 Audio coming soon
payasyādīnāṁ pratyēkaṁ prasr̥taḥ| pippalīcūrṇayuktō bastirbājīkaraṇaḥ|| 22||
Adhikarana viTsa~ggA~a~anAhabhedano bastiH (23) · Śloka 23
catvārastailagōmūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt| prasr̥tāḥ sarṣapaiḥ piṣṭairviṭsaṅgānāhabhēdanaḥ||23||
View original
चत्वारस्तैलगोमूत्रदधिमण्डाम्लकाञ्जिकात्| प्रसृताः सर्षपैः पिष्टैर्विट्सङ्गानाहभेदनः||२३||
🔊 Audio coming soon
tailādīnāṁ miśritānāṁ catvāraḥ prasr̥tāḥ| sarṣapakalkēna yuktō bastirviṭsaṅgamānāhaṁ ca bhinatti| dadhimaṇḍō mastu|| 23||
Adhikarana sA~a~anAhe samUtrakRucchre bastiH (24) · Śloka 24
śvadaṁṣṭrāśmabhidēraṇḍakvāthatailasurāsavāt| prasr̥tāḥ pañca capalākauntīyaṣṭyāhvakalkavān| bastiḥ kavōṣṇaḥ sānāhē mūtrakr̥cchrē varō mataḥ||24||
View original
श्वदंष्ट्राश्मभिदेरण्डक्वाथतैलसुरासवात्| प्रसृताः पञ्च चपलाकौन्तीयष्ट्याह्वकल्कवान्| बस्तिः कवोष्णः सानाहे मूत्रकृच्छ्रे वरो मतः||२४||
🔊 Audio coming soon
śvadaṁṣṭrāditrayakvāthasya tailādīnāṁ ca samānāṁ sarvēṣāṁ miśritānāṁ pañca prasr̥tāḥ| capalādīnāṁ kalkēna yuktō bastiḥ sānāhē mūtrakr̥cchrē varaḥ śrēṣṭhō mataḥ| capalā pippalī| kōṣṭhanirharaṇē mr̥dubastiprakrama idamucyatē|| 24||
Adhikarana mRudubastijaDIbhUte bastiH (25) · Śloka 25
mr̥dubastijaḍībhūtē tīkṣṇō'nyō bastiriṣyatē| tīkṣṇairvikarṣitē snigdhō madhuraḥ śiśirō mr̥duḥ||25||
View original
मृदुबस्तिजडीभूते तीक्ष्णोऽन्यो बस्तिरिष्यते| तीक्ष्णैर्विकर्षिते स्निग्धो मधुरः शिशिरो मृदुः||२५||
🔊 Audio coming soon
mr̥dunā bastinā jaḍībhūtē apravarttamānadōṣē dēhē tatkālamanyastīkṣṇō bastiriṣyatē| tīkṣṇaiśca bastibhirvikarṣitē dēhē snigdhamadhurādiguṇō bastiḥ| mr̥durbastiryathā tīkṣṇatvaṁ yāti tīkṣṇaśca yathāmr̥dutvaṁ tathōcyatē|| 25||
Adhikarana mRudutIkShNayoH parasparaM sambandhaH (26) · Śloka 26
tīkṣṇatvaṁ mūtrabilvāgnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ| prāptakālaṁ vidhātavyaṁ kṣīrājyādyaistu mārdavam||26||
View original
तीक्ष्णत्वं मूत्रबिल्वाग्निलवणक्षारसर्षपैः| प्राप्तकालं विधातव्यं क्षीराज्याद्यैस्तु मार्दवम्||२६||
🔊 Audio coming soon
tīkṣṇatvamityādi| prāptakālaṁ taikṣṇyaṁ mr̥dōrmūtrādibhirvidhēyam| tīkṣṇasya ca prāptakālamupayōjimārdavaṁ kṣīrādibhirmadhurairvidhēyam| na kēvalaṁ caita ēva bastayō yāvadidamapi bōddhvyam|| 26||
Adhikarana doShAdiBedena bastiyojanA vidheyA (27) · Śloka 27
balakāladōṣarōgaprakr̥tīḥ pravibhajya yōjitō bastiḥ| svaiḥ svairauṣadhavargaiḥ svān svān rōgān nivarttayati||27||
View original
बलकालदोषरोगप्रकृतीः प्रविभज्य योजितो बस्तिः| स्वैः स्वैरौषधवर्गैः स्वान् स्वान् रोगान् निवर्त्तयति||२७||
🔊 Audio coming soon
prātivyādhi-dōṣādibhidē ya auṣadhavargā uktāḥ tairvargērbalādikaṁ pravibhajya buddhyā vikalpya bastiryōjitaḥ svān svān yōgyauṣadhavargaviṣayān bastisādhyān rōgān nivarttayati|| 27||
Adhikarana uShNashItakrameNa bastiyojanA (28) · Śloka 28
uṣṇārttānāṁ śītācchītārttānāṁ tathā sukhōṣṇāṁśca| tadyōgyauṣadhayuktān bastīn santarkya yuñjīta||28||
View original
उष्णार्त्तानां शीताच्छीतार्त्तानां तथा सुखोष्णांश्च| तद्योग्यौषधयुक्तान् बस्तीन् सन्तर्क्य युञ्जीत||२८||
🔊 Audio coming soon
uṣṇēnauśadhādinā ārttānāṁ śītān bastīnāturayōgyauṣadhayuktāt santarkya vikalpya yuñjīta| śītārttānāṁ ca tadvat sukhōṣṇāṁstadyōgyauṣadhayuktān yuñjīta|| 28||
Adhikarana vishodhanIyAnnopabRuMhayet (29) · Śloka 29
bastīnna br̥ṁhaṇīyān dadyādvyādhiṣu viśōdhanīyēṣu| mēdāsvinō viśōdhyā yē ca narāḥ kuṣṭhamēhārttāḥ||29||
View original
बस्तीन्न बृंहणीयान् दद्याद्व्याधिषु विशोधनीयेषु| मेदास्विनो विशोध्या ये च नराः कुष्ठमेहार्त्ताः||२९||
🔊 Audio coming soon
śōdhanārhēṣu vyādhiṣu br̥̄ṁhaṇīyān bastīn na dadyāt| yē ca narāḥ kuṣṭhēna mēhēna vā''rttā mēdasvinaśca tēṣāṁ ca viśōdhanīyēṣvapi br̥ṁhaṇīyān bastīn ca dadyāt|| 29||
Adhikarana kShINakShatAdayashcA~avishodhyAH (30-31) · Śloka 31
na kṣīṇakṣatadurbalamūrcchitakr̥śaśuṣkaśuddhadēhānām| dadyād viśōdhanīyān dōṣanibaddhā''yuṣē yē ca||30|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ kalpasthānē bastikalpō nāma caturthō'dhyāyaḥ||31||
View original
न क्षीणक्षतदुर्बलमूर्च्छितकृशशुष्कशुद्धदेहानाम्| दद्याद् विशोधनीयान् दोषनिबद्धाऽऽयुषे ये च||३०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने बस्तिकल्पो नाम चतुर्थोऽध्यायः||३१||
🔊 Audio coming soon
kṣīṇādīnāṁ bastisādhyānāṁ na śōdhanīyān bastīn dadyāt| śuddhaṁ vamanavirēcanābhyāmaciraprayuktābhyāṁ śarīraṁ yēṣāṁ tē śuddhadēhāḥ| tathā dōṣē purīṣē nibaddhamāyuṣāṁ tē dōṣanibaddhā''yuṣaḥ| kṣīṇadhātutvādēva purīṣabalēna jīvantītyarthaḥ| ēṣāmapi śōdhanīyān bastīnna dadyāditi|| 30|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ kalpasthānē caturthō'dhyāyaḥ