Adhikarana atha snehAdivyApatsiddhirnAma saptamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః స్నేహాదివ్యాపత్సిద్ధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాఽఽత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः स्नेहादिव्यापत्सिद्धं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ఆస్థాపనానాం వ్యాపదస్తత్సాధనం చోక్త్వా క్రమప్రాప్తానాం స్నేహాది బస్తీనామసమ్యగ్యోగే వ్యాపదః సాధనంచ ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే||1||
Adhikarana snehabastivyApatsa~gkhyAnam (2) · Śloka 2
స్నేహబస్తౌ మరుతపిత్తకఫాఽత్యాఽఽశవిడావృతే| ఆభుక్తే శ్ణునపాయ్వాఽఽమదత్తేఽష్టౌ వ్యాపదః స్మృతాః||2||
स्नेहबस्तौ मरुतपित्तकफाऽत्याऽऽशविडावृते| आभुक्ते श्णुनपाय्वाऽऽमदत्तेऽष्टौ व्यापदः स्मृताः||२||
🔊 Audio coming soon
స్నేహబస్తౌ మరుదాదిపంచకావృతే అభుక్తాదిత్రయదత్తే చేత్యష్టధా స్నేహబస్తేర్వ్యాపదః| అత్యాఽఽశోఽతిభోజనం||2||
Adhikarana vAtAdipa~jcA~a~avaraNAni (3) · Śloka 3
శీతేఽల్పో వాఽధికే వాతే పిత్తేఽత్యుష్ణః కఫే మృదుః| అతిభుక్తే గురుర్వర్చః సంచయేఽల్పబలస్తథా| దత్తస్తైరావృతః స్నేహో నాఽఽయాత్యభిభవాదపి||3||
शीतेऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चः सञ्चयेऽल्पबलस्तथा| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो नाऽऽयात्यभिभवादपि||३||
🔊 Audio coming soon
శీత ఇత్యాదినా క్రమేణాఽఽవరణా ఉచ్యంతే| వాతేఽధికే శీతోఽల్పో వా దత్తో వాతేనాఽఽవృతత్వాన్నాయాతి| పిత్తేఽధికేఽత్యుష్ణో దత్తః పిత్తావృతత్వాన్నాయాతి| కఫేఽధికే మృదుః స్నేహబస్తిః కఫావృతత్వాన్నాయాతి| అతిభుక్తే గురుః స్నేహబస్తిరన్నాఽఽవృతత్వాన్నాయాతి| వర్చః సంచయేఽల్బలః స్నేహబస్తిర్విడావృతత్వాన్నాయాతి| సమ్యక్ప్రయుక్తోఽపి చ స్నేహబస్తిర్మరుతాదిష్వధికేషు ప్రయుక్తస్తైరభిభూతత్వాన్నాయాతి||3||
Adhikarana vAtAvRute lakShaNANi cikitsA ca (4) · Śloka 4
స్తంభోరుసదనాధ్మానజ్వరశూలాంగమర్దనైః| పాRశ్వరుగ్వేష్టనైర్విద్యాద్వాయునా స్నేహమావృతం| స్నిఘ్దామ్లలవణోష్ణైస్తం రాస్నాపీతద్రుతైలికైః| సౌవీరకసురాకోలకులత్థయవసాధితైః| నిరూహైర్నిర్హరేత్ సమ్యక్సమూత్రైః పాంచమూలికైః| తాభ్యామేవ చ తైలాభ్యాం సాయం భుక్తేఽనువాసయేత్||4||
स्तम्भोरुसदनाध्मानज्वरशूलाङ्गमर्दनैः| पाऱ्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्याद्वायुना स्नेहमावृतम्| स्निघ्दाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः| सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः| निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक्समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
స్తంభాదికం వాతావృతస్నేహలక్షణం| తం స్నేహం స్నిగ్ధాదిగుణైః పాంచమూలికైర్నిర్హరేత్| రాస్నాతైలాదియుక్తైశ్చ| పీతద్రుః సరలః| కోలం బదరం| తాభ్యామేవ తైలాభ్యాం రాస్నాపీతద్రుతైలాభ్యాం భుక్తే భోజనే కృతేఽనువాసయేత్|| 4||
Adhikarana pittAvRute lakShaNAni cikitsA ca (5) · Śloka 5
తృడ్దాహరాగసమ్మోహవైవర్ణ్యతమకజ్వరైః| విద్యాత్పిత్తావృతం స్వాదు తిక్తైస్తం బస్తిభిర్హరేత్||5||
तृड्दाहरागसम्मोहवैवर्ण्यतमकज्वरैः| विद्यात्पित्तावृतं स्वादु तिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्||५||
🔊 Audio coming soon
తృడాదిపిత్తావృతలక్షణం| తం స్నేహం స్వాద్వాదిగుణైర్బస్తిభిర్హరేత్||5||
Adhikarana kaphAvRute lakShaNAni cikitsA ca (6) · Śloka 6
తంద్రాశీతజ్వరాలస్యప్రసేకారుచిగౌరవైః| సమూర్చ్ఛాగ్లానిభిర్విద్యాచ్ఛ్లేష్మణా స్నేహమావ్మృతం| కషాయతిక్తకటుకైః సురామూత్రోపసాధితైః| ఫలతైలయుతైః సామ్లైర్బస్తిభిస్తం వినిర్హరేత్||6||
तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः| समूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमाव्मृतम्| कषायतिक्तकटुकैः सुरामूत्रोपसाधितैः| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्||६||
🔊 Audio coming soon
తంద్రాదికం శ్లేష్మావృతలక్షణం| తం స్నేహం కషాయాదిగుణైర్బస్తిభిర్హరేత్|| 6||
Adhikarana atyashanAvRute lakShaNAni cikitsA ca (7) · Śloka 7
ఛర్దిమూర్ఛారుచిగ్లానిశూలనిద్రాంగమర్దనైః| ఆమలింగైః సదాహైస్తం విద్యాదత్యశనావృతం| కటూనాం లవణానాంచ క్వాథైశ్చూర్ణైశ్చ పాచనం| మృదుర్విరేకః సర్వం చ తత్రాఽఽమవిహితం హితం||7||
छर्दिमूर्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः| आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्| कटूनां लवणानाञ्च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्| मृदुर्विरेकः सर्वं च तत्राऽऽमविहितं हितम्||७||
🔊 Audio coming soon
ఛర్ద్యాదికమత్యశనావృతలక్షణం| ఆమలింగాని స్రోతోరోధాదీని సూత్రోక్తాని| తత్ర కట్వాదిగుణానాం ద్రవ్యాణాం క్వాథైర్శ్చూర్ణైశ్చ పాచనం| మృదువిరేకశ్చ శస్యతే| సర్వమాఽఽమవిహితమామాతిసారద్యుక్తం|| 7||
Adhikarana viDAvRute lakShaNAni cikitsA ca (8) · Śloka 8
విణ్మూత్రాఽనిలసంగార్త్తిగురుత్వాధ్మానహృద్గ్రహైః| స్నేహం విడావృతం జ్ఞాత్వా స్నేహస్వేదైః సబస్తిభిః| శ్యామాబిల్వాదిసిద్ధైశ్చ నిరూహైః సాఽనువాసనైః| నిర్హరేద్ విధినా సమ్యగుదావర్త్తహరేణ చ||8||
विण्मूत्राऽनिलसङ्गार्त्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सबस्तिभिः| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः साऽनुवासनैः| निर्हरेद् विधिना सम्यगुदावर्त्तहरेण च||८||
🔊 Audio coming soon
విట్సంగాదినా విడావృతలక్షణం| తం స్నేహం స్నేహస్వేదాదిభిర్నిర్హరేదావర్తోక్తేన చ విధినా సమ్యగ్యోజనయా నిర్హరేత్| ఇత్యాఽఽవరణా ఉక్తాః|| 8||
Adhikarana abhukte shUnapAyorvA dattasnehe lakShaNAni cikitsA ca (9) · Śloka 9
అభుక్తే శూనపాయోర్వా పేయమాత్రాఽశితస్య వా| గుదే ప్రణిహితః స్నేహో వేగాద్ధావత్యనావృతః| ఊర్ధ్వకాయం తతః కంఠాదూర్ధ్వేభ్యః ఖేభ్య ఏత్యపి| మూత్రశ్యామాత్రివృత్సిద్ధో యవకోలకులత్థవాన్| తత్సిద్ధతైలో దేయః స్యాన్నిరూహః సాఽనువాసనః| కంఠాదాఽఽగచ్ఛతః స్తంభకంఠగ్రహవిరేచనైః| ఛర్దిఘ్నీభిః క్రియాభిశ్చ తస్య కుర్యాన్నివర్త్తనం||9||
अभुक्ते शूनपायोर्वा पेयमात्राऽशितस्य वा| गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद्धावत्यनावृतः| ऊर्ध्वकायं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैलो देयः स्यान्निरूहः साऽनुवासनः| कण्ठादाऽऽगच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कुर्यान्निवर्त्तनम्||९||
🔊 Audio coming soon
అభుక్తే దత్తః స్నేహః పేయమాత్రేణైవ భుక్తస్య వా దత్తః శూనపాయోర్వా ప్రణిహితో వేగాదూర్ధ్వకాయం ధావత్యన్నాద్యాఽఽవరకాఽభావాత్| తతః కంఠాదూర్ధ్వేభ్యః ఖేభ్యో నాసాదిభ్య ఏత్యాఽఽగచ్ఛతి| తత్ర మూత్రాదిసిద్ధో నిరూహో యవాదిమాంశ్చ తత్సిద్ధేన మౄత్రాదిసిద్ధేన తైలేన యుక్తో దేయః స్యాత్| తస్య చోర్ధ్వప్రవృత్తస్య స్నేహస్య కంఠాదాఽఽగచ్ఛతో నివర్త్తనమధోనయనం స్తంభాదిభిః కిర్యాత్|| 9||
Adhikarana Amadatte lakShaNAni cikitsA ca (10) · Śloka 10
నాఽపక్వం ప్రణయేత్ స్నేహం గుదం స హ్యుపలింపతి| తతః కుర్యాత్సరుఙ్మోహకండూశోఫాన్ క్రియాఽత్ర చ| తీక్ష్ణో బస్తిస్తథా తైలమర్కపత్రరసే శృతం||10||
नाऽपक्वं प्रणयेत् स्नेहं गुदं स ह्युपलिम्पति| ततः कुर्यात्सरुङ्मोहकण्डूशोफान् क्रियाऽत्र च| तीक्ष्णो बस्तिस्तथा तैलमर्कपत्ररसे शृतम्||१०||
🔊 Audio coming soon
ఆమదత్త ఉచ్యతే| అపక్వం స్నేహం పాయౌ న ప్రణయేత్| స హ్యపక్వః ప్రణిహిత ఆత్మనా గుదముపలింపతి| స చామదత్తో రుగాదీన్ కుర్యాత్| అత్ర చ కిర్యా చికిత్సా భవతి| కిమిత్యాహ-తీక్ష్ణ ఇత్యాది| సుబోధం| ఇత్యుక్తా అష్టౌ వ్యాపదః|| 10||
Adhikarana aShTau netradoShAstajjanyalakShaNAni ca (11) · Śloka 11
హృస్వం దీర్ఘం తను స్థూలం జీర్ణ శిథిలబంధనం| పాRశ్వచ్ఛిద్రం తథా వక్రమష్టౌ నేత్రాణి వర్జయేత్| అప్రాప్త్యతిగతిక్షోభకర్షణక్షణనస్రవాః| గుదపీడా గతిర్జిహ్యా తేషాం దోషా యథాక్రమం||11||
हृस्वं दीर्घं तनु स्थूलं जीर्ण शिथिलबन्धनम्| पाऱ्श्वच्छिद्रं तथा वक्रमष्टौ नेत्राणि वर्जयेत्| अप्राप्त्यतिगतिक्षोभकर्षणक्षणनस्रवाः| गुदपीडा गतिर्जिह्या तेषां दोषा यथाक्रमम्||११||
🔊 Audio coming soon
ప్రసంగేనోచ్యతే-హృస్వ ఇత్యాది| సర్వత్ర చ బస్తౌ హృస్వాదిగుణం నేత్రం వర్జయేదప్రాప్త్యాదిదోషోభయాత్| హ్Rఅస్వే నేత్రే బస్తేః స్థానాఽప్రాప్తిః| దీర్ఘేఽంతరతిగమనమౌషధస్య| తేనౌ నేత్రేఽంతఃక్షోభః| స్థూలే మార్గకర్షణం| జీర్ణే జర్జరే కర్కశత్వాత్ గుదాదిక్షణనం| శిథిలబంధనే బహిరౌషధస్య స్రావః| పార్శ్వచ్ఛిద్రే నేత్రే గుదపీడా| వక్రే జిహ్వా అస్పష్టా గతిరౌషధస్య| ఇతి యథాక్రమం|| 11||
Adhikarana aShTau bastidoShAstajjanyalakShaNAni ca (12) · Śloka 12
మాంసలస్నిగ్ధవిషమజాలవత్స్థూలవాతలాః| ఛిన్నః క్లిన్నశ్చ తానష్టౌ బస్తీన్ కర్మసు వర్జయేత్| గతివైషమ్యదౌర్గంధ్యజిహ్వత్వస్రుతిదుర్గ్రహాః| ఫేనాలిచ్యుత్యధార్యత్వం బస్తేః స్యుర్బస్తిదోషతః||12||
मांसलस्निग्धविषमजालवत्स्थूलवातलाः| छिन्नः क्लिन्नश्च तानष्टौ बस्तीन् कर्मसु वर्जयेत्| गतिवैषम्यदौर्गन्ध्यजिह्वत्वस्रुतिदुर्ग्रहाः| फेनालिच्युत्यधार्यत्वं बस्तेः स्युर्बस्तिदोषतः||१२||
🔊 Audio coming soon
మాంసలాదీన్ బస్తీన్నేత్రమూలయోజ్యానౌషధాధారానష్టౌ బస్తికర్మణి వర్జయేత్| యతోఽస్మాన్మాంసలత్వాదిత్వాద్బస్తిదోషతో బస్తేరౌషాధస్య గతివైషమ్యాదయః స్యుః| మాంసలత్వేన బస్తేరౌషధస్య విషమా గతిః| స్నిగ్ధత్వేన బస్తిచర్మణ ఔషధస్య దౌర్గంధ్యం| విషమత్వేన బతేర్ఘనత్వం| తనుత్వేనౌషధస్య జిహ్యత్వం యంత్రాదనిర్గమనం| జాలవత్వేన సిరాజాలత్వేన స్రుతిః| స్థూలత్వేన బస్తేశ్చర్మణ ఔషధస్య దుఃఖేన గ్రహణం| వాతలత్వేన చర్మణ ఔషధస్య ఫేనిలత్వం| ఛిన్నత్వేనౌషధస్య చ్యుతిః| క్లిన్నత్వేన బస్తేరౌషధం ధారయితుమ శక్యత్వమితి|| 12||
Adhikarana sapta shayyAdoShAstajjanyalakShaNAni ca (13) · Śloka 13
ఉచ్చకైరత్యవాక్శీర్షం న్యుబ్జం సంకుచితం స్థితం| ఉత్తానం దక్షిణం పార్శ్వం సప్త శయ్యాః పరిత్యజేత్| మూత్రాఘాతోఽతిసంప్రాప్తిప్రాప్తిః సాధూనాగతిః| ఆశ్వాగతిర్మరుత్కోపస్తృప్తిః పక్వాశయస్య చ| తద్దోషాః స్యుర్విధాతవ్యం యథౌపయికమత్ర చ||13||
उच्चकैरत्यवाक्शीर्षं न्युब्जं सङ्कुचितं स्थितम्| उत्तानं दक्षिणं पार्श्वं सप्त शय्याः परित्यजेत्| मूत्राघातोऽतिसम्प्राप्तिप्राप्तिः साधूनागतिः| आश्वागतिर्मरुत्कोपस्तृप्तिः पक्वाशयस्य च| तद्दोषाः स्युर्विधातव्यं यथौपयिकमत्र च||१३||
🔊 Audio coming soon
ఉచ్చకైరిత్యాదినా సప్తశయ్యా బస్తికర్మణి పరిత్యజేత్| క్రమేణ మూత్రాఘాతాదిసప్తదోషభయాత్| ఉచ్చకైరిత్యుచ్ఛ్రితా శయ్యా పూర్వభాగే| ఏవం హి మూత్రాఘాతః| అవాక్శరస్త్వేనౌషధస్యాఽతిసంప్రాప్తిః| న్యుబ్జత్వేనా-వాఙ్ముఖత్వేనౌషధస్య స్థానాఽప్రాప్తిః| సంకుచితాంగత్వేన సాధునా మార్గేణౌషధస్యానాగతిః| అథవా సాధు కృత్వా గమనం న భవతి| స్థితే నిషణ్ణ ఉపవిష్ట ఆశు శీఘ్రం బస్తేః ప్రతినివర్త్తనం| ఉత్తానే మరుత్ కోపః| దక్షిణపార్శ్వేన పక్వాశయస్య తృప్తిః| అత్ర శయ్యాదోషేషు సర్వేషు హి నేత్రాదిదోషేషు చ యథౌపయికం యథోపయోగి చికిత్సితం విధాతవ్యం||13||
Adhikarana dasha praNettRudoShAH (14) · Śloka 14
సవాతాఽతితిస్రుతోత్క్షిప్తతిర్యగుల్లుప్తకంపితాః| అతిమందకబాహ్యాతివేగదోషాః ప్రణేత్తృతః||14||
सवाताऽतितिस्रुतोत्क्षिप्ततिर्यगुल्लुप्तकम्पिताः| अतिमन्दकबाह्यातिवेगदोषाः प्रणेत्तृतः||१४||
🔊 Audio coming soon
సవాతాదయో దశ దోషాః ప్రణేత్తృతో బస్తియోజకాదుత్పద్యంతే| ఉల్లుప్తః ఉన్ముక్తః|| 14||
Adhikarana savAtodoShe lakShaNAni cikitsA ca (15) · Śloka 15
అనుచ్ఛ్వాస్య తు బద్ధే వా దత్తే నిఃశేష ఏవ వా| ప్రవిశ్య క్షుభితో వాయుః శూలతోదకరో భవేత్| తత్రాఽభ్యంగో గుదే స్వేదో వాతఘ్నన్యశనాని చ||15||
अनुच्छ्वास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा| प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्| तत्राऽभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नन्यशनानि च||१५||
🔊 Audio coming soon
అనుచ్ఛ్వాస్య బంధాదినా బస్తావంతర్వాయుః క్షుభితస్తత్కాలం శూలతోదకరో భవేత్| తత్ర వాతేన సశూలాదికే అభ్యంగాదికం యోజ్యం||15||
Adhikarana atidrutadoShe utkShipte ca lakShaNAni cikitsA ca (16) · Śloka 16
ద్రుతం ప్రణీతే నిష్కృష్టే సహసోత్క్షిప్త ఏవ వా| స్యాత్ కటీగుదజంఘోరుబస్తిస్తంభార్త్తిభేదనం| భోజనం తత్ర వాత్ఘ్నం స్వేదాభ్యంగాః సబస్తయః||16||
द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा| स्यात् कटीगुदजङ्घोरुबस्तिस्तम्भार्त्तिभेदनम्| भोजनं तत्र वात्घ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः सबस्तयः||१६||
🔊 Audio coming soon
అతిద్రుతం నేత్రే ప్రణీతే వా నిష్కృష్టే వా కటిస్తంభాదికం స్యాత్| తథా సహసా ఝటిత్యుత్క్షిప్తే నేత్రే కటిస్తంభాదికం స్యాత్| ఉభయత్రాపి వాతఘ్నభోజనాదికమౌషధం|| 16||
Adhikarana tiryagvalyAvRutadoShe lakShaNAni cikitsA ca (17) · Śloka 17
తిర్యగ్వల్యావృతే ద్వారే బద్ధే వాఽపి న గచ్ఛతి| నేత్రే తదృజు నిష్కృష్య సంశోధ్య చ పునర్నయేత్||17||
तिर्यग्वल्यावृते द्वारे बद्धे वाऽपि न गच्छति| नेत्रे तदृजु निष्कृष्य संशोध्य च पुनर्नयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
తిర్యక్ప్రణిహితే నేత్రే నేత్రద్వారే యదా వల్యావృతత్వాధౌషధమంతర్న గచ్ఛతి తిర్య్యగ్ బద్ధే బస్తావేవం భవతి| బద్ధం బద్ధమార్గ నేత్రం| ఉభయత్రాపి తం నేత్రం ఋజు కృత్వా యథైవ ప్రవిష్టం తథైవ నిష్కృష్య సంశోధ్య పునర్గుదం నయేన్నేత్రం|| 17||
Adhikarana ulluptadoShe lakShaNAni cikitsA ca (18) · Śloka 18
పీడ్యమానేఽంతరాముక్తే గుదే ప్రతిహతోఽనిలః| ఉరః శిరోరుజం సాదమూర్వాశ్చ జనయేద్బలీ| బస్తిః స్యాత్తత్ర బిల్వాదిః ఫలశ్యామాదిమూత్రవాన్||18||
पीड्यमानेऽन्तरामुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः| उरः शिरोरुजं सादमूर्वाश्च जनयेद्बली| बस्तिः स्यात्तत्र बिल्वादिः फलश्यामादिमूत्रवान्||१८||
🔊 Audio coming soon
పీడ్యామానో బస్తిర్యదాఽంతరా శిథిలహస్తత్వాదున్ముక్తో భవతి తదా తేనౌషధేన ప్రతిహతోఽనిలో బలవానురోరుజాదికం జనయేత్| తత్ర బిల్వాదిపంచమూలమదనఫలశ్యామాదిగణవాన్ బస్తిః స్యాత్|| 18||
Adhikarana kampadoShe lakShaNAni cikitsA ca (19) · Śloka 19
స్యాద్దాహో శ్వయథుః శోఫః కంపేనాఽభిహతే గుదే| కషాయమధురాః శీతాః సేకాస్తత్ర సబస్తయః||19||
स्याद्दाहो श्वयथुः शोफः कम्पेनाऽभिहते गुदे| कषायमधुराः शीताः सेकास्तत्र सबस्तयः||१९||
🔊 Audio coming soon
నేత్రస్య కంపేన గుదేఽభిహతే దాహాదికం స్యాత్| తత్ర కషాయాదిగుణాః సేకాశ్చ బస్తయశ్చ హితాః|| 19||
Adhikarana netrasyA~atimAtrapraNayanadoShe lakShaNAni cikitsA ca (20) · Śloka 20
అతిమాత్రప్రణీతేన నేత్రేణ క్షణనాద్వలేః| స్యాత్ సార్త్తిదాహనిస్తోదగురువర్చః ప్రవర్త్తనం| తత్ర సర్పిః పిచుః క్షీరం పిచ్ఛాబస్తిశ్చ శస్యతే||20||
अतिमात्रप्रणीतेन नेत्रेण क्षणनाद्वलेः| स्यात् सार्त्तिदाहनिस्तोदगुरुवर्चः प्रवर्त्तनम्| तत्र सर्पिः पिचुः क्षीरं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते||२०||
🔊 Audio coming soon
నేత్రస్యాఽతిమాత్రప్రణయనేన వలేః క్షణనాత్ సార్త్యాదివర్చఃప్రవర్త్తనం స్యాత్| తత్ర చ సర్పిరాదికం శస్యతే|| 20||
Adhikarana mandapIDitadoShe bAhyadoShe ca lakShaNAni cikitsA ca (21) · Śloka 21
న భావయతి మందస్తు బాహ్యశ్చాఽఽశు నివర్త్తతే| స్నేహస్తత్ర పునః సమ్యక్ప్రణేయః సిద్ధిమిచ్ఛతా||21||
न भावयति मन्दस्तु बाह्यश्चाऽऽशु निवर्त्तते| स्नेहस्तत्र पुनः सम्यक्प्रणेयः सिद्धिमिच्छता||२१||
🔊 Audio coming soon
మందపీడితస్తు స్నేహో చ భావయతి దేహం| బాహ్యస్నేహ ఆశు నివర్త్తతే| స్తోకప్రవిష్టే నేత్రే బాహ్యః| తత్ర మందే బాహ్యో చ సిద్ధి మిచ్ఛితా భిషజా పునః స్నేహః ప్రణేయః|| 21||
Adhikarana atiprapIDitadoShe lakShaNAni cikitsA ca (22) · Śloka 22
అతిప్రపీడితః కోష్ఠే తిష్ఠ్త్యాయాతి వా గలం| తత్ర బస్తిర్విరేకశ్చ గలపీడాదికర్మ చ||22||
अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठ्त्यायाति वा गलम्| तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादिकर्म च||२२||
🔊 Audio coming soon
అతిపీడితస్త్వతిప్రవృత్తః| కోష్ఠే తిష్ఠత్యథవా గలమాయాతి| తత్ర బస్త్యాదికం కర్మ|| 22||
Adhikarana shodhanottaramAturaM rakShet (23) · Śloka 23
వమనాద్యైర్విశుద్ధం చ క్షామదేహబలానలం| యథాండం తరుణం పూర్ణం తైలపాత్రం యథా తథా| భిషక్ప్రయత్నతో రక్షేత్ సర్వస్మాదపచారతః||23||
वमनाद्यैर्विशुद्धं च क्षामदेहबलानलम्| यथाण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथा तथा| भिषक्प्रयत्नतो रक्षेत् सर्वस्मादपचारतः||२३||
🔊 Audio coming soon
శోధనప్రసంగేనోచ్యతే| వమనాద్యైః కర్మభిః సర్వైరపి విశుద్ధం దేహం క్షామబలాదికంచ సర్వాపచారేభ్యో భిషక్ప్రయత్నతో రక్షేత్| యథా తరుణమసంజాతవిహగశావమండం యత్నతో రక్షేత్| తైలేన పూర్ణం వా పాత్రమితి|| 23||
Adhikarana AhAre rasAnusAramupayogakramaH (24) · Śloka 24
దద్యాన్మధురహృద్యాని తతోఽమ్లలవణౌ రసౌ| స్వాదుతిక్తౌ తతో భూయః కషాయకటుకౌ తతః| అన్యోన్యప్రత్యనీకానాం రసానాం స్నిగ్ధరూక్షయోః| వ్యాత్యాసాదుపయోగేన క్రమాత్తం ప్రకృతిం నయేత్| సర్వసహః స్థిరబలో విజ్ఞేయః ప్రకృతిం గతః||24||
दद्यान्मधुरहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ| स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः| अन्योन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः| व्यात्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रकृतिं नयेत्| सर्वसहः स्थिरबलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः||२४||
🔊 Audio coming soon
తథావిధాయ చ మధురాణి హృద్యాని చాఽఽహారాదీని దద్యాత్| తతః క్రమేణాఽమ్లలవణౌ| తతః క్రమేణ స్వాదుతిక్తౌ| తతః కషాయ కటుకౌ| తం చ శుద్ధం క్షమమేవం ప్రకృతి స్వాస్థ్యం నయేత్| కథమిత్యాహ-అన్యోఽన్యప్రత్యనీకానాం పరస్పరప్రతిపక్షాణం మధురకటుకాదీనాం రసానాం వ్యత్యసాద్ విపర్య్యాసాదుపయోగేన| సర్వసహేత్యాది ప్రకృతిగతలక్షణం|| 24||
Adhikarana atrAntare apathyAni (25) · Śloka 25
అత్రాంతరే త్యజేదష్టౌ భాశ్యాదీని విశేషతః||25||
अत्रान्तरे त्यजेदष्टौ भाश्यादीनि विशेषतः||२५||
🔊 Audio coming soon
అత్ర చ బస్తిప్రయోగే భాష్యాదీన్యష్టౌ విశేషతో వర్జయేత్| ఉచ్చైర్భాష్యం| అత్యాస్యా| యానయానం| అతిచంక్రమణం| అజిర్ణభోజనం| అహితాఽన్నం| దివాస్వప్నః| వ్యవాయః| ఇత్యష్టౌ|| 25||
Adhikarana tatroccairBAShyAdupadravAH tatra vidhishca (26) · Śloka 26
ఉచ్చైర్భాష్యాచ్ఛిరోరోగతిమిరోరః స్వరవ్యథాః| రక్తనిష్ఠీవతమకజ్వరాద్యాస్తత్ర సాధనం| అభ్యంగస్వేదనస్యాఽధో భక్తస్నేహోపసేవనం| మౌనం విధిర్వాతహరో యథాస్వం చ వికారజిత్||26||
उच्चैर्भाष्याच्छिरोरोगतिमिरोरः स्वरव्यथाः| रक्तनिष्ठीवतमकज्वराद्यास्तत्र साधनम्| अभ्यङ्गस्वेदनस्याऽधो भक्तस्नेहोपसेवनम्| मौनं विधिर्वातहरो यथास्वं च विकारजित्||२६||
🔊 Audio coming soon
ఉచ్చైర్భాష్యాచ్ఛిరోగాదయో వాతకోపజాః| తత్ర చికిత్సాఽభ్యంగాదికం| అధోభక్తం భోజనాంతే స్నేహోపసేవనం| మౌనం వాగ్యమః| యథాస్వం రోగేషు వికారజిద్విధిశ్చ|| 26||
Adhikarana atyAsyAdiBirupadravAstatra vidhishca (27) · Śloka 27
అత్యాస్యాయానయానాభ్యాం సంధిమూర్ధత్రికాదిరుక్| అతిచింక్రమణాత్ పాదజంఘోరుసదనాదయః| తేషాం వాతహరం సర్వం స్నేహస్వేదాది శస్యతే| అజీర్ణభోజనాదామవిషచ్ఛర్దిజ్వరాదయః| తత్ర మాత్రాశితీయోక్తో విధేయో విధిరామహా| అహితాన్నాద్యథాదోషం రోగాః స్యుర్భేషజాని చ||27||
अत्यास्यायानयानाभ्यां सन्धिमूर्धत्रिकादिरुक्| अतिचिङ्क्रमणात् पादजङ्घोरुसदनादयः| तेषां वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि शस्यते| अजीर्णभोजनादामविषच्छर्दिज्वरादयः| तत्र मात्राशितीयोक्तो विधेयो विधिरामहा| अहितान्नाद्यथादोषं रोगाः स्युर्भेषजानि च||२७||
🔊 Audio coming soon
అత్యాస్యాతో యానయానాచ్చ సంధ్యాదిరుక్| అతిచంక్రమణాత్ పాదరుగాదయః| తేషాం సంధిరుగాదీనాం సేణస్వేదాది వాతహరం శస్యతే| అజీర్ణభోజనాదామాదయః| తత్రేత్యాది సుబోధం| అపథ్యభోజనాదపథ్యానుగుణ్యేన దోషకోపాద్రోగోద్భవః| తేషు చ భోజనాని యథా దోషమేవ||27||
Adhikarana divAsvApAdupadravAstatra vidhishca (28) · Śloka 28
హలీమకాదయః ప్రోక్తా దివాస్వప్నాత్పురా గదాః| విదధ్యాత్ కఫజిత్తేషు ధూమరూక్షాన్నలంఘనం||28||
हलीमकादयः प्रोक्ता दिवास्वप्नात्पुरा गदाः| विदध्यात् कफजित्तेषु धूमरूक्षान्नलङ्घनम्||२८||
🔊 Audio coming soon
దివాస్వప్నాద్ధలీమకాదయోగదాః పురా విరుద్ధాన్నవిజ్ఞానీయే అహితనిద్రయా యే ప్రోక్తాః| తేషు హలీమకాదిషు ధూమాదికాదికం కఫజిద్ విదధ్యాత్|| 28||
Adhikarana vyavAyAdupadravAstatra vidhishca (29) · Śloka 29
వ్యవాయాజ్జీవితభ్రంశస్తైస్తైరస్యానిలామయైః| గుదోఽవలుప్యత ఇవ భ్రమతీవ చ చేతనా| మేఢ్రం ధూమాయతి మనస్తమసీవ ప్రవేశ్యతే| జీవనీయశృతక్షీరసర్పిషోరుపసేవనం| ఆహారో బృంహణసత్ర వృష్యాస్తే తే చ బస్తయః||29||
व्यवायाज्जीवितभ्रंशस्तैस्तैरस्यानिलामयैः| गुदोऽवलुप्यत इव भ्रमतीव च चेतना| मेढ्रं धूमायति मनस्तमसीव प्रवेश्यते| जीवनीयशृतक्षीरसर्पिषोरुपसेवनम्| आहारो बृंहणसत्र वृष्यास्ते ते च बस्तयः||२९||
🔊 Audio coming soon
వ్యావాయాదస్య బస్త్యుపయోగినస్తైస్తైరనిలామయైర్వాతవ్యాధిభిర్నానావిధైర్జీవితభ్రంశః స్యాత్| అవలుంపనం ఛేదనం| చేతనా సంవిత్| మనః చిత్తం| తత్ర జీవనీయగణసిద్ధస్య క్షీరస్య సర్పిషశ్చోపసేవనం| ఆహార ఇత్యాది సుబోధం|| 29||
Adhikarana sadA~a~atureShu PalavartiprayogaH (30) · Śloka 30
వేగరోధోర్ధ్వవాతత్వాత్ప్రాగుక్తా యే సదాతురాః| తేషాం విబద్ధే పవనే సర్వదేహోపతాపిని| ఫలవర్తి పురా దద్యాదథ బస్తిం చలాపహం||30||
वेगरोधोर्ध्ववातत्वात्प्रागुक्ता ये सदातुराः| तेषां विबद्धे पवने सर्वदेहोपतापिनि| फलवर्ति पुरा दद्यादथ बस्तिं चलापहम्||३०||
🔊 Audio coming soon
ప్రాక్ సూత్రస్థానే వమనవిరేచనవిధౌ| స్త్రియో రాజసమీపస్థా వణిజశ్చ జయేత్ సదా| ఇత్యుక్తాస్తేషాం వేగరోధేనోర్ధ్వవాతత్వాత్ సకలదేహోపతాపిని పవనే విబద్ధ ఇదమిదం కుర్యాత్| ఆదౌ ఫలవర్తిస్తతః ప్రవృతే మలే చలాఽపహం బస్తిం దద్యాత్| కిమిత్యాహ||30||
Adhikarana sadA~a~atureShu bastikramaH (31) · Śloka 31
నికుంభకుంభాగ్న్యురుబూకధావనీ- పునర్నవం దారు మహచ్చ పంచకం| ఫలం చ మూత్రే క్వథితం సమస్తు తద్ ఘృతం సతైలం లవణాని పంచ చ| నిరూహితం ధన్వరసేన భోజయే- న్నికుంభతైలేన తతోఽనువాసయేత్| బలాం సరాస్నాం ఫలబిల్వచిత్రకాన్ ద్వించమూలం కృతమాలకాత్ ఫలం| యవాన్ కులత్థాంశ్చ పచేజ్జలే రసః సముస్తపాఠేంద్రయవైశ్చ కల్కవాన్| సతైలసర్పిర్గుడసైంధవో హితః సదాతురాణాం బలపుష్టివర్ణదః| తథాఽనువాస్యం మధుకేన సాధితం ఫలేన బిల్వేన శతాహ్వయాఽథవా| సజీవనీయస్తు రసోఽనువాసనే నిరూహణే చాఽలవణః శిశోర్హితః||31||
निकुम्भकुम्भाग्न्युरुबूकधावनी- पुनर्नवं दारु महच्च पञ्चकम्| फलं च मूत्रे क्वथितं समस्तु तद् घृतं सतैलं लवणानि पञ्च च| निरूहितं धन्वरसेन भोजये- न्निकुम्भतैलेन ततोऽनुवासयेत्| बलां सरास्नां फलबिल्वचित्रकान् द्विञ्चमूलं कृतमालकात् फलम्| यवान् कुलत्थांश्च पचेज्जले रसः समुस्तपाठेन्द्रयवैश्च कल्कवान्| सतैलसर्पिर्गुडसैन्धवो हितः सदातुराणां बलपुष्टिवर्णदः| तथाऽनुवास्यं मधुकेन साधितं फलेन बिल्वेन शताह्वयाऽथवा| सजीवनीयस्तु रसोऽनुवासने निरूहणे चाऽलवणः शिशोर्हितः||३१||
🔊 Audio coming soon
నికుంభాదిక్వాథో మస్తునా సమో ఘృతాదికంచ| అనేన నిరూహితం ధన్వమాంసరసేన చ భోజయేత్| భుక్తే చ దంతీతైలేనాఽనువాసయేత్| బలాదికం జలే పచేత్| రసో ముస్తాదికల్కవాంస్తైలాదియుక్తశ్చ సదాఽఽతురాణాం స్త్రీరాజసమీపస్థవణిజాం బలాదిప్రదో బస్తిః స్యాత్| మధుకాద్యన్యతమసాధితం తైలం తేషామనువాస్యమనువాసనే సాధు| శిశోర్నిరుహేఽనువాసనే చ సజీవనీయద్రవ్యో మాంసరసో హితః| ఉభయత్రాఽప్యలవణః|| 31||
Adhikarana bAlasthavirayornirUhe pathyavisheShaH (32-33) · Śloka 33
నిరూహబస్తేర్నైవాన్యత్ పథ్యం స్థవిరబాలయోః| బలాంగవర్ద్ధనం శీఘ్రమాదృతో యోజయేదతః||32|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం కల్పస్థానే స్నేహవ్యాపత్సిద్ధిర్నామ సప్తమోఽధ్యాయః||33||
निरूहबस्तेर्नैवान्यत् पथ्यं स्थविरबालयोः| बलाङ्गवर्द्धनं शीघ्रमादृतो योजयेदतः||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने स्नेहव्यापत्सिद्धिर्नाम सप्तमोऽध्यायः||३३||
🔊 Audio coming soon
ప్రసంగేనాఽఽహ-బాలస్య స్థవిరస్య చ నిరూహబస్తేరన్యత్కించిన్నైవ పథ్యం| అతస్తమేవ బలవర్ధనమంగవర్ధనం చాదృతః సన్ శీఘ్రం యోజయేత్|| 32|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా- మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం కల్పస్థానే సప్తమోఽధ్యాయః