6. bastivyāpatsiddhiḥ

Adhikarana atha bastivyApatsiddhirnAma ShaShTho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાઽઽન્નેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

બસ્તીનાં કલ્પનાં પ્રદર્શયિત્વા તેષામેવોપયોગે વ્યાપદસ્તત સાધનઞ્ચ પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana bastervyApadaH (2) · Śloka 2

વિબન્ધગૌરવાઽઽધ્માનશિરોરુગ્વાહનોર્ધ્વગાઃ| કુક્ષિશૂલાઽઙ્ગરુઘિધ્માહૃત્પીડાકર્ત્તનસ્રવાઃ| અયોગાદતિયોગાચ્ચ બસ્તેઃ સ્યુઃ ષડાપદઃ||૨||

બસ્તેરયોગાદ્વિબન્ધાદયઃ ષડાઽઽપદો વ્યાધયઃ સ્યુઃ| તસ્યૈવાઽતિયોગાત્ કુક્ષિશૂલાદયઃ ષડાઽઽપદઃ સ્યુઃ| એતાશ્ચાપદઃ પ્રધાનાઃ કીર્ત્તિતાઃ| એતદનુયાયિનાં હિ પૃથગત્રૈવ વક્ષ્યમાણત્વાત્| વાહનં પ્રવાહિકા| ઊર્ધ્વગાઽઽખ્યા વ્યાપદ્યત્ર બસ્તિર્મુખનાસિકાન્નિરેતીતિ| કર્ત્તનં નાભ્યાદીનાં કર્ત્તનમિવ| સ્રવોઽસૃગાદિપરિસ્રવઃ|| ૨||

Adhikarana vibandhAkhyA vyApatsiddhishca (3) · Śloka 3

અસ્નિગ્ધસ્વિન્નદેહસ્ય ગુરુકોષ્ઠસ્ય યોજિતઃ| શીતોઽલ્પસ્નેહલવણદ્રવ્યમાત્રો ઘનોઽપિ વા| બસ્તિઃ સંક્ષોભ્ય તં દોષં દુર્બલત્વાદનિર્હરન્| કરોતિ વાતવિણ્મૂત્રવિબન્ધમતિદારુણમ્| નાભિબસ્તિરુજાં દાહં હૃલ્લેપં શ્વયથું ગુદે| કણ્ડૂં ગણ્ડાનિ વૈવર્ણ્યમરતિં વહ્નિમાર્દવમ્| ક્વાથદ્વયં પ્રાગ્વિહિતં મધ્યે દોષેઽતિસારિણિ| ઉષ્ણસ્ય તસ્માદેકસ્ય તત્ર પાનં પ્રશસ્યતે| ફલવર્ત્ત્યસ્તથા સ્વેદાઃ કાલં જ્ઞાત્વા વિરેચનમ્| બિલ્વમૂલત્રિવૃદ્દારુયવકોલકુલત્થવાન્| સુરાવિણ્મૂત્રવાન્ બસ્તિઃ સપ્રાક્યેષ્યસ્તમાનયેત્||૩||

અસ્નિગ્ધેત્યાદિના પ્રચ્છાદ્યં સર્ષપૈઃ શિર ઇત્યવમન્તેન ગ્રન્થેન ષણ્ણામયોગાઽઽપદાં ક્રમેણ હેત્વાદિકમુચ્યતે| બસ્તિરત્યુષ્ણેત્યાદિ શ્રેષ્ઠં ભિષગ્જિતમિત્યેવમન્તેનાઽતિયોગાપદામ્| તત્રાઽસ્નિગ્ધાદિગુણસ્ય પુંસઃ શીતાદિગુણો બસ્તિર્દોષં સંક્ષોભ્ય દુર્બલત્વાચ્છીતવીર્યત્વાત્તં ક્ષુબ્ધદોષમનિર્હરન્ વાતાદીનાં વિબન્ધમતિદારુણં કરોતિ નાભિદાહાદિકઞ્ચ| અલ્પદ્રવ્યમાત્રઃ સ્નેહામ્લ મૂત્રાદિવર્જિતઃ| પ્રક્ચિકિત્સિતે મધ્યદોષેઽતિસારિણિ ક્વાથદ્વયં વિહિતં પ્રમથ્યાખ્યં માગધિકાદીનાં જલજલદાદીનાઞ્ચ| તસ્માત્ ક્વાથદ્વયાદ્દોષાદ્યપેક્ષયૈકસ્ય ક્વાથસ્ય તત્રાયોગસ્ય ષડ્વિધત્વાન્નાભિશૂલાદિકે પાનં પ્રશસ્યતે| ફલવર્ત્ત્યાદિકં ચ પ્રશસ્યતે| કાલં જ્ઞાત્વાં વિરેચનયોગ્યે વિરેચનં હિતમ્| બિલ્વમૂલાદિમાન્ બસ્તિઃ પ્રાક્યેષ્યૈર્વાન્યાદિભિર્વસ્તિકલ્પોક્તૈર્યુક્તસ્તમયોગિનં બસ્તિમાનયેત્| વિટ્ ચ મૂત્રઞ્ચ પ્રાણિનામેવ| ઇતિ વિબન્ધ ઉક્તઃ|| ૩||

Adhikarana gauravAkhyA vyApatsiddhishca (4) · Śloka 4

સશેષામે નિરૂહેણ મૃદુના દોષ ઈરિતઃ| મૂર્ચ્છયત્યનિલં માર્ગં રુણદ્ધ્યગ્નિણ્ હિનસ્તિ ચ| ગૌરવક્લમહચ્છુલદાહસમ્મોહવેષ્ટનમ્| તતઃ કુર્યાદુપચરેત્તં રૂક્ષસ્વેદપાચનૈઃ| પિપ્પલીકત્તૃણોશીરદારમૂર્વાશૃતં જલમ્| પિબેત્સૌવર્ચલોન્મિશ્રં દીપનં હૃદ્વિશોધનમ્| વચાનાગરશુણ્ઠ્યોર્વા દધિમણ્ડેન મૂર્ચ્છિતાઃ| પેયાઃ પ્રસન્નયા વા સ્યુરરિષ્ટેનાઽસવેન વા| દારુત્રિકટુકં પથ્યાં પલાશં ચિત્રકં શઠીમ્| પિષ્ટ્વા કુષ્ઠઞ્ચ મૂત્રેણ પિબેત્ક્ષારાંશ્ચ દીપનાન્| બસ્તિમસ્ય વિદધ્યાચ્ચ સમૂત્રં દાશમૂલિકમ્||૪||

સશેષામેત્યાદિના ગૌરવમુચ્યતે| સશેષામેઽનુત્પન્નનિરામકે પુરુષે મૃદુના નિરૂહેણ દોષ ઈરિતોઽનિલં વાયું મૂર્ચ્છયતિ જ્વલયતિ| મા્ગઞ્ચ રુણદ્ધિ| અગ્નિઞ્ચ હિનસ્તિ| તતોઽનન્તરં ગૌરવાદિકં કુર્યાત્| તમાતુરં રૂક્ષાદિભિરુપચરેત્| તત્ર ચ પિપ્પલ્યાદિભિઃ શૃતં જલં સૌવર્ચલોન્મિશ્રં પિબેત્| તદ્ધિ દીપનં શોધનઞ્ચ| અથવા વચાદયો દધિમણ્ડેન મસ્તુના મૂર્ચ્છિતા આલોડિતાઃ પ્રસન્નયા વા પેયાઃ સ્યુઃ| આસવેન વાઽરિષ્ટેન વા પેયાઃ સ્યુઃ| દાર્વાદિકં ચ મુત્રેણ પિષ્ટં પિબેત્| ચિકિત્સિતોક્તાંશ્ચ દીપનાન્ ક્ષારાન્ પિબેત્| અસ્ય ચાઽયોગિનો દશમૂલનિર્વૃત્તં બસ્તિં સમૂત્રં વિદધ્યાત્| ઇત્યુક્તં ગૌરવમ્|| ૪||

Adhikarana AdhmAnAkhyA vyApatsiddhishca (5) · Śloka 5

યુક્તોઽલ્પવીર્ય્યો દોષાઢ્યે રૂક્ષે ક્રૂરાઽઽશયેઽથવા| બસ્તિર્દોષાવૃતો રુદ્ધમાર્ગો રુન્ધ્યાત્ સમીરણમ્| સવિમાર્ગોઽનિલઃ કુર્યાદાઽઽધ્માનં મર્મપીડનમ્| વિદાહં ગુદકોષ્ઠસ્ય મુષ્કવંક્ષણવેદનામ્| રુણદ્ધિ હૃદયં શૂલૈરિતશ્ચેતશ્ચ ધાવતિ| સ્વભ્યક્તસ્વિન્નગાત્રસ્ય તત્ર વર્ત્તિ પ્રયોજયેત્| બિલ્વાદિશ્ચ નિરૂહઃ સ્યાત્ પીલુસર્ષપમૂન્નવાન્| સરલાઽમરદારુભ્યાં સાધિતં ચાઽનુવાસનમ્||૫||

યુક્ત ઇત્યાદિનાઽઽધ્માનમુચ્યતે| દોષાઽઽઢ્યાદિકે પુરુષેઽલ્પવીર્યો બસ્તિર્યુક્તો દોષૈરાવૃતત્વાદ્રુદ્ધમાર્ગઃ સન્ સમીરણં વાતં રુન્ધ્યાત્| સોઽનિલઃ સમીરણો રુદ્ધમાર્ગત્વાદ્ વિમાર્ગગ આધ્મનાદીન્ કુર્યાત્| ઇતશ્ચેતશ્ચ કોષ્ઠેઽનિલે ધાવતિ| તત્રાઽયોગે સ્વભ્યક્તિસ્વિન્નગાત્રસ્ય વર્તિ પ્રયોજયેત્| બસ્તિકલ્પોક્તશ્ચ બિલ્વાદિનિરૂહઃ| પીલ્વાદિમાંસ્તત્ર સ્યાત્| સરલદેવદારુભ્યાં સાધિતમનુવાસનં સ્યાત્| અર્થાત્તૈલમ્| ઇત્યુક્તમાધ્માનમ્|| ૫||

Adhikarana shirorugA~a~akhyA vyApatsiddhishca (6) · Śloka 6

બહુદોષેઽબલે ક્રૂરકોષ્ઠે બસ્તિસ્તનુર્મૃદુઃ| શીતોઽલ્પશ્ચાવૃતો દોષૈઃ પ્રતિહન્તિ સમીરણમ્| ઊર્ધ્વં સોઽનુસરન્ દેહં કુર્યાદ્વાયુઃ શિરોરુજમ્| ગ્રીવાસ્તમ્ભં પ્રતિશ્યાયં બાધિર્યં દૃષ્ટિવિભ્રમમ્| તમુષ્ણતૈલલવણપ્રદિગ્ધં સ્વિન્નમર્દિતમ્| તીક્ષ્ણૈર્ધૂમૈઃ પ્રધમનૈર્નસ્યૈરાઽઽસ્યવિરેચનૈઃ| વિરેકૈર્બસ્તિભિશ્ચાશુ યોજયેદાનુલોમિકૈઃ||૬||

બહુદોષેત્યાદિના શિરોરુગુચ્યતે| બહુદોષબલરહિતાદિકે તનુત્વાદિગુણે બસ્તિયુક્તો દોષૈરાવૃત્વાત્ સમીરણસ્ય વેગપ્રતિઘાતં કરોતિ| સ પ્રતિહતો વાયુરૂર્ધ્વં દેહમનુસરઞ્છિરોરુગાદીન્ કુર્યાત્| દૃષ્ટિવિભ્રમો દૃષ્ટિવિકારઃ| તમાતુરમુષ્ણતૈલલવણાભ્યાં પ્રદિગ્ધં પશ્ચાત્સ્વિન્નં પશ્ચાચ્ચ મર્દિતં તીક્ષ્ણૈરાનુલોમિકૈશ્ચ ધૂમાદિભિર્યોજયેત્| ઇત્યુક્તા શિરોરુક્|| ૬||

Adhikarana pravAhaNA~a~akhyA vyApatsiddhishca (7) · Śloka 7

સ્નિગ્ધસ્વિન્ને મહાદોષે બસ્તિર્મૃદ્વલ્પભેષજઃ| ઉત્ક્લેશ્યાઽલ્પં હરેદ્દોષં જનયેચ્ચ પ્રવાહિકામ્| શોફં બસ્તાવપાને ચ સદનં ચોરુજઙ્હયોઃ| વિબન્દ્ધમારુતો જન્તુરભીક્ષ્ણં સઃ પ્રવાહતે| સ્વેદાભ્યઙ્ગનિરૂહાંશ્ચ શોધનીયાનુલોમિકાન્| વિદધ્યાલ્લઙ્ઘયિત્વા ચ વૃત્તિં તસ્ય વિરિક્તવત્||૭||

સ્નિગ્ધસ્વિન્નેત્યાદિના પ્રવાહણમુચ્યતે| મહાદોષેઽતિસ્નિગ્ધેઽતિસ્વિન્ને ચ યો બસ્તિરલ્પશક્તિતરલ્પમાનશ્ચ સ દોષમુત્ક્લેશ્યાઽલ્પં હરેત્| પ્રવાહિકાં જનયેચ્ચ| પ્રવાહિકાયા લક્ષણમુક્તમ્| બસ્તિશોફાદિકં ચ જાયેત| સ ચ જન્તુર્વિબદ્ધમારુતત્વાદત્યર્થં પ્રવાહતે નિસ્તનતિ| તસ્યાઽતિયોગિનઃ સ્વેદાદીન્ વિદધ્યાત્| તસ્ય ચ લઙ્હ્ગયિત્વા વિરિક્તવત્ પેયાદિકેન વૃત્તિં વિદધ્યાત્| ઇત્યુક્તં વાહનમ્|| ૭||

Adhikarana UrdhvagA~a~akhyA vyApat (8) · Śloka 8

કુર્વતો વેગસંરોધં પીડિતો વાઽતિમાત્રયા| અસ્નિગ્ધલવણોષ્ણ્પો વા બસ્તિરલ્પોઽલ્પભેષજઃ| મૃદુર્વા મારુતેનોર્ધ્વં વિક્ષિપ્તો મુખનાસિકાત્| નિરેતિ મૂર્ચ્છાહૃલ્લાસતૃડ્દાહાદીન્ પ્રવર્ત્તયન્||૮||

કુર્વત ઇત્યાદિનોર્ધ્વગ ઉચ્યતે| વેગસંરોધં પુરુષસ્યાઽસ્નિઘ્ધત્વાદિગુણો બસ્તિર્મારુતેનોર્ધ્વં વિક્ષિપ્તો મુખનાસિકાન્નિરેતિ| મૂર્ચ્છદીન્ પ્રવર્ત્તયન્ અતિમાત્રયા વા પ્રણીયમાનઃ પીડિતઃ|| ૮||

Adhikarana mUrcCAvikAre karmavisheShaH (10) · Śloka 9

મૂર્ચ્છાવિકારં દૃષ્ટ્વાઽઽસ્ય સિઞ્ચેચ્છીતામ્બુના મુખમ્| વીજેદાક્લમનાશાચ્ચ પ્રાણાયામં ચ કારયેત્||૯||

અસ્ય ત્વાઽઽતુરસ્ય મૂર્ચ્છાવિકારં દૃષ્ટ્વા ઝટિતિ શીતામ્બુના મુખં સિઞ્ચેત્| એવં હિ બસ્તિરૂર્ધ્વં ન યાતિ| યાવચ્ચક્લમનાશસ્તાવદ્વ્યજનૈર્વીજેત્| તતશ્ચ પ્રાણાયામં શ્વાસરોધં કારયેત્|| ૧૦||

Adhikarana basteradhaHpravarttanArthamupAyAH (11) · Śloka 11

પૃષ્ઠપાર્શ્વોદરં મૃદ્યાત્ કરૈરુષ્ણૈરધોમુખમ્| કેશેષૂત્ક્ષિપ્ય ધુન્વીત ભાયયેદ્વ્યાલદંષ્ટ્રિભિઃ| શસ્ત્રોલ્કારાજપુરુષૈર્બસ્તિરેતિ તથા હ્યધઃ||૧૧||

ઉષ્ણૈશ્ચ કરૈરધોમુખમાતુરસ્ય પૃષ્ઠાદિકં મૃદ્યાત્| તઞ્ચ કેશેષૂત્ક્ષિપ્ય ધુન્વીત| વ્યાલાદિભિશ્ચ ભાયયેત્| તથા હ્યૂર્ધ્વં પ્રવર્ત્તમાનો બસ્તિરધ એવૈતિ|| ૧૧||

Adhikarana galapIDAdikarmANi (12) · Śloka 12

પાણિવસ્ત્રૈર્ગલાપીડં કુર્યાન્ન મ્રિયતે યથા| પ્રાણોદાનનિરોધાદ્ધિ સુપ્રસિદ્ધતરાયનઃ| અપાનઃ પવનો બસ્તિં તમાશ્વેવાપકર્ષતિ||૧૨||

તસ્ય ચ મરણં રક્ષન્ પાણ્યાદિભિર્ગલાપીડં કુર્યાત્| એવં હિ પ્રાણસ્યોદાનસ્ય ચ નોરિધાદપાનઃ સુપ્રસિદ્ધતરમાર્ગઃ સન્ તં બસ્તિમાશ્વેવાઽપકર્ષતિ|| ૧૨||

Adhikarana anulomanArthamauShadhaprayogaH (13) · Śloka 13

કુષ્ઠકમુકકલ્કં ચ પાયયેદમ્લસંયુતમ્| ઔષ્ણ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાત્સરત્વાચ્ચ બસ્તિં સોઽસ્યાનુલોમયેત્| ગોમૂત્રેણ ત્રિવૃત્પથ્યાકલ્કં વાઽધોઽનુલોમનમ્||૧૩||

તઞ્ચ કુષ્ઠક્રમુકયોઃ કલ્કમમ્લેન કાઞ્જિકાદિના પાયયેત્| ક્રમુકં લોધ્રમ્| સ કલ્કોઽસ્યાઽઽતુરસ્યૌષ્ણ્યાદિના બસ્તિમૂર્ધ્વં પ્રવર્ત્તમાનમધોઽનુલોમયેત્| અથવા ત્રિવૃત્પથ્યાકલ્કં ગોમૂત્રેણ પાયયેત્||૧૩||

Adhikarana pakvAshayasthite bastivisheShaprayogaH (14) · Śloka 14

પક્વાશયસ્થિતે સ્વિન્ને નિરૂહો દાશમૂલિકઃ| યવકોલકુલત્થૈશ્ચ વિધેયો મૂત્રસાધિતૈઃ| બસ્તિર્ગોમૂત્રસિદ્ધૈર્વા સાઽમૃતાવંશપલ્લવૈઃ| પૂતાકરઞ્જત્વક્પત્રશઠીદેવાહ્વરોહિષૈઃ| સતૈલગુડસિન્ધૂત્થો વિરેકૌષધકલ્કવાન્||૧૪||

પક્વાશયસ્થે બસ્થૌ સ્વિન્ને પુરુષો દાશમૂલિકો નિરૂહો વિધેયઃ| યવાદિભિશ્ચ મૂત્રસાધિતૈર્બસ્તિર્વિધેયઃ| અથવા પૂતીકરઞ્જાદિભિરમૃતાવંશપલ્લવાભ્યાં યુક્તઃ સતૈલાદિકો વિરેચનદ્રવ્યકલ્કવાન્ બસ્તિર્વિધેયઃ|| ૧૪||

Adhikarana uraHshiraHsthitayoH kiryAvisheShaH (15) · Śloka 15

બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલેન સિદ્ધો બસ્તિરુરઃસ્થિતે| શિરસ્થે નાવનં ધૂમઃ પ્રચ્છાદ્યં સર્ષપૈઃ શિરઃ||૧૫||

ઉરઃસ્થિતે બસ્તૌ બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલેન સિદ્ધો બસ્તિર્વિધેયઃ| શિરઃપ્રાપ્તે બસ્તૌ નાવનાદિકમ્| ઇત્યુક્તાઃ ષડ્યોગાપદઃ|| ૧૫||

Adhikarana kukShishUlAkhyA vyApatsiddhishca (16) · Śloka 16

બસ્તિરત્યુષ્ણતીક્ષ્ણામ્લઘનોઽતિસ્વેદિતસ્ય વા| અલ્પદોષે મૃદૌ કોષ્ઠે પ્રયુક્તો વા પુનઃ પુનઃ| અતિયોગત્વમાપન્નઃ કુક્ષિશૂલકરો ભવેત્| વિરેચનાતિયોગેન સ તુલ્યાકૃતિસાધનઃ| પૃશ્નિપર્ણી સ્થિરાં પદ્મં કાશ્મર્યં મધુકોત્પલે| પિષ્ટ્વા દ્રાક્ષાં મધૂકં ચ ક્ષીરે તણ્ડુલધાવને| દ્રાક્ષાયઃ પક્વલોષ્ટસ્ય પ્રસાદે મધુકસ્ય વા| વિનીય સઘૃતં બસ્તિં યુઞ્જ્યાદ્દાહેઽતિયોગજે||૧૬||

બસ્તિરિત્યાદિનાઽતિયોગાપદ ઉચ્યન્તે| ઉષ્ણાદિગુણવાન્ બસ્તિઃ પ્રયુક્તોઽરિસ્વેદિતસ્ય વા પ્રયુક્તઃ અલ્પદોષાદિકે વા પુનઃ પુનઃ પ્રયુક્તોઽતિયોગમાપન્નઃ સન્ કુક્ષિરુજાકરો ભવેત્| સોઽતિયોગો વિરેચનાઽતિયોગેન તુલ્યલક્ષણસ્તુલ્યસાધનશ્ચ| બસ્ત્યતિયોગજદાહે પૃશ્નિપર્ણ્યાદિકં પિષ્ટ્વા ક્ષીરાદીનામન્યતમં વિનીય નિક્ષિપ્ય સઘૃતં બસ્તિં યુઞ્જ્યાત્| ઇત્યુક્રં કુક્ષિશૂલમ્|| ૧૬||

Adhikarana a~ggarugA~a~akhyA vyApatsiddhashca (17) · Śloka 17

સ્નેહસ્વેદૈરસમ્પાદ્ય ગુરુતીક્ષ્ણોઽતિમાત્રકઃ| દુઃસ્થિતાય પ્રણિહિતો બસ્તિર્દુઃશોધિતાય વા| અતિપ્રવૃત્તો મરુતં કોપયેત્ સ વિમાર્ગગઃ| કરોત્યઙ્ગરુજાં જૃમ્ભાં સ્તમ્ભં ભેદઞ્ચ પર્વણામ્| તં તૈલલવણાઽભ્યક્તં સ્વેદિતં પ્રસ્તરાદિભિઃ| બિલ્વકોલયવૈરણ્ડવર્ષાભૂબૃહતીદ્વયૈઃ| સકુલત્થૈઃ શૃતં મસ્તુ ફલસૌવીરકાન્વિતૈઃ| આસ્થાપયેત્સસિન્ધૂત્થૈર્જાઙ્ગલૈરાઽઽશિતં રસૈઃ| તૈલેનાઽનિલજિદ્ દ્રવ્યવિપક્વેનાઽનુવાસયેત્||૧૭||

સ્નેહેત્યાદિનાઽઙ્ગુરુગુચ્યતે| સ્નેહસ્વેદાભ્યાં અસમ્પાદ્યાઽનિષ્પન્નં કૃત્વા ગુર્વાદિકો બસ્તિરતિયોગં પ્રવૃત્તઃ સન્ મરુતં કોપયેત્| સકુપિતો મરુદ્વિમાર્ગગતઃ સન્નઙ્ગરુજાદિકં કરોતિ| અન્યસ્મૈ દુઃશોધિતાય વા| તમતિયોગિનં તૈલલવણાભ્યામભ્યક્તં પ્રસ્તરાદિભિશ્ચ સ્વેદવિધ્યુક્તૈઃ સ્વેદિતં બિલ્વાદિભિર્મસ્ત્વાદ્યન્વિતૈઃ શૃતૈઃ સસિન્ધૂત્થૈશ્ચાઽઽસ્થાપયેત્| અનુ ચ જાઙ્ગલૈ રસૈરશિતં ભોજિતં વાતહરદ્રવ્ય સિદ્ધેન તૈલેનાઽનુવાસયેત્| ઇત્યુક્તાઽઙ્ગરુક્|| ૧૭ ||

Adhikarana hidhmAkhyA vyApatsiddhishca (18) · Śloka 18

મૃદુકોષ્ઠેઽબલે બસ્તિરતિતીક્ષ્ણોઽતિનિર્હરન્| કુર્યાદ્ધિધ્માં હિતં તત્ર હિધ્માઘ્નં બૃંહણઞ્ચ યત્| બલાબૃહત્યાદિવરાકાશ્મર્યફલસૈન્ધવૈઃ| સપ્રસન્નારનાલામ્લૈસ્તૈલં પક્ત્વાઽનુવાસયેત્| ઉષ્ણામ્બુનાઽક્ષં પિપ્પલ્યા દદ્યાલ્લવણસંયુતમ્| ધૂમલેહરસક્ષીરસ્વેદાંશ્ચાન્નં ચ વાતજિત્||૧૮||

મૃદુકોષ્ઠ ઇત્યાદિના હિધ્મોચ્યતે| મૃદુકોષ્ઠબલરહિતાદિકેઽતિતીક્ષ્ણો બસ્તિરતિનિર્હરન્ દોષં હિધ્માં કુર્યાત્| તત્ર હિધ્માચિકિત્સિતમન્યદ્ બૃંહણં ચ હિતમ્| તતો બલાબૃહત્યાદિભિઃ પ્રસન્નાદિભિશ્ચ તૈલં પક્ત્વાઽનુવાસયેત્| બૃહત્યાદિલઘુપઞ્ચમૂલમ્| આરનાલાઽમ્લમમ્લાઽઽરનાલમ્| અક્ષં કર્ષં પિપ્પલ્યાઃ| લવણેન યુક્તમુષ્ણામ્બુના દદ્યાત્| ધૂમાદિંશ્ચ વાતનુદન્નં ચ દદ્યાત્| ઇત્યુક્તા હિધ્મા|| ૧૮||

Adhikarana hRutpIDA~a~akhyA vyApatsiddhishca (19) · Śloka 19

અતિતીક્ષ્ણઃ સવાતો વા ન વા સમ્યક્પ્રપીડિતઃ| ઘટ્ટયોદ્દૃદયં બસ્તિસ્તત્ર કાશકુશોત્કટૈઃ| સ્યાત્ સામ્લવણસ્કન્ધકરીરબદરીનલૈઃ| શૃતૈર્બસ્તિર્હિતઃ સિદ્ધો વાતઘ્નૈશ્ચાઽનુવાસનમ્||૧૯||

અતિતીક્ષ્ણ ઇત્યાદિના હૃત્પીડોચ્યતે| અતિતીક્ષ્ણાદિગુણો બસ્તિ-ર્હૃદયં ઘટ્ટયેત્| સવાતો વા બસ્તિર્યો નિઃશેષપીડિતઃ સ ચ| તત્ર હૃદયઘટ્ટનેઽમ્લસ્કન્ધલવણસ્કન્ધાદિભિઃ કાસાદિભિશ્ચ સ્યાત્| ઇત્યુક્તા હૃત્પીડા|| ૧૯||

Adhikarana parikarttanAkhyA vyApatsiddhishca (20) · Śloka 20

મૃદુકોષ્ઠાલ્પદોષસ્ય રૂક્ષતીક્ષ્ણાઽતિમાત્રકઃ| હૃત્વા બસ્તિર્મલાઞ્છીઘ્રં વાતપિત્તે પ્રકોપયેત્| નાભિબસ્તિગુદાંસ્તે હિ કૃન્તતોઽસ્ય મુહુર્મુહુઃ| વિવર્ણાઽલ્પાઽલ્પમુત્થાનં બસ્તિર્નિલેખનાદ્ભવેત્| સ્વાદુશીતૌષધૈસ્તત્ર પયસ્યેક્ષ્વાદિભિઃ શૃતઃ| યષ્ટ્યાહ્વતિલકલ્કેન બસ્તિઃ સ્યાત્ક્ષીરભોજિનઃ| સસર્જરસયષ્ટ્યાહ્વં જિઙ્ગિણીકર્દમાઞ્જનમ્| વિનીયઃ દુગ્ધે બસ્તિઃ સ્યાદ્વયક્તામ્લરસભોજિનઃ| પિચ્છિલશ્ચ હિતો બસ્તિઃ સ્નેહશ્ચ મધુરૈઃ શૃતઃ||૨૦||

મૃદુકોષ્ઠ ઇત્યાદિના પરિકર્ત્તનમુચ્યતે| મૃદુકોષ્ઠત્વાદિયુક્તસ્ય રૂક્ષાદિગુણો બસ્તિર્મલાન્ હૃત્વા શીઘ્રં વાતપિત્તે પ્રકોપયેત્| અસ્ય ચાઽઽતુરસ્ય તે વાતપિત્તે નાભ્યાદીન્ મુહુર્મુહુઃ કૃન્તતઃ| બસ્તેશ્ચ મૂત્રાધારસ્ય નિર્લેખનાદ્ વિવર્ણાદિગુણમુત્થાનં ભવેત્| તત્ર પયસ્યાદિભિઃ સ્વાદુશીતૈઃ શૃતો યષ્ટ્યાઽઽહ્વતિલયોઃ કલ્કેન યુક્તો બસ્તિઃ ક્ષીરભોજિનઃ પુરુષસ્ય સ્યાત્| જિઙ્ગિણ્યાદિકં સસર્જરસાદિ દુગ્ધે વિનીય બસ્તિઃ સ્યાત્| આમ્લોત્કટં માંસરસં યો ભુંક્તો તસ્ય પિચ્છિલો બસ્તિકલ્પોક્તો બસ્તિશ્ચ હિતઃ| મધુરૈશ્ચ શૃતઃ સ્નેહોઽનુવાસને હિતઃ| ઇત્યુક્તં કર્ત્તનમ્|| ૨૦||

Adhikarana parisrAvA~a~akhyA vyApatsiddhishca (21) · Śloka 21

બસ્તિઃ ક્ષારામ્લતીક્ષ્ણોષ્ણલવણઃ પૈત્તિકસ્ય વા| ગુદં લિખન્ દહન્ ક્ષિણ્વન્ કરોત્યસ્રપરિસ્રવમ્| સ વિદગ્ધં સ્રવત્યસ્રં વર્ણૈઃ પિત્તં ચ ભૂરિભિઃ| બહુશશ્ચાઽતિયોગેન મોહં ગચ્છતિ ચાઽસકૃત્| તત્રાઽઽદ્રૈઃ શાલ્મલીપત્રૈઃ ક્ષુણ્ણૈરાજં પયઃ શૃતમ્| પૂતં ઘૃતાન્વિતં બસ્તિં દદ્યાદન્યાંશ્ચ પિચ્છિલાન્| વટાદિપલ્લવેષ્વેવં કલ્પો યવતિલેષુ ચ| સુવર્ચલોપોદકયોઃ કચ્છુદારે ચ શસ્યતે| ગુદે ચ શીતમધુરાન્ કુર્યાત્ સેકપ્રલેપનાન્| રક્તપિત્તાતિસારઘ્ની ક્રિયા ચાઽત્ર પ્રશસ્યતે| દાહાદિષુ ત્રિવૃત્કલ્કં મૃદ્વીકાવારિણા પિબેત્| તદ્ધિ પિત્તશકૃદ્વાતાન્ હત્વા દાહાદિકાઞ્જયેત્| વિશુદ્ધશ્ચ પિબેચ્છીતાં યવાગૂં શર્કરાયુતામ્| યુઞ્જ્યાદ્વાઽતિવિરિક્તસ્ય ક્ષીણવિટ્કસ્ય ભોજનમ્| માષયૂષેણ કુલ્મષાન્ પાનં દધ્યથવા સુરામ્||૨૧||

બસ્તિરિત્યાદિના પરિસ્રવ ઉચ્યતે| અથવા પૈત્તિકસ્ય ક્ષારાદિગુણો બસ્તિર્ગુદદાહાદિકં કુર્વન્નસ્રપરિસ્રવં કરોતિ| સ પરિસ્રવવાન્ વિદગ્ધમસૃગ્ બહુભિર્વણૈઃ સ્રવતિ| પિત્તશ્ચ તથાવિધમનેકવર્ણં સ્રવત્ય-તિયોગેન| અસકૃચ્ચાઽસૌ મોહં ગચ્છતિ| તત્રાઽઽદ્રૈઃ શાલ્મલીપત્રૈઃ શૃતં પયઃ પૂતં ઘૃતાન્વિતં ચ બસ્તિં દદ્યાત્| અન્યાંશ્ચ પૂર્વોક્તાન્ પિચ્છિલાન્ બસ્તીન્ દદ્યાત્| એષ ચ શાલ્મલીપત્રકલ્પો વટાદિપલ્લવેષુ યવતિલાનાં પલ્લવેષ્વપીષ્ટઃ સુવર્ચલાદીનાં ચ શસ્યતે| ગુદે ચ શીતાદિગુણાન્ સેકાન્ પ્રલેપાંશ્ચ કુર્યાત્| અત્ર ચ રક્તપિત્તઘ્ની ક્રિયા શસ્યતે રક્તાઽતિસારઘ્ની ચ| દાહાદિષુ દ્રાક્ષમૃદિતવારિણા ત્રિવૃત્કલ્કં પિબેત્| તત્ ત્રિવૃત્કલ્કયુક્તં મૃદ્વીકાવારિ પિત્તાદીન્ હત્વા દાહાદિકાન્ જયેત્| તેન ચ વિશુદ્ધો યવાગૂં શર્કરાયુતાં પિબેત્| અથવા યોઽતિવિરિક્તતયા ક્ષીણવિટ્કસ્તસ્ય માષયૂષેણ ભોજનં યુઞ્જ્યાત્| કુલ્માષાન્ વા યુઞ્જ્યાત્| કુલ્માષઃ સ્વિન્નસસ્યમ્| પાનં તુ દધિ વા સુરાં વા યુઞ્જ્યાત્| ઇત્યુક્તાઃ ષડતિયોગાઽઽપદઃ|| ૨૧||

Adhikarana atiyogAdiShu sAmAnyaM bheShajam (22) · Śloka 22

આમં યઃ કુણપં રુગ્વાનુપવેશ્યેત સાઽરુચિઃ| સ ઘનાઽતિવિષાકુષ્ઠનાતદારુવચાઃ પિબેત્| શકૃદ્વાતમસૃક્પિત્તં કફં વા યોઽતિસાર્યાતે| પક્વં તત્ર સ્વવગીર્યો બસ્તિઃ શ્રેષ્ઠં ભિષગ્જિતમ્||૨૨||

યસ્તુ પુરુષો રુગ્વાનાઽઽમં કુણપં દુર્ગન્ધમુપવેશ્યેતાઽરુચ્યા યુક્તઃ સ ઘનાદિકં જલેન પિબેત્| અસ્મિંશ્ચાઽતિયોગે શકૃદાદિકં પક્વં યોઽતિસાર્યતે તત્ર સ્વવર્ગીય આત્મીયૌષધનિર્વૃત્તો બસ્તિઃ શ્રેષ્ઠં ભિષગ્જિતમ્| શકૃદતિસારે સૂત્રોક્તેન પુરીષસંગ્રહણેન વર્ગેણ બસ્તિઃ| એવં વાતાદીનામપિ સ્વશબ્દાર્થો વ્યાખ્યેયઃ|| ૨૨||

Adhikarana vyApadaH saMsargabhedAdvibhinnatvam (23) · Śloka 23

ષણ્ણામેષાં દ્વિસંસર્ગાત્ત્રિંશદ્ભેદા ભવન્તિ તુ| કેવલૈઃ સહ ષટ્ત્રિંશદ્વિદ્યાત્સોપદ્રવાંશ્ચ તાન્| શૂલપ્રવાહિકાઽઽધ્માનપરિકર્ત્તાઽરુચિજ્વરાન્| તૃણ્મોહદાહમૂર્ચ્છાદીંશ્ચૈષાં વિદ્યાદુપદ્રવાન્||૨૩||

એષાં ચાઽઽમાદીનાં ષણ્ણાં દ્વિસંસર્ગાત્ દ્વિસંયોગેન ત્રિંશદ્ભેદા ભવન્તિ| કેવલૈશ્ચાઽઽમાદિભિઃ ષટ્| એવં ષટ્ત્રિંશદતીસારભેદાનુપદ્રવૈઃ સહ ભિષગ્ વિદ્યાત્| તત્રાઽઽમાદિભિર્મિશ્રિતાઃ| સામં શકૃત્ સામવાયુસ્તથા સામં ચ લોહિતમ્| આમેન સંયુતં પિત્તં કફઃ સામસ્તથૈવ ચ| શકૃદ્વાતઃ શકૃદસૃક્ શકૃત્કફઃ| વાતરક્તં વાતપિત્તં તથા વાતકફં વિદુઃ| અસૃક્પિત્તં રક્તકફં પિત્તં સકફમેવ ચ| ઇત્યેકસ્ય પ્રાધાન્યેન પઞ્ચદશ| તદ્યથા-શકૃદાઽઽમઃ સવાતાઽઽમઃ શોણિતાઽઽમસ્તથાઽપરઃ| પિત્તામશ્ચ બલાસામો વાતવિડ્રક્તવિટ્ તથા| પિત્તવિટ્કફવિટ્ ચૈવ રક્તવાતસ્તથાઽપરઃ| પિત્તવાતઃ કફમરુત્પિત્તેનાઽસૃક્કફેન ચ| કફપિત્તમિતિ ત્રિંશદ્ભેદાઃ ષટ્ કેવલૈસ્તથા| અથ તેષામુપદ્રવાનાહ-શૂલેત્યાદિ| યથાસમ્ભવં યોજ્યમ્| આદિશબ્દ એવઞ્જાતીયગ્રહણાર્થઃ||૨૩||

Adhikarana saMsargajAnAM vyApadAM cikitsA (24) · Śloka 24

તત્રાઽઽમેઽન્તરપાનં તુ કટ્વમ્લલવણૈર્યુતમ્| પાચનં શસ્યતે બસ્તિરાઽઽમે હિ પ્રતિષિધ્યતે| વાતઘ્નગ્રાહિવર્ગીયો બસ્તિઃ શકૃતિ શસ્યતે| સ્વાદ્વમ્લો વ્યક્તલવણઃ સ્નેહબસ્તિઃ સમીરણે| રક્તે રક્તેન પિત્તે તુ કષાયસ્વાદુતિક્તકઃ| સાર્યમાણે કફે બસ્તિઃ કષાયકટુતિક્તકઃ| શકૃતા વાયુના વાઽઽમે તેન વર્ચસિ વાઽનિલે| સંસૃષ્ટેઽન્તરપાનં સ્યાત્ કટ્વમ્લલવણૈર્યુતમ્| પિત્તેનામેઽસૃજા તદ્વત્તયોરાઽઽમેન વા પુનઃ| સંસૃષ્ટયોર્ભવેત્ પાનં સકટુસ્વાદુતિક્તકમ્| તથાઽઽમે કફસંસૃષ્ટે કષાયકટુતિક્તકમ્| આમેન તુ કફે યુક્તે કષાયલવણોષણમ્| વાતેન વિશિ પિત્તે વા વિટ્પિત્તાઽસ્રૈસ્તથાઽનિલે| સ્યાત્ કષાયામ્લમધુરઃ સંસૃષ્ટે બસ્તિરુત્તમઃ| બસ્તિર્વાતેન રક્તે તુ કાર્યઃ સ્વાદ્વમ્લતિક્તકઃ| શકૃચ્છોણિતયોઃ પિત્તશકૃતોરસ્રપિત્તયોઃ| બસ્તિરન્યોન્યસંસર્ગે કષાયસ્વાદુતિક્તકઃ| કફેન્ વિશિ પિત્તે વા કફે વિટ્પિત્તશોણિતૈઃ| કટુતિક્તકષાયઃ સ્યાત્ સંસૃષ્ટે બસ્તિરુત્તમઃ| મધુરોષણતિક્તસ્તુ રક્તે કફવિમૂર્ચ્છિતે| મારુતે કફસંસૃષ્ટે કટ્વમ્લલવણો ભવેત્| સ્યાદ્વસ્તિઃ કટુતિક્તામ્લઃ સંસૃષ્ટે વાયુના કફે||૨૪||

તત્રેત્યાદિના ષટ્ત્રિંશતશ્ચિકિત્સા| આમે કેવલે કટ્વાદિગુણૈરૌષધૈર્યુક્તમન્તરપાનકં મુખેન યોજ્યં શસ્યતે| કિં તદાઽઽહ| પાચનમ્| યત આમે બસ્તિઃ પ્રતિષિધ્યતે| કેવલે શકૃતિ વાતઘ્ન-વર્ગસિદ્ધો વા બસ્તિઃ સંગ્રહણસિદ્ધો વા| કેવલે સમીરણે સ્નેબસ્તિ-ર્યઃ સ્વાદ્વમ્લઃ પ્રભૂતલવણશ્ચ| કેવલે રક્તે કષાયાદિગુણો બસ્તિઃ| તથાવિધ એવ પિત્તપ્રધાને રક્તપિત્તે| કેવલે કફે સાર્યમાણેઽતિસાર્યતિ કષાયકટુતિક્તકો બસ્તિઃ| આમપ્રધાને શકૃતિ શકૃદાઽઽમે અન્તરપાનકં મુખયોજ્યં કટ્વાદિગુણદ્રવ્યયુક્તમ્| વાયુના વા યુક્તે પ્રધાને આમે તદેવ| તેન ચાઽઽમેન યુક્તે પ્રધાને વર્ચસિ તદેવ| તેન વાઽઽમેન યુક્તે પ્રધાનેઽનિલે તદેવ| પિત્તેન યુક્તે પ્રધાને આમે તદ્વત્| તદ્વદિતિ કટ્વમ્લલવણૈર્યુક્તમન્તરપાનમ્| અસૃજા યુક્તે પ્રધાને આમે તદ્વદેવ| તયોઃ પિત્તાઽસૃજોરામેન સંસૃષ્ટયોઃ સકટુસ્વાદુતિક્તકં પાનં ભવેત્| તેન પિત્તપ્રધાનમામપિત્તમુક્તમ્| રક્તપ્રધાનં ચાઽઽમરક્તમ્| કફસંસૃષ્ટે પ્રધાને આમે કષાયાદિગુણદ્રવ્યયુક્તમન્તરપાનમ્| આમેન યુક્તે પ્રધાને કફે કષાયલવણોષણમન્તરપાનમ્| વાતેન સંસૃષ્ટે પ્રધાને શકૃતિ કષાયાદિગુણો બસ્તિરુત્તમઃ સ્યાત્| વાતેન સંસૃષ્ટે પ્રધાને પિત્તે સ એવ બસ્તિઃ| વિડા ચ સંસૃષ્ટે પ્રધાને સ એવ| પિત્તેન ચ સંસૃષ્ટે પ્રધાનેઽનિલે સ એવ| અસ્રેણ ચ સંસૃષ્ટે પ્રધાનેઽનિલે સ એવ| વાતેન સંસૃષ્ટે પ્રધાને રક્તે સ્વાદ્વાદિગુણો બસ્તિઃ કાર્યઃ| શકૃચ્છોણિતયોરન્યોન્યસંસર્ગે શકૃત્પ્રાધાન્યે વા કષાયાદિગુણો બસ્તિઃ કાર્યઃ| એવં પિત્તશકૃતોઽન્યોન્યસંસર્ગે પિત્તપ્રાધાન્યે શકૃત્ પ્રાધાન્યે ચ કષાયાદિગુણઃ| રક્તપિત્તયોરપિ રક્તપ્રાધાન્યે પિત્તપ્રાધાન્યે ચ| કફેન યુક્તે પ્રધાને શકૃતિ કટ્વાદિગુણો બસ્તિરુત્તમઃ સ્યાત્| કફેન સંસૃષ્ટે પિત્તે સ એવ| વિશાપિત્તેન રક્તેન ચ સંસૃષ્ટે પ્રધાને કફે સ એવ| કફેન વિમૂર્ચ્છિતે સંસૃષ્ટે પ્રધાને રક્તે મધુરાદિગુણો બસ્તિઃ| કફેન સંસૃષ્ટે મારુતે કટ્વાદિગુણો બસ્તિર્ભવેત્| વાયુના સંસૃષ્ટે પ્રધાને કફે કટ્વાદિગુણો બસ્તિઃ સ્યાત્| ઇતિ ષટ્ત્રિંશતો ભેદાનાં ચિકિત્સોક્તા|| ૨૪||

Adhikarana atideshena rogAntareShUpayuktaM cikitsAsUtram (25) · Śloka 25

ત્રિચતુઃ પઞ્ચષડ્યોગાનેવમેવ વિકલ્પયેત્| યુક્તિશ્ચૈષાઽતિસારોક્તા સર્વરોગેષ્વપિ સ્મૃતા||૨૫||

અન્યા દ્વિસંસર્ગયુક્ત્યા ત્ર્યાદિસઙ્ખ્યાયોગન્ વિકલ્પયેત્| ન કેવલમતિસારેષ્વેવૈતદ્યથા વિધિવિષયં રસયોજનં બોદ્ધવ્યમ્| યાવત્ સર્વરોગેષ્વપિ આમાદિકૃતેષ્વેતદેવ સંયોજનં યથાવિષયં બોદ્ધવ્યમ્||૨૫||

Adhikarana sarvasaMsargeShu sAmAnyaM bheShajam (26) · Śloka 26

યુગપત્ ષડ્રસં ષણ્ણાં સમ્સર્ગે પાચનં ભવેત્||૨૬||

સર્વેષુ ચાઽતિસારાદિષુ રોગેષુ ષણ્ણામામાદીનાં યુગપત્ ષટ્ત્રિંશં યથોક્તં પાચનમિષ્યતે|| ૨૬||

Adhikarana nirAmeShu bastivisheShaH (27) · Śloka 27

નિરામાણાં તુ પઞ્ચાનાં બસ્તિઃ ષડ્રસિકો હિતઃ||૨૭||

યદા ત્વામાદિના જાતાનં શકૃતીનાં પઞ્ચાનાં યુગપત્ સંસર્ગસ્તદા ષડ્રસયુક્ત એવ બસ્તિઃ|| ૨૭||

Adhikarana sarvaiShvatisAravyApatsu sAmAnyaM bheShajam (28) · Śloka 28

ઉદુમ્બરશલાટૂનિ જમ્બ્વામ્રોદુમ્બરત્વચઃ| શઙ્ખં સર્જરસં લાક્ષાં કત્તૃણઞ્ચ પલાંશિકમ્| પિષ્ટ્વા તૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં ક્ષીરં દ્વિગુણિતં પચેત્| અતિસારેષુ સર્વેષુ પેયમેતદ્યથાબલમ્| કચ્છુરાધાતકિબિલ્વસમઙ્ગારક્તમૂલિભિઃ| મસૂરાશ્વત્થશુઙ્ગૈશ્ચ યવાગૂઃ સ્યાજ્જલે શૃતૈઃ| બાલોદુમ્બરકટ્વઙ્ગસમઙ્ગાપ્લક્ષપલ્લવૈઃ| મસૂરધાતકીપુષ્પબલાભિશ્ચ તથા ભવેત્||૨૮||

ઉદુમ્બરશલાટ્વાદીનાં ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થેન યુક્તં સર્પિષઃ પ્રસ્થં વિપચયેત્| માત્રયા યથાબલં પેયં સર્વેષ્વતિસારેષુ| તદિતિ સર્પિઃ| શલાટુરભિનવં ફલમ્| ત્વક્શબ્દેન જમ્બ્વાદીનાં સમ્બન્ધઃ| કત્તૃણં ભૂતીકમ્| કચ્છુરાદિભિર્જલે શૃતૈર્યવાગૂઃ સ્યાત્| કચ્છુરા દુરાલભા| સમઙ્ગા મઞિષ્ઠા| રક્તમૂલી શમીપત્રાખ્યા| સમઙ્ગા બાલાદુમ્બરાદિભિશ્ચ યવાગૂર્ભવેત્| તથેતિ જલે શૃતૈઃ| કટ્વઙ્ગઃ શ્યોનાકઃ|| ૨૮||

Adhikarana vyApatsu yathAvasthaM cikitsopadeshaH (29-30) · Śloka 30

નાનાપ્રકારા જાયન્તે વ્યાપદો બસ્તિવિભ્રમાત્| યથાયથં યથાવસ્થં તાસં કુર્વીત સાધનમ્||૨૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૩૦||

બસ્તિવિભ્રમાદસમ્યગ્યોગાત્રાનાપ્રકારા વ્યાપદો જાયન્તે| તાસાં વ્યાપદાં યથાયથં યથાસ્વરૂપં યથાવસ્થં ચ સાધનં ચિકિત્સિતં કુર્વીત ઇતિ|| ૨૯|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાય્ન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં કલ્પસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ