Adhikarana atha siddhabastikalpo nAma pa~jcamo~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ siddhabastikalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurā''trēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः सिद्धबस्तिकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
siddhabastīn prādhānyāt pr̥thagdarśayitumadhyāya ārabhyatē|| 1||
Adhikarana siddhabastisvarUpam (2) · Śloka 2
siddhabastīn prayuñjīta sarvadā sarvadēhinām| nirvyāpadō bahuphalān balapuṣṭikarān sukhān||2||
सिद्धबस्तीन् प्रयुञ्जीत सर्वदा सर्वदेहिनाम्| निर्व्यापदो बहुफलान् बलपुष्टिकरान् सुखान्||२||
🔊 Audio coming soon
prathamēna ślōkēna siddhabastīnāṁ sāmānyaṁ rūpamucyatē|| 2||
Adhikarana mAdhutailiko bastiH (3) · Śloka 3
madhutailē samē karṣaḥ saindhavād dvipicurmisaḥ| ēraṇḍamūlakvāthēna nirūhō mādhutailikaḥ| rasāyanaṁ pramēhā'rśaḥ kr̥migulmā'ntravr̥ddhinut| sayaṣṭimadhukaścaiṣa cakṣuṣyō raktapittajit||3||
मधुतैले समे कर्षः सैन्धवाद् द्विपिचुर्मिसः| एरण्डमूलक्वाथेन निरूहो माधुतैलिकः| रसायनं प्रमेहाऽर्शः कृमिगुल्माऽन्त्रवृद्धिनुत्| सयष्टिमधुकश्चैष चक्षुष्यो रक्तपित्तजित्||३||
🔊 Audio coming soon
madhvityādinā bastaya ucyantē| madhutailē samē sūtrōktaprakārēṇa| saindhavāt karṣaḥ| misiḥ śatapuṣpā| tasyā dvipicurdvikarṣaḥ| ityētadēraṇḍamūlakvāthēna nirūhaḥ saṁjñayā mādhutailikaḥ| subōdham| ēṣa ēvā'nantarōktō mādhutailikō madhuyaṣṭyā yuktaścakṣuṣyō raktapittajicca bhavati || 3||
Adhikarana yApanAkhyo bastI (4) · Śloka 4
yāpanō ghanakalkēna madhutailarasājyavān| pāyujānūrūbr̥ṣaṇabastimēhanaśūlajit| prasr̥tāṁśairghr̥takṣaudravasā tailaiḥ prakalpayēt| yāpanaṁ saindhavārdhākṣahapuṣā'rdhapalānvitam||4||
यापनो घनकल्केन मधुतैलरसाज्यवान्| पायुजानूरूबृषणबस्तिमेहनशूलजित्| प्रसृतांशैर्घृतक्षौद्रवसा तैलैः प्रकल्पयेत्| यापनं सैन्धवार्धाक्षहपुषाऽर्धपलान्वितम्||४||
🔊 Audio coming soon
ghanasya mustasya kalkēna yuktō nirūhō madhvādibhiśca yāpanā''khyō bhavati| sa tu pāyvādiśūlajit| dvitīyaṁ yāpanaṁ ghr̥tādibhiḥ| pratyēkaṁ prasrutāṁ'śaiḥ| saindhavasyā'rdhakarṣēṇa hapuṣā'rdhapalēnā'nvitaṁ prakalpayēt|| 4||
Adhikarana yuktarathAkhyo bastiH (5) · Śloka 5
ēraṇḍamūlaniṣkvāthō madhutailaṁ sasaindhavam| ēṣa yuktarathō bastiḥ savacāpippalīphalaḥ||5||
एरण्डमूलनिष्क्वाथो मधुतैलं ससैन्धवम्| एष युक्तरथो बस्तिः सवचापिप्पलीफलः||५||
🔊 Audio coming soon
ērēṇḍētyādinā vacāditrayayuktō bastirnāmnā yuktarathaḥ|| 5||
Adhikarana doShaharaH bastiH (6) · Śloka 6
sakvāthō madhuṣaḍgranthā śatāhvā hiṅgusaindhavaḥ| suradāru ca rāsnā ca bastirdōṣaharaḥ śivaḥ||6||
सक्वाथो मधुषड्ग्रन्था शताह्वा हिङ्गुसैन्धवः| सुरदारु च रास्ना च बस्तिर्दोषहरः शिवः||६||
🔊 Audio coming soon
sakvātha ēraṇḍamūlakvāthō madhvādiyuktō bastiḥ| śivaḥ śrēṣṭhaḥ ṣaḍgranthā vacā|| 6||
Adhikarana siddhabastiH (7) · Śloka 7
pañcamūlasya niṣkvāthastailaṁ māgadhikā madhu| sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smr̥taḥ||7||
पञ्चमूलस्य निष्क्वाथस्तैलं मागधिका मधु| ससैन्धवः समधुकः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः||७||
🔊 Audio coming soon
siddhabastiriti nāmnā smr̥ta ārcāryaiḥ pañcamūlādiślōkēna||7||
Adhikarana kaphavyAdhyAdiharo bastiH (8) · Śloka 8
dvipañcamūlatriphalāphalabilvāni pācayēt| gōmūtrē tēna piṣṭaiśca pāṭhātōyadavatsakaiḥ| saphalaiḥ kṣaudratailābhyāṁ kṣārēṇa lavaṇēna ca| yuktō bastiḥ kaphavyādhipāṇḍurōgaviṣūciṣu| śukrā'nilavibandhēṣu bastyāṭōpē ca pūjitaḥ||8||
द्विपञ्चमूलत्रिफलाफलबिल्वानि पाचयेत्| गोमूत्रे तेन पिष्टैश्च पाठातोयदवत्सकैः| सफलैः क्षौद्रतैलाभ्यां क्षारेण लवणेन च| युक्तो बस्तिः कफव्याधिपाण्डुरोगविषूचिषु| शुक्राऽनिलविबन्धेषु बस्त्याटोपे च पूजितः||८||
🔊 Audio coming soon
dipañcamūlādīni gōmūtrē pācayēt| tēna pakvēna bastiḥ| piṣṭaiḥ pāṭhādibhiryutaḥ kṣaudrādibhiśca| kaphavyādhyādiṣu pūjitaḥ| dvē pañcamūlē prathamē vilbādirbr̥hatyādiśca| phalaṁ madanaphalam|| 8||
Adhikarana shreShTho yApano bastiH (9) · Śloka 9
mustāpāṭhā'mr̥tairaṇḍabalārāsnāpunarnavam| mañjiṣṭhā''ragvadhōśīratrāyamāṇā'kṣarōhiṇīḥ| kanīyaḥ pañcamūlañca pālikaṁ madanā'ṣṭakam| jalāḍhakē pacēttacca pādaśēṣaṁ parisrutam| kṣīradviprasthasaṁyuktaṁ kṣīraśēṣaṁ punaḥ pacēt| sapādajāṅgalarasaḥ sasarpirmadhusaindhavaḥ| piṣṭairyaṣṭīmisiśyāmākaliṅgakarasāñjanaiḥ| bastiḥ sukhōṣṇō māṁsāgnibalaśukravivarddhanaḥ| vātā'sr̥ṅmōhamēhā'rśōgulmaviṇmūtrasaṁgraham| viṣamajvaravīsarpavardhmā''dhmānapravāhikāḥ| vaṅkṣaṇōrūkaṭīkukṣimanyāśrōtraśirōrujaḥ| hanyādasr̥gdarōnmādaśōphakāsā'śmakuṇḍalān| cakṣuṣyaḥ putradō rājā yāpanānāṁ rasāyanam||9||
मुस्तापाठाऽमृतैरण्डबलारास्नापुनर्नवम्| मञ्जिष्ठाऽऽरग्वधोशीरत्रायमाणाऽक्षरोहिणीः| कनीयः पञ्चमूलञ्च पालिकं मदनाऽष्टकम्| जलाढके पचेत्तच्च पादशेषं परिस्रुतम्| क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तं क्षीरशेषं पुनः पचेत्| सपादजाङ्गलरसः ससर्पिर्मधुसैन्धवः| पिष्टैर्यष्टीमिसिश्यामाकलिङ्गकरसाञ्जनैः| बस्तिः सुखोष्णो मांसाग्निबलशुक्रविवर्द्धनः| वाताऽसृङ्मोहमेहाऽर्शोगुल्मविण्मूत्रसंग्रहम्| विषमज्वरवीसर्पवर्ध्माऽऽध्मानप्रवाहिकाः| वङ्क्षणोरूकटीकुक्षिमन्याश्रोत्रशिरोरुजः| हन्यादसृग्दरोन्मादशोफकासाऽश्मकुण्डलान्| चक्षुष्यः पुत्रदो राजा यापनानां रसायनम्||९||
🔊 Audio coming soon
mustādikō bastiḥ subōdhaḥ| saha pādēna caturbhāgēna jāṅgalarasēna vartata iti tathōktaḥ | ēṣa ca mustādiḥ yāpanānāṁ rājā tadguṇē sā'tiśaya ityarthaḥ| rasāyanaphalatvād rasāyanam|| 9||
Adhikarana sukumArAdInAM hito basti (10) · Śloka 10
pr̥thak palāṁśaṁ vipacēt pañcamūlamagōkṣuram| kṣīrāḍhakē caturthasthaṁ piṣṭairyaṣṭyādibhiryutam| kṣaudratailā'jyasindhūtthayuktaṁ bastiḥ supūjitaḥ| viśēṣād bālavr̥ddhastrīsukumārasukātmanām| tadvat sahācarabalāsārivādarbhasādhitam| kṣīraṁ bastisthā'bhīrū guḍūcībr̥hatīdvayaiḥ| siddhaṁ payō māgadhikāyaṣṭīmadhukakalkavat||10||
पृथक् पलांशं विपचेत् पञ्चमूलमगोक्षुरम्| क्षीराढके चतुर्थस्थं पिष्टैर्यष्ट्यादिभिर्युतम्| क्षौद्रतैलाऽज्यसिन्धूत्थयुक्तं बस्तिः सुपूजितः| विशेषाद् बालवृद्धस्त्रीसुकुमारसुकात्मनाम्| तद्वत् सहाचरबलासारिवादर्भसाधितम्| क्षीरं बस्तिस्थाऽभीरू गुडूचीबृहतीद्वयैः| सिद्धं पयो मागधिकायष्टीमधुककल्कवत्||१०||
🔊 Audio coming soon
agōkṣuraṁ pañcamūlaṁ catvāri dravyāṇi| caturthasthaṁ pādaśēṣaṁ kvathitam| ēṣa bastiḥ sarvahitō'pi bālādiṣu viśēṣāt pūjitaḥ| agōkṣurē gōkṣurarahitam| yaṣṭyādīnyanantaraṁ bastipaṭhitāni| yaṣṭimityādīni| sahācarādisiddhaṁ kṣīram| tadvaditi pūrvavat| kalkādiyuktaṁ tat pūrvasminnēva viṣayē| abhīrvādisiddhaṁ payō māgadhikādikalkavat tathā pūrvaguṇa ityarthaḥ|| 10||
Adhikarana vRuShyAH bastayaH vidhishca (11) · Śloka 11
pañcamūlaṁ br̥hatyādi pratidravyaṁ palōnmitam| dvipalaṁ śāligōdhūmayavamāṣaṁ sayaṣṭikam| taiḥ siddhaṁ chāgalaṁ kṣīraṁ kukkuṭāṇḍarasaḥ sitā| sā''jyakṣaudradvilavaṇastairbastiḥ śukrakr̥t param| kalpō'yaṁ śikhigōnardamatsyādyaṇḍarasēṣvapi| rasaḥ kulīramāṁsasya caṭakā'ṇḍarasānvitaḥ| saśarkarāghr̥tamadhurbastrirvr̥ṣyatamō mataḥ| bastasūkarajairmuṣkaiḥ kulīracaṭakā''miṣaiḥ| siddhaṁ payōbastaśukramuccaṭēkṣurakaṁ madhu| tairghr̥tāḍhyō'lpalavaṇō bastirvr̥ṣyatamaḥ param| siddhēna payasā bhōjyamātmaguptōccaṭēkṣuraiḥ| atō daśadaśā'hēna yastu bastīn niṣēvatē| vājīva puṣṭaḥ sa vr̥ṣō gacchati pramadāśatam| ētē mākṣikasaṁyuktāḥ kurvantyatiVvr̥ṣaṁ naram| nā'tiyōgaṁ na cā'yōgaṁ stambhinastē ca kurvatē||11||
पञ्चमूलं बृहत्यादि प्रतिद्रव्यं पलोन्मितम्| द्विपलं शालिगोधूमयवमाषं सयष्टिकम्| तैः सिद्धं छागलं क्षीरं कुक्कुटाण्डरसः सिता| साऽऽज्यक्षौद्रद्विलवणस्तैर्बस्तिः शुक्रकृत् परम्| कल्पोऽयं शिखिगोनर्दमत्स्याद्यण्डरसेष्वपि| रसः कुलीरमांसस्य चटकाऽण्डरसान्वितः| सशर्कराघृतमधुर्बस्त्रिर्वृष्यतमो मतः| बस्तसूकरजैर्मुष्कैः कुलीरचटकाऽऽमिषैः| सिद्धं पयोबस्तशुक्रमुच्चटेक्षुरकं मधु| तैर्घृताढ्योऽल्पलवणो बस्तिर्वृष्यतमः परम्| सिद्धेन पयसा भोज्यमात्मगुप्तोच्चटेक्षुरैः| अतो दशदशाऽहेन यस्तु बस्तीन् निषेवते| वाजीव पुष्टः स वृषो गच्छति प्रमदाशतम्| एते माक्षिकसंयुक्ताः कुर्वन्त्यतिVवृषं नरम्| नाऽतियोगं न चाऽयोगं स्तम्भिनस्ते च कुर्वते||११||
🔊 Audio coming soon
br̥hatyādipañcamūlādinā siddhaṁ chāgalaṁ kṣīraṁ kukkuṭāṇḍarasādinā yuktō bastiḥ paraṁ śukrakr̥t| asminnēva ca bastau kukkuṭarasa sthānē śikhyādīnāmanyatamasyā'ṇḍarasayōgāttrayō bastayō bhavēyuḥ| aṇḍēṣu ca rasō'ntarbhavati| kulīramāṁsasya rasaḥ caṭakāṇḍarasēna yuktaḥ saśarkarādiśca bastirvr̥ṣyatamaḥ| kulīrō matsyaḥ karkaṭākhyaḥ| bastamuṣkādinā siddhaṁ payōbastaśukrādinā yuktaṁ ghr̥tāḍhyō'lpalavaṇaśca bastirvr̥ṣyatamaḥ| paramatyartham| bastaḥ chagalaḥ| muṣkō br̥ṣaṇaḥ| (ni) 'uccaṭā sōmavallī ca pracalā taralā tathā| mahauṣadhī sarvagamā vr̥ddhidā vardhitā purā||' ikṣurakaṁ gōkṣurakaḥ| ēṣu ca vr̥ṣyabastiṣu dīyamānēṣvātmaguptādibhiḥ siddhēna payasā bhōjyam| atō vr̥ṣyādikāddaśāhēna pratidisamēkōpayōgēna daśa bastīn yō niṣēvatē sa vr̥ṣō'kṣīṇaśukrō vājivacca puṣṭaḥ pramadāśataṁ gacchati| ētē vr̥ṣyā bastayō mākṣikayuktā ativr̥ṣaṁ naraṁ kurvanti| ētē cā'tiyōgaṁ na kurvatē| āhitāśca nā'yōgaṁ kurvatē|| 11||
Adhikarana yApaneShvanuvAsanasyA~anA~a ~avashyakatA (12) · Śloka 12
nirūhā lēkhanāḥ prāyō br̥ṁhaṇāḥ snēhabastayaḥ| yāpanēṣūbhayaṁ tasmānnēṣṭaṁ tēṣvanuvāsanam||12||
निरूहा लेखनाः प्रायो बृंहणाः स्नेहबस्तयः| यापनेषूभयं तस्मान्नेष्टं तेष्वनुवासनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
sarvabastiṣu sāmānyēnā'ntarā'ntarā'nuvāsanamuktaṁ 'nirūhānmarutō bhayam' ityādinā| tat pratiṣēdhārthamāha-nirūhā ityādi| yē nirūhāstē prāyēṇaikāntalēkhanāḥ| yē ca snēhabastayastē prāyēṇaikāntabr̥ṁhaṇāḥ| taccōbhayamapi lēkhanatvaṁ br̥ṁhaṇatvaṁ ca yatō yāpanēṣvatastēṣvanuvāsanaṁ nēṣyatē kāraṇā'bhāvāt| tasminnirūhā apyētē br̥ṁhaṇatvēnā'nuvāsanaṁ nā'pēkṣata iti|| 12||
Adhikarana yApanAnAM vyApatpratikArAshca (13) · Śloka 13
mr̥dutvānna nivarttantē yasya tvētē prayōjitāḥ| samūtrairbastibhistīkṣṇairā''sthāpyaḥ kṣipramēva saḥ| śōpha'gnināśapāṇḍutvaśūlā'rśaḥparikarttikāḥ| syurjvarāścā'tisārāśca yāpanātyarthasēvanāt| ariṣṭakṣāraśīdhvādyaistatrēṣṭā dīpanī kriyā| yuktya tasmānniṣēvēta yāpanānna prasaṅgataḥ||13||
मृदुत्वान्न निवर्त्तन्ते यस्य त्वेते प्रयोजिताः| समूत्रैर्बस्तिभिस्तीक्ष्णैराऽऽस्थाप्यः क्षिप्रमेव सः| शोफऽग्निनाशपाण्डुत्वशूलाऽर्शःपरिकर्त्तिकाः| स्युर्ज्वराश्चाऽतिसाराश्च यापनात्यर्थसेवनात्| अरिष्टक्षारशीध्वाद्यैस्तत्रेष्टा दीपनी क्रिया| युक्त्य तस्मान्निषेवेत यापनान्न प्रसङ्गतः||१३||
🔊 Audio coming soon
ētē ca yāpanāḥ svabhāvādēva mr̥dutvāddhētōryadi kasyacinnapratyā''gacchanti tataḥ sō'ntarbastiḥ kṣipramēva tīkṣṇairbastibhiḥ samūtrairā''sthāpyaḥ| yāpanānāmatyarthasēvanācchōphādayaḥ syuḥ| tēṣu ca śōphādiṣvariṣṭādibhirdīpanī kriyēṣṭā| tasmāduktāddhētōryāpanān yuktyā sukhasaṁvāhanalakṣaṇayā sēvēta| na tvatiprasaṅgataḥ|| 13||
Adhikarana yApaneShu niShparihAryatvam (14) · Śloka 14
mr̥dvalpauṣadhasaṁyōgāt pādahīnapramāṇataḥ| alpakālōpayōgācca tēṣu niṣparihāratā| dravyēṣu yāpanīyēṣu siddhān snēhān pr̥thakpr̥thak| bastīn sarvēṣu vā yuñjyāt parihāravivarjitān||14||
मृद्वल्पौषधसंयोगात् पादहीनप्रमाणतः| अल्पकालोपयोगाच्च तेषु निष्परिहारता| द्रव्येषु यापनीयेषु सिद्धान् स्नेहान् पृथक्पृथक्| बस्तीन् सर्वेषु वा युञ्ज्यात् परिहारविवर्जितान्||१४||
🔊 Audio coming soon
tēṣu ca yāpanēṣvanēna prakārēṇa niṣparihāratā sukhōpāyōgyatvaṁ bhavati| kēnētyā''ha-mr̥dvityādi| mr̥dunō'lpamānasya cauṣadhasya saṁyōgāt| tathā sūtrē yatra-yatra yat pramāṇamuktaṁ tatra-tatra yāpānānāṁ pādahīnaṁ pramāṇam| tatō'lpañca kālamupayōgāditi| athavā sarvēṣu viśēṣēṇa puruṣēṣu pr̥thag yāpanīyadravyāsiddhān snēhān niṣparihārān yuñjyāt|| 14||
Adhikarana putrado rasAyanashca bastiH (15) · Śloka 15
sahācarā'bhīrubalārāsnāgōkṣurakāt pr̥thak| tulāṁ jaladrōṇaśatē pacēd drōṇā'vaśēṣitē| pūtaśītē visadrākṣātavakṣīrīnidigdhikāḥ| mahāsahākṣudrasahāyaṣṭīmadhumadhūlikāḥ| jīvakarṣabhakōdīcyamr̥ṇālōtpalacandanam| kharjūratālamajjātmaguptātāmalakīkaṇāḥ| paṭōlamēdātvakpatraśītapākyōdanāhvayāḥ| kalkīkr̥tya kṣipēttasmin pr̥thakca prasthasammitam| rasaṁ varāhamahiṣabastamuṣkōdbhavaṁ tathā| śikhikukkuṭahaṁsāṇḍasambhavaṁ tailasarpiṣī| dhātrībidārīsvarasaṁ gavyakṣīrā''ḍhakadvayam| brahmabhērīmr̥daṅgādininādaiḥ sādhitaṁ ca tat| sitacchatrakr̥tacchāyaṁ sitavastrāvaguṇṭhitam| ārōpitaṁ gajaskandhē pūjayitvā vr̥ṣadhvajam| kr̥tvā svastyayanaṁ dadyātsnēhabastimayantraṇam| prāptastēnā'tivr̥ṣatāṁ śramayēdvanitāśatam| nirvalīpalitaḥ kāntaścirañjīvī bhavētsa ca| naṣṭaśukrakṣatakṣīṇaviṣamajvariṇāṁ hitaḥ| vyāpannārttavaśukrāṇāṁ putradātā rasāyanam||15||
सहाचराऽभीरुबलारास्नागोक्षुरकात् पृथक्| तुलां जलद्रोणशते पचेद् द्रोणाऽवशेषिते| पूतशीते विसद्राक्षातवक्षीरीनिदिग्धिकाः| महासहाक्षुद्रसहायष्टीमधुमधूलिकाः| जीवकर्षभकोदीच्यमृणालोत्पलचन्दनम्| खर्जूरतालमज्जात्मगुप्तातामलकीकणाः| पटोलमेदात्वक्पत्रशीतपाक्योदनाह्वयाः| कल्कीकृत्य क्षिपेत्तस्मिन् पृथक्च प्रस्थसम्मितम्| रसं वराहमहिषबस्तमुष्कोद्भवं तथा| शिखिकुक्कुटहंसाण्डसम्भवं तैलसर्पिषी| धात्रीबिदारीस्वरसं गव्यक्षीराऽऽढकद्वयम्| ब्रह्मभेरीमृदङ्गादिनिनादैः साधितं च तत्| सितच्छत्रकृतच्छायं सितवस्त्रावगुण्ठितम्| आरोपितं गजस्कन्धे पूजयित्वा वृषध्वजम्| कृत्वा स्वस्त्ययनं दद्यात्स्नेहबस्तिमयन्त्रणम्| प्राप्तस्तेनाऽतिवृषतां श्रमयेद्वनिताशतम्| निर्वलीपलितः कान्तश्चिरञ्जीवी भवेत्स च| नष्टशुक्रक्षतक्षीणविषमज्वरिणां हितः| व्यापन्नार्त्तवशुक्राणां पुत्रदाता रसायनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
sahācarādīnāṁ pañcaśatāni palāni| jalasya drōṇaśatam| kvathitaśēṣō drōṇaḥ| pūtē śītē ca bisādi kalkīkr̥tya sūtravidhānēna kṣipēt| varāhādīnāṁ muṣkarasaṁ pr̥thak prasthasammitam| ninādaśabdasya brahmādibhiḥ sambandhaḥ| brahmaninādō vēdaghōṣaḥ| subōdham| abhīruḥ śatāvarī| madhūlikā guḍatr̥ṇaḥ śaradyanyatamakāṇḍaḥ| udīcyaṁ vālakam| mr̥ṇālaṁ visāṅkuram| (ni0) 'cūḍāmaṇiḥ śītapākī śikhaṇḍī kr̥ṣṇalā tathā| ucyaṭā tāmrakā guñjā catasraḥ kākasāhvayā|' ōdanapākī nīlasahacaraḥ| varāhaḥsūkaraḥ| bastaḥ chāgalaḥ| dhātryā''malakam| bidārī dārikā| brahmavēdaḥ bhērīdundubhiḥ| tēnēti snēhabastinā sahācarādyēnā'tivr̥ṣatāṁ prāptō vanitāśataṁ śramaṁ nayēt| sa ca nirvalīpalitatvādinān bhavēt| ēṣa ca bastirnaṣṭaśukrādīnāṁ hitaḥ| putradātā rasāyanaṁ ca|| 15||
Adhikarana atideshenA~anuktanirdeshaH (16) · Śloka 16
ēvaṁ ca bastayō'nyē'pi kalpyāḥ pākyāśca naikaśaḥ| śataṁ vārān sahasraṁ vā pācayēt sambhavē sati||16||
एवं च बस्तयोऽन्येऽपि कल्प्याः पाक्याश्च नैकशः| शतं वारान् सहस्रं वा पाचयेत् सम्भवे सति||१६||
🔊 Audio coming soon
ēvañcā'nayā diśā'nyē'pi svabuddhyā br̥ṁhaṇā bastyaḥ kalpyāḥ| yathāsambhavaṁ cā'nēkaśaḥ pākyāśca śukrakarauṣadhaiḥ|| 16||
Adhikarana saparihArAH snehabastayaH vAtaghnAH snehabastayaH| (17) · Śloka 17
dōṣaghnāḥ saparīhārā vakṣyantē snēhabastayaḥ| daśamūlaṁ balāṁ rāsnāmaśvagandhāṁ punarnavām| guḍūcyairaṇḍapūtīkabhārṅhgīvr̥ṣakarōhiṣam| śatāvarīṁ sahacaraṁ kākanāsāṁ palāṁśakam| yavamāṣātasīkōlakulatthān prasr̥tōnmitān| vahē vipācya tōyasya drōṇaśēṣēṇa tēna ca| pacēttailāḍhakaṁ pēṣyairjīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ| anuvāsanamityētat sarvavātavikāranut| ānūpānāṁ vasā tadvajjīvanīyōpasādhitā| śatāhvāyavabilvāmlaistailaṁ siddhaṁ samīraṇē| saindhavēnā'gnivarṇēna taptaṁ cā'nilajidghr̥tam||17||
दोषघ्नाः सपरीहारा वक्ष्यन्ते स्नेहबस्तयः| दशमूलं बलां रास्नामश्वगन्धां पुनर्नवाम्| गुडूच्यैरण्डपूतीकभार्ङ्ह्गीवृषकरोहिषम्| शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशकम्| यवमाषातसीकोलकुलत्थान् प्रसृतोन्मितान्| वहे विपाच्य तोयस्य द्रोणशेषेण तेन च| पचेत्तैलाढकं पेष्यैर्जीवनीयैः पलोन्मितैः| अनुवासनमित्येतत् सर्ववातविकारनुत्| आनूपानां वसा तद्वज्जीवनीयोपसाधिता| शताह्वायवबिल्वाम्लैस्तैलं सिद्धं समीरणे| सैन्धवेनाऽग्निवर्णेन तप्तं चाऽनिलजिद्घृतम्||१७||
🔊 Audio coming soon
daśamūlētyādinā snēhabastayō vakṣyantē| yē dōṣaghnāḥ saparihārāśca| parihārā yēṣāṁ vidyantē| yantraṇāṁ vinā bādhāvahā ityarthaḥ| daśamūlādīnāṁ pratyēkaṁ pr̥thak palam| yavādīnāṁ dvē palē pratyēkamiti kvāthē jīvanīyādikalkairanvitaṁ siddhaṁ tailamanuvāsanaṁ sarvavātavikāranut| ānūpānāṁ varāhādīnāṁ matsyavargatritayōktānāṁ prāṇīnāṁ yathāsambhavaṁ vasā jīvanīyairupasādhitā| tadvadanuvāsanaṁ sarvavātavikāranud bhavati| śatāhvādisiddhaṁ tailaṁ samīraṇē'nuvāsanam| atīvā'nalē taptēna saindhavēna taptaṁ ghr̥tamanilajidanuvāsanam|| 17||
Adhikarana bRuMhaNatvAdiguNamanuvAsanam (18) · Śloka 18
jīvantīṁ madanaṁ mēdāṁ śrāvaṇīṁ madhukaṁ balām| śatāhvarṣabhakau kr̥ṣṇāṁ kākanāsāṁ śatāvarīm| svaguptāṁ kṣīrakākōlīṁ karkaṭākhyāṁ śaṭhīṁ vacām| piṣṭvā tailaṁ ghr̥taṁ kṣīrē sādhayēta caturguṇē| br̥̄ṁhaṇaṁ vātapittaghnaṁ balaśukrāgnivarddhanam| rajaḥśukrā''mayaharaṁ putrīyaṁ cā'nuvāsanam||18||
जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम्| शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्| स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शठीं वचाम्| पिष्ट्वा तैलं घृतं क्षीरे साधयेत चतुर्गुणे| बॄंहणं वातपित्तघ्नं बलशुक्राग्निवर्द्धनम्| रजःशुक्राऽऽमयहरं पुत्रीयं चाऽनुवासनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
jīvantyādyē snēhāccaturguṇaṁ kṣīram| kalkaḥ snēhāccaturthāśēna| ētattailaghr̥tamanuvāsanaṁ br̥ṁhaṇātvādiguṇam|| 18||
Adhikarana pittaghnamanuvAsanam (19) · Śloka 19
śiśirasparśavīryaiśca piṣṭaiḥ kṣīrē caturguṇē| tailapādaṁ ghr̥taṁ siddhaṁ pittaghnamanuvāsanam||19||
शिशिरस्पर्शवीर्यैश्च पिष्टैः क्षीरे चतुर्गुणे| तैलपादं घृतं सिद्धं पित्तघ्नमनुवासनम्||१९||
🔊 Audio coming soon
śītasparśaiḥ śītavīryairēva ca kēvalaśītasparśavīryairdravyairghr̥taṁ siddham| ghr̥tāt kṣīrē caturguṇē tailaṁ pādēna samaṁ yasya| ētadanuvāsanaṁ pittaghnam|| 19||
Adhikarana kaphaghnAnyanuvAsanAni (20) · Śloka 20
saindhavaṁ madanaṁ kuṣṭhaṁ śatāhvā niculō vacā| hnībēraṁ madhukaṁ bhārṅgī dēvadāru sakaṭphalam| nāgaraṁ puṣkaraṁ mēdā cavikā citrakaḥ śaṭhī| viḍaṅgā'tiviṣē śyāmā harēṇurnīlinī sthirā| bilvā''jamōdacapalā dantī rāsnā ca taiḥ samaiḥ| sādhyamēraṇḍatailaṁ vā tailaṁ vā kapharōganut| vardhmōdāvartagulmā'rśaḥ plīhamēhā''dyamārutān| ānāhamaśmarīṁ cā''śu hanyāt tadanuvāsanam| sādhitaṁ pañcamūlēna tailaṁ bilvādinā'thavā| anvāsanaṁ ślēṣmaharaṁ dravyairvā kaphaghātibhiḥ| phalairaṣṭaguṇē cā'mlē siddhamanvāsanaṁ kaphē||20||
सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वा निचुलो वचा| ह्नीबेरं मधुकं भार्ङ्गी देवदारु सकट्फलम्| नागरं पुष्करं मेदा चविका चित्रकः शठी| विडङ्गाऽतिविषे श्यामा हरेणुर्नीलिनी स्थिरा| बिल्वाऽऽजमोदचपला दन्ती रास्ना च तैः समैः| साध्यमेरण्डतैलं वा तैलं वा कफरोगनुत्| वर्ध्मोदावर्तगुल्माऽर्शः प्लीहमेहाऽऽद्यमारुतान्| आनाहमश्मरीं चाऽऽशु हन्यात् तदनुवासनम्| साधितं पञ्चमूलेन तैलं बिल्वादिनाऽथवा| अन्वासनं श्लेष्महरं द्रव्यैर्वा कफघातिभिः| फलैरष्टगुणे चाऽम्ले सिद्धमन्वासनं कफे||२०||
🔊 Audio coming soon
saindhavādibhiḥ samaiḥ sādhyaṁ tilatailamēraṇḍatailaṁ vā| tadanuvāsanaṁ kapharōganuda vardhmādīṁśca hanyāt| niculaṁ dīrghapatrō vētasaḥ| hnībēraṁ vālakam| kaṭphalaṁ sōmavalkaḥ| śyāmā trivr̥t| capalā pippalī| bilvādinā vā pañcamūlēna sādhitaṁ tailamanuvāsanaṁ ślēṣamaharaṁ bhavati| athavā kaphaghātibhirdravyaiḥ śītaśivaśatapuṣpētyādinā śōdhanādigaṇē paṭhitaiḥ| snēhādaṣṭaguṇē'mlē kāñjikādau siddhaṁ taila manuvāsanaṁ ślēṣmaharam|| 20||
Adhikarana sakaPAdiShu nirUhaH (21) · Śloka 21
śūlā''nāhē tu tadyuktō nirūhaḥ paṭumūtravān||21||
शूलाऽऽनाहे तु तद्युक्तो निरूहः पटुमूत्रवान्||२१||
🔊 Audio coming soon
yadā tu sakaphasya śūlamā''nāhaśca bhavati tadā tēna kaphaharadravyasiddhēna tailēna yuktō yōgyō nirūhaḥ paṭunā lavaṇēna mūtrēṇa ca yuktō vidhēyaḥ|| 21||
Adhikarana bastyupayogiPalAnAmadhikAravisheShaH (22) · Śloka 22
pr̥cchatisma munimityatha dhīmā- nagnivēśa iha kintu phalānām| bastikarmaṇi hitaṁ satataṁ syā- ttaṁ punarvasuriti praśaśāsa| iha kuṣṭhahitā garāgarī hitamikṣvākuphalaṁ pramēhiṇām| kuṭajasya phalaṁ hr̥dāmayē pravaraṁ kōśaphalaṁ tu pāṇḍuṣu| udarē kr̥tavēdhanaṁ hitaṁ madanaṁ sarvagadā'virōdhi ca| madhuraṁ sakaṣāyatiktakaṁ tadarūkṣaṁ sakaṭūṣṇāpicchilam| kaphapittahr̥dā''śukāri ya- nnirapāyaṁ pavanā'nulōmi ca| pravaraṁ tadataḥ phalādiṣu smr̥tamāsthāpanayōjanāsviti||22||
पृच्छतिस्म मुनिमित्यथ धीमा- नग्निवेश इह किन्तु फलानाम्| बस्तिकर्मणि हितं सततं स्या- त्तं पुनर्वसुरिति प्रशशास| इह कुष्ठहिता गरागरी हितमिक्ष्वाकुफलं प्रमेहिणाम्| कुटजस्य फलं हृदामये प्रवरं कोशफलं तु पाण्डुषु| उदरे कृतवेधनं हितं मदनं सर्वगदाऽविरोधि च| मधुरं सकषायतिक्तकं तदरूक्षं सकटूष्णापिच्छिलम्| कफपित्तहृदाऽऽशुकारि य- न्निरपायं पवनाऽनुलोमि च| प्रवरं तदतः फलादिषु स्मृतमास्थापनयोजनास्विति||२२||
🔊 Audio coming soon
pr̥cchatītyādinā phalānāṁ madhyādbastikarmaṇi kiṁ hitaṁ syāditi| athētyagnivēśapraśnē| tamagnivēśaṁ punarvasuriti praśaśāsa| kimityā''ha-ihētyādi| ubhayatrā'pīhētyāyurvēdē| subōdham| (ni0) 'jīmūtakō dēvatā'stiktakōśā garāgarī| prōktā''khu viṣahāvēṇī dēvatāli ca tāḍakaḥ|| kaṭukā''lābunī tumbī lambāpiṇḍaphalā tathā| ikṣvākuḥ kṣatriyavarastiktabījā mahāphalā||' kuṭajaphalamindrayavam| kōśaphalaṁ dhāmārgavākhyāyā rājakōśātakyāḥ phalam| kr̥tavēdhanaṁ ghāṇḍōlikākhyāyaḥ| kēśātakyāḥ phalam| taditi madanam| sarvagadā'virōdhitvē hēturmadhurādiguṇatvēna| vātādihitvē ca| picchilaṁ mārdavāpādanam| āśu svaṁ karma karōtītyā''śukārī| nirapāyamayōgādinā apāyanaṁ karōtyatō madhuratvādihētōstat phalādiṣu madanaphalādiṣu śōdhanādigaṇa paṭhitēṣu bastidravyēṣu pravaraṁ śrēṣṭhamā''sthāpanānāṁ yōjanāsu smr̥tamāRcāryaiḥ|| 22||
Adhikarana cikitsAyAM basteH prAdhAnyam (23) · Śloka 23
atha munivr̥ṣabhē nigadya vākyaṁ sthitavati vijñapayāmbabhūva bhūyaḥ| idamatigahanaṁ sahānyaśiṣyai- ravanigatō'ñjalimagratō nidhāya| citrakarmaguṇakr̥d guruṇōktō bastirūrdhvamatha caiti na nābhēḥ| śīghramāpatati cā'nu sa dēhāt sarvataḥ kathamapōhati dōṣān| ūcē gurustimitamārutavaśyamētat dēhasya yadbahirupāśritamantarē vā| duṣṭasya tasya janayannanulōmatāṁ tu bastirhinasti viṣamānapi rōgapūgān| śākhāgatāḥ kōṣṭhagatāśca rōgā marmōrdhvasarvā'vayavāṅgajāśca| yē santi tēṣāṁ na tu kaścidanyō vāyōḥ paraṁ janmani hēturasti| viṭślēṣmapittādimalācayānāṁ vikṣēpasaṁhārakarō hi vāyuḥ| tasyā'tivr̥ddhasya śamāya nānya- dbastēḥ samaṁ bhēṣajamasti yasmāt| śāmyanti yatnēna jitē'nilē ca tadīritāḥ pittakaphādayō'pi| tasmāccikitsā'rdhamiti bruvanti sarvāṁ cikitsāmapi bastimēkē||23||
अथ मुनिवृषभे निगद्य वाक्यं स्थितवति विज्ञपयाम्बभूव भूयः| इदमतिगहनं सहान्यशिष्यै- रवनिगतोऽञ्जलिमग्रतो निधाय| चित्रकर्मगुणकृद् गुरुणोक्तो बस्तिरूर्ध्वमथ चैति न नाभेः| शीघ्रमापतति चाऽनु स देहात् सर्वतः कथमपोहति दोषान्| ऊचे गुरुस्तिमितमारुतवश्यमेतत् देहस्य यद्बहिरुपाश्रितमन्तरे वा| दुष्टस्य तस्य जनयन्ननुलोमतां तु बस्तिर्हिनस्ति विषमानपि रोगपूगान्| शाख़ागताः कोष्ठगताश्च रोगा मर्मोर्ध्वसर्वाऽवयवाङ्गजाश्च| ये सन्ति तेषां न तु कश्चिदन्यो वायोः परं जन्मनि हेतुरस्ति| विट्श्लेष्मपित्तादिमलाचयानां विक्षेपसंहारकरो हि वायुः| तस्याऽतिवृद्धस्य शमाय नान्य- द्बस्तेः समं भेषजमस्ति यस्मात्| शाम्यन्ति यत्नेन जितेऽनिले च तदीरिताः पित्तकफादयोऽपि| तस्माच्चिकित्साऽर्धमिति ब्रुवन्ति सर्वां चिकित्सामपि बस्तिमेके||२३||
🔊 Audio coming soon
athā'nantaraṁ munivr̥ṣabhē punarvasau phalakalpanāvākyaṁ nigadya uktvā| sthitavativākyād viratē'gnivēśē'ñjalimagratō nidhāya avanau nipatya| bhūyaḥ punarvijñāpayāmbabhūvā'nyairbhēlādibhiḥ śiṣyaiḥ saha| kimityāha-citrētyādi| guruṇā bhavatā bastirvicitrakarmakr̥tavicitraguṇakr̥ccōktaḥ| atha ca bastirnābhērūrdhvaṁ naiti| na ca bahukālaṁ dēhē tiṣṭhati| api tu śīghramā''patati| ēvaṁ svarūpaḥ sa kathaṁ dōṣānapōhati| iti vijñāpanā| ēvaṁ vijñaptō guruḥ punarvasustamagnivēśamityūcē| kimityāha- dēhasya yatkiñcidbahirāśritaṁ kāntivarṇagamanagrahaṇādi| yaccāntarāśritaṁ dhātvādi| tatsarvaṁ mārutavaśyaṁ vātavaśād bhavati| tasya tu sarvaśarīrōgakārakaraṇabhūtasya vāyōrbastirduṣṭasya satō'nulōmatāṁ janayadviṣamānapi kr̥cchrānapi rōgapūgān vyādhisaṅghān hinasti| api ca yē rōgāḥ śākhāgatāḥ santi yē ca kōṣṭhagatā yē ca marmādijāstēṣāṁ rōgāṇāṁ janmani vāyōḥ paramanyō hēturnāsti| viḍā''dimalācayānāñca vāyurēva vikṣēpasaṁhārau karōti yasmāt| yasmācca tasya vāyōrativr̥ddhasya śamāya'nyad bhēṣajaṁ bastisamaṁ nāsti| yasmāccaitēna bastinā'nilē vāyau jitē tadīritāḥ pittādayō'pi śāmyanti| tasmāddhētōrācāryāḥ cikitsā'rdhamiti nāmnā bastiṁ bruvanti| ēka ācāryāḥ bastiṁ sarvāṁ cikitsāṁ bruvanti| bastirēva cikitsētyarthaḥ| śākhā raktādayē dhātavaḥ| tathā kōṣṭhō mahāsrōtaḥ| marma hr̥dayādi| ūrdhvāṅgaṁ śiraḥ| aṅgaśabdēna dēhaparyāyēṇōrdhvādīnāṁ sambandhaḥ| pittādītyādiśabdēna svēdādīnāṁ grahaṇam| kaphādaya iti rasādīnāṁ grahaṇam|| 23||
Adhikarana prAdhanye yuktayaH (24) · Śloka 24
yacca pakvāśayasthō'pi dōṣānāpādamastakam| vīryēṇa bastirādattē svasthō'rkō bhūrasāniva| yattatrauṣadhavīryaṁ hi tadapānēna vāyunā| paryāptamacirādēva samānaḥ pratipadyatē| samānāduttaraṁ caivaṁ vyānādyāḥ pavanāḥ kramāt| tē tr̥ptāḥ prakr̥tiṁ yātāḥ śarīrānugrahē sthitāḥ| prasahya pittaślēṣmāṇau yathāsthānaṁ nivēśya ca| santarpayanti paritaḥ svān svān bhūtaguṇāṁstanau| vyānastiryagapānō'dhaḥ prāṇaścōrdhvaṁ prakarṣati| yathāsvamēva nāḍībhirhāriṇībharivōdakam| ēvaṁ vātaiḥ sirābhiśca vapurbastiḥ suyōjitaḥ| vyāpnuvatprasabhaṁ hanti sakr̥cchānapi yakṣmaṇaḥ||24||
यच्च पक्वाशयस्थोऽपि दोषानापादमस्तकम्| वीर्येण बस्तिरादत्ते स्वस्थोऽर्को भूरसानिव| यत्तत्रौषधवीर्यं हि तदपानेन वायुना| पर्याप्तमचिरादेव समानः प्रतिपद्यते| समानादुत्तरं चैवं व्यानाद्याः पवनाः क्रमात्| ते तृप्ताः प्रकृतिं याताः शरीरानुग्रहे स्थिताः| प्रसह्य पित्तश्लेष्माणौ यथास्थानं निवेश्य च| सन्तर्पयन्ति परितः स्वान् स्वान् भूतगुणांस्तनौ| व्यानस्तिर्यगपानोऽधः प्राणश्चोर्ध्वं प्रकर्षति| यथास्वमेव नाडीभिर्हारिणीभरिवोदकम्| एवं वातैः सिराभिश्च वपुर्बस्तिः सुयोजितः| व्याप्नुवत्प्रसभं हन्ति सकृच्छानपि यक्ष्मणः||२४||
🔊 Audio coming soon
yaccētyādinā'parō hēturbastēratiśayē| pakvāśāyasthitō'pi bastirāpādamastakaṁ sthitān dōṣān vīryaivā''dattē| yathā svastha ākāśasthō'rkō bhūrasān dūrasthānapyādattē| yattatrētyādinā pūrvōktē yuktiḥ| tatrēti bastau yadauṣadhānāṁ vīryaṁ tadapānā''khyēna vāyunā samantāt prāptamacirādēva vīryaṁ samānākhyaḥ prāpnōti| samānasya paścādvyānōdānaprāṇāḥ| kramēṇa pañca vāyavaḥ ityauṣadhavīryēṇa tr̥ptāḥ prakr̥tiṁ svarūpaṁ yātāḥ| tanau śarīrē svān svān vāyavyān bhūtaguṇāṁstairguṇaistarpayanti| paritaḥ samantāt| kimbhūtāḥ ? āha-śarīrā'nugrahē svāsthyasaṁvāhanē sthitāḥ| kiṁ kr̥tvā? āha-prasahya pittaślēṣmāṇau yathāsvaṁ sthānē nivēśya| tarpayanti paritaśca| bastiṁ vyānastiryyagapakarṣati| apanāścā'dhaḥ| prāṇaścōrdhvamapakarṣati yathātmīyanāḍībhiḥ| yathā'nyaḥ kaściddhāriṇībhiḥ kēdārēśūdakamapakarṣati| hāriṇyaḥ kēdārajalasañcaraṇavīthayaḥ| ēvamityādinānigamanam| bastiḥ suprayōjitaḥ| san vātairhētubhiḥ sirābhiśca vapurvyāpnuvat sakr̥cchrānapi yakṣmaṇō vyādhīn prasabhaṁ hanti|| 24||
Adhikarana bastiguNasaMgrahaH (25-26) · Śloka 26
bastistasmāt sarvakarmapradhānaṁ sarvātaṅkān hanti niḥśēṣataśca| srōtāṁsyantaḥ śōdhayitvā ca kuryā- dōjastējaḥ śukramēdhāgnidīptim||25|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgraha- saṁhitāyāṁ kalpasthānē siddhabastikalpōnāma pañcamō'dhyāyaḥ||26||
बस्तिस्तस्मात् सर्वकर्मप्रधानं सर्वातङ्कान् हन्ति निःशेषतश्च| स्रोतांस्यन्तः शोधयित्वा च कुर्या- दोजस्तेजः शुक्रमेधाग्निदीप्तिम्||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रह- संहितायां कल्पस्थाने सिद्धबस्तिकल्पोनाम पञ्चमोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon
tasmāt sarvakarmaṇāṁ vamanādīnāṁ bastiḥ pradhānam| niḥśēṣataśca sarvānātaṅkān hanti| antaḥsrōtāṁsyaṇūni śōdhayitvā ōjaḥprabhr̥tīṁśca kuryāt|| 25|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgraha- vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ kalpasthānē pañcamō'dhyāyaḥ