Adhikarana atha kalpasthAnam- atha vamanakalpo nAma prathamo~adhyAyaH- upodghAtaH · Śloka
prathamamasmin sthānacatuṣṭayēna ca pradhānaṁ tantrāṅgaṁ nirṇītaprāyam| kēvalaṁ tatra tatra vamanaiśca virēkaiścētyēvamādi yaduktaṁ tadavyaktatvādvaktvyamiṣṭam| na ca vamanādīnāṁ pañcānāṁ karmaṇāṁ yāḥ kalpanāstāsāṁ sūtrasthāna ēva nirṇaya uktaḥ| yatastatrārthānāṁ sūtraṇamēva kr̥tanna tu sarvathā nirṇayaḥ| śārīranidānayōśca pañcakarmakalpanānirṇayō dūrōtsārita ēva| cikitsitasthānē tu yadyapyavasarō vidyatē tathāpyanēkābādhasādhāraṇatvātpañcakarmavyavasthāpanādhyāyakṣētratvaṁ durupapādam| asamyagyōgēna ca pañcakarmaṇāṁ yā āpadastāsāṁ hētuliṅgauṣadhakathanē'yamēva kalpaḥ| bhēṣajakalpanānāṁ ca vamanādivadēva nirṇītaśiṣṭatvamatō'sya sarvasya vastunō nirṇayāyā pañcamasya kalpasiddhyākhyasya sthānasyā'sminnavasarē prārambhō yuktaḥ| ataḥ sa ēvā''rabhyatē| siddhiḥ karmaṇāmasamyagyōgēna yē gadāstōṣāṁ pratīkāraḥ| pañcānāmapi karmaṇāṁ madhyē vamanasyaiva prādhānyam| yatastat sarvauṣadhaprayōgabhūtōrdhvā'ṅgōpadravasya ślēṣmaṇaḥ paramauṣadhamataḥ prathamamēva vamanasya kalpanāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē-
Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō vamanakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो वमनकल्पं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
vamanānāṁ kalpō vamanakalpaḥ, tam| athētyādi pūrvavadvyākhyēyam| iti ityādi ca|| 1||
Adhikarana vamanadravyeShu madanaPalasya shreShThatA (2) · Śloka 2
vamanadravyāṇāṁ madanajīmūtakēkṣvākudvikōśātakīkuṭaja- phalāni śrēṣṭhāni tēṣvapi madanaphalam||2||
View original
वमनद्रव्याणां मदनजीमूतकेक्ष्वाकुद्विकोशातकीकुटज- फलानि श्रेष्ठानि तेष्वपि मदनफलम्||२||
vamanānāmauṣadhānām| tatra vamanāni śōdhanādisaṁgrahē paṭhitāni| madanādīnāṁ phalapatrapuṣpāṇi| kuṭajādīnāṁ phalāni| hastiparṇyāḥ śāradāni phalāni| kōvidārādīnāṁ mūlāni| śālmalyādīnāṁ picchā| priyaṅgō puṣpam| tālīsasya patram| haridrāyāḥ śr̥ṅgāvērasya ca kandaḥ| yaṣṭīdārvyōḥ sāraḥ| tagarādīni cēti| ētēṣāṁ vamanadravyāṇāṁ madhyē madanādīni ṣaṭ śrēṣṭhāni| tēṣvapi madanaphalamēva śrēṣṭham| nanu madanādīnāṁ kēna rūpēṇa prādhānyaṁ manyatē, naikaṁ pradhānaṁ bhavatyēkasya prādhānatvē'parasya pradhānatvahānērata ucyatē|| 2||
Adhikarana vamanadravyANAM shreShThatve hetuH (3) · Śloka 3
dōṣadūṣyādivaśāccaiṣāmētatkalpanānāñca prādhānyam||3||
View original
दोषदूष्यादिवशाच्चैषामेतत्कल्पनानाञ्च प्राधान्यम्||३||
dōṣētyādi| dōṣadūṣyabalakālaprakr̥tikōṣṭhādivaśādēṣāṁ madanaphalādīnāmētat kalpanānāṁ ca saṁyōgasaṁskārādikr̥tān prādhānyam| tēnaitaduktaṁ bhavati-na hyēṣāmēkaviṣayatvēna prādhānyamapi tu viṣayabhēdēna| yataḥ kvacidēva sā vilakṣaṇā dōṣāṇāṁ sāmagrī| yasyāṁ madanamēva kāryakarttr̥tvamāsādayati, na tu tathā jīmūtakādīni| anyasyāṁ jīmūtaka ēva, na tu madadanādīni| sarvatraivaṁ vācyaṁ dōṣādyapēkṣayēti| api prādhānyē ētadvarjitānāṁ tathā śaktyabhāvānna prādhānyaṁ ēṣāṁ prādhānyamityuktaṁ na hyakalpanānāṁ prayōga upapadyata iti| yadyapi kalpanānāmēva suprayōga uktō bhavati tathāpi tāsāṁ pr̥thak prādhānyamētadarthamucyatē yadvāstavēna rūpēṇaiṣāṁ prādhānyaṁ tanna kayāpi vidhikalpanayā'pahurttu śakyatē| anyāni hi dravyāṇi saṁyōgasaṁskārādibhiranyathābhūtāni dr̥ṣṭāni| madanādīnāṁ punardōṣādyapēkṣayā prayuktānāṁ na kathañcidapi pradhānatvahāniriti|| 3||
Adhikarana kalpasiddhisthAnasya prayojanam (4) · Śloka 4
dōṣādīnāmēva cā'tibahvavasthābhēdādvamanādiṣu kalpanānāṁ vyāpadāṁ sādhanānāṁ ca yadasaṅkhyēyatvamatō buddhimatāṁ vika- lpamārgapradarśanārthamudāharaṇamātraṁ kalpasiddhisthānamupadē kṣyatē||4||
View original
दोषादीनामेव चाऽतिबह्ववस्थाभेदाद्वमनादिषु कल्पनानां व्यापदां साधनानां च यदसङ्ख्येयत्वमतो बुद्धिमतां विक- ल्पमार्गप्रदर्शनार्थमुदाहरणमात्रं कल्पसिद्धिस्थानमुपदे क्ष्यते||४||
dōṣadūṣyādiparāyattatvaṁ yathā vamanādīnāṁ pañcānāmapi tathā tēṣāṁ ca dōṣādīnāṁ nānāvidhasvarūpatvādibhirbahutvam| tadanavasthānādinā pāratantryēṇa ca vamanādikalpanānāmapyatibahutvam| pratyēkaṁ kalpanānāmasamyagyōgasyānēkarūpasya sambhavādvyāpadāṁ bahutaratvam| tāsāṁ ca sādhanasya cikitsitasyāpyasaṅkhyōyatvamataḥ sarvēṣāṁ dōṣādyavasthādīnāmasaṅkhyēyatvāt sarvaṁ kaṇṭhōktyā vaktuṁ na pāryatē| kēvalaṁ buddhimatāṁ vikalpamārgasya pradarśanārthamudāharaṇamātraṁ kalpasiddhisthānamupadēkṣyatē| sādhyaikadēśa udāharaṇam| śēṣasya tathā sampratyayārtham|| 4||
Adhikarana madanAdInAM kalpanAvidhiH (5) · Śloka 5
atha vasantagrīṣmayōrantarē praśastē'hani muhūrttē ca nā'ti- haritapāṇḍūni madanaphalānyādāya tāni pramr̥jya kuśamūṭakē baddhvā gōmayēnālipya yavabusamāṣaśālivrīhikulattha- mudgā'nyatamarāśāvaṣṭarātramuṣitānyaddhr̥tyā''tapē śōṣayēt|
suśuṣkāṇāṁ piplīruddhr̥tya dadhighr̥tamadhupalalamr̥ditāḥ punaḥ śōṣayitvā navaṁ kalaśamarajaskamākaṇṭhaṁ pūrayitvā suguptaṁ nidhāpayēt||5||
View original
अथ वसन्तग्रीष्मयोरन्तरे प्रशस्तेऽहनि मुहूर्त्ते च नाऽति- हरितपाण्डूनि मदनफलान्यादाय तानि प्रमृज्य कुशमूटके बद्ध्वा गोमयेनालिप्य यवबुसमाषशालिव्रीहिकुलत्थ- मुद्गाऽन्यतमराशावष्टरात्रमुषितान्यद्धृत्याऽऽतपे शोषयेत्|
सुशुष्काणां पिप्लीरुद्धृत्य दधिघृतमधुपललमृदिताः पुनः शोषयित्वा नवं कलशमरजस्कमाकण्ठं पूरयित्वा सुगुप्तं निधापयेत्||५||
athētyādinā madanādīnāṁ yathāpradhānaṁ kalpanā ucyantē| antarē madhyē| muhūrttē praśastē| īṣad gr̥hītapākatvānnātiharitāni ca nātipāṇḍūni ca| tāni hyuttarasaṁskārasahāni bhavanti| tānīti madanaphalāni| pramr̥jya pāṁsvādiśōdhanārtham| kuśamūṭō darbhamayī gucchikā| gōmayēnālipya taṁ kuśamūṭam| yavabusādyanyatamarāśāvaṣṭarātramapi vāsayēt| navamē'hani gōmayaliptadarbhamūṭāduddhatya tāni madanaphalānyātapē śōṣayēt| suśuṣkāṇāmiti phalānām| pippalīḥ phalāntarbhavā| uddhr̥tya dadhihavirādibhistāḥ kramēṇa mr̥ditāḥ punarātapa ēva śōṣayēt| palalaṁ tilakalkaḥ| tatastābhiḥ śuṣkābhirarajaskaṁ nirdhūli navaṁ mr̥takalaśamākaṇṭhamāpūrayitvā suguptaṁ nidhāpayēt|| 5||
Adhikarana shleShmajvarAdiShu vamanavidhiH (6) · Śloka 6
tataḥ prayōgakālē tāsāṁ phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭiṁ yāvadvā sādhu manyēta tāvajjarjarīkr̥tya yaṣṭīmadhukakaṣāyē kōvidārakacchudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpī- pratyakpuṣpyanyatamakaṣāyē vā rātrimuṣitaṁ vimr̥ditaṁ pūtaṁ sūtrō- ktavidhinā pāyayēt|
ślēṣmajvaragulmapratiśyāyāntarvidra- dhiṣu viśēṣēṇa punaḥpunarāpittāgamanāt|
tēna sādhu vamati||6||
View original
ततः प्रयोगकाले तासां फलपिप्पलीनामन्तर्नखमुष्टिं यावद्वा साधु मन्येत तावज्जर्जरीकृत्य यष्टीमधुककषाये कोविदारकच्छुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पी- प्रत्यक्पुष्प्यन्यतमकषाये वा रात्रिमुषितं विमृदितं पूतं सूत्रो- क्तविधिना पाययेत्|
श्लेष्मज्वरगुल्मप्रतिश्यायान्तर्विद्र- धिषु विशेषेण पुनःपुनरापित्तागमनात्|
तेन साधु वमति||६||
prayōkālē yadā''turē prayujyantē| antarnakhā muṣṭiryasmin muṣṭau nakhāni na dr̥śyantē| athavā yāvat sādhu manyētēti dōṣādyapēkṣayā| jarjarīkr̥tyā'vakṣudya| madhuyaṣṭīkaṣāyē vā kōvidārādyanyatamakaṣāyē vā| kōvidāraḥ prasiddhaḥ| kacchudāraḥ ślēṣmātakaḥ| nīpō dhūlīkadambaḥ| budulō bētasaḥ| bimbī raktaphalā tuṇḍī tuṇḍīkēraphalā ca sā| ōṣṭhōpamaphalā gōdhā pīluparṇī ca tuṇḍikā| śaṇapuṣpī br̥hatpuṣpī sā cōktā śaṇaghaṇṭikā| mahāśaṇā mālyapuṣpī vāminī kaṭutiktakā| sadāpuṣpī arkō bilvañca| pratyakpuṣpyapāmārgaḥ| iti sāmānyēna ślēṣmajvarādiṣvanantarēṇa vāmayēt| punaḥ punaryāvat ślēṣmaṇaḥ srutatvāt pittasyāgamanam|| 6||
Adhikarana balavatkaPAdiShu PalapippalIprayogaH (7) · Śloka 7
phalapippalīnāṁ cūrṇaṁ vā svakvāthabhāvitaṁ tribhāga- triphalācūrṇaṁ kōvidārādiniryūhēṇa balavatkaphaprasēkā- 'pacyarbudagranthijvarōdarā'rōcakēṣu pibēt||7||
View original
फलपिप्पलीनां चूर्णं वा स्वक्वाथभावितं त्रिभाग- त्रिफलाचूर्णं कोविदारादिनिर्यूहेण बलवत्कफप्रसेका- ऽपच्यर्बुदग्रन्थिज्वरोदराऽरोचकेषु पिबेत्||७||
athavā balavatkaphādiṣu phalapippalīnāṁ cūrṇaṁ svēna kvāthēnaiva bhāvitamanantarōktakōvidārādyanyatamaniryūhēṇa pibēt|| 7||
Adhikarana pitte kaPasthAnAshrite vidhiH (8) · Śloka 8
phalamajjacūrṇaṁ vā jīmūtādiniryyūhēṇa pittē kaphasthāna- gatē||8||
View original
फलमज्जचूर्णं वा जीमूतादिनिर्य्यूहेण पित्ते कफस्थान- गते||८||
jīmūtādi ityādigrahaṇēnaiva prathamamuktānām ikṣvākvādīnāṁ caturṇā parigrahaḥ| tacca cūrṇaṁ jīmūtādiniryūhēṇa kaphasthānagatē pittē pibēt|| 8||
Adhikarana adhogAsrapittahRuddAhayoH kalpanA (9) · Śloka 9
phalamajjasiddhaṁ vā payastasminnēva vā yavāgūmadhōbhāgē raktapittē hr̥ddāhē ca||9||
View original
फलमज्जसिद्धं वा पयस्तस्मिन्नेव वा यवागूमधोभागे रक्तपित्ते हृद्दाहे च||९||
payōyavāgūścā'dhōgāsrapittahr̥ddāhayōḥ| tasminniti phalapippalīsiddhē payasi siddhāṁ yavāgūm|| 9||
Adhikarana vAminI santAnikA (10) · Śloka 10
tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñcaliṁ pittē prakupitē urasi kaṇṭhē hr̥dayē ca tanukaphōpadigdhē||10||
View original
तस्य वा पयसः शीतस्य सन्तानिकाञ्चलिं पित्ते प्रकुपिते उरसि कण्ठे हृदये च तनुकफोपदिग्धे||१०||
tasyēti pippalīsiddhasya payasaḥ| santānikāṁ śītasya kṣīrasyōparijālikāṁ tataḥ añjaliṁ catvāri palāni| pittē prakupitē uraḥprabhr̥tau ca tanunā kaphēnōpadigdhē samantālliptē|| 10||
Adhikarana vAmakaM dadhinavanIta~jca (11) · Śloka 11
tajjaṁ vā dadhi dadhyuttaraṁ vā kaphacchardriprasēkatamakēṣu|
tasmādvā payasō navanītamutpannaṁ phalādiṣaṭkakvāthasiddhaṁ kaphā'bhibhūtē'gnau śuṣyaccharīrē ca||11||
View original
तज्जं वा दधि दध्युत्तरं वा कफच्छर्द्रिप्रसेकतमकेषु|
तस्माद्वा पयसो नवनीतमुत्पन्नं फलादिषट्कक्वाथसिद्धं कफाऽभिभूतेऽग्नौ शुष्यच्छरीरे च||११||
tajjaṁ kṣīrajam| dudhyuttaraṁ saraḥ| ēvaṁ kaphacchardyādiṣu| yasya kaphēnā'bhibhūtō'gniryaśca śuṣyaccharīrastayōḥ| tasmāt phalapippalīśr̥tāt kṣīrāt pramathitājjātaṁ navanītamanantarōktamadanaphalādiṣaṭkasya kvāthēna siddham|| 11||
Adhikarana vAmako lehaH (12) · Śloka 12
phalamajjacūrṇamiśrēṇa vā''ragvadhādidravyāṇāṁ ghōṇṭā- nimbabāṇavarjānāṁ sasōmavalkapañcakōlakānāmanyata- masya niryyūhēṇa sādhitaṁ lēhamupayuñjīta||12||
View original
फलमज्जचूर्णमिश्रेण वाऽऽरग्वधादिद्रव्याणां घोण्टा- निम्बबाणवर्जानां ससोमवल्कपञ्चकोलकानामन्यत- मस्य निर्य्यूहेण साधितं लेहमुपयुञ्जीत||१२||
athavā kaphābhibhūtā'gniśuṣyaddēhairāragvadhādigaṇadravyāṇāṁ sasōmabalkapañcakōlakānāmanyatamasya dōṣādyapēkṣayā niryyūhēṇa kvāthēna phalapippalīcūrṇamiśrēṇa sādhitaṁ lēhamupayuñjīta| ghōṇṭāyā bhūnimbasya bāṇasya cā''ragvadhāditō niṣkr̥ṣyapratiṣēdhaḥ| ghōṇṭā gōpaghōṇṭaḥ| bhūnimbaḥ kirātatiktaḥ| bāṇaḥ sahacaraḥ|| 12||
Adhikarana vAminyutkArikA modaka~jca (13) · Śloka 13
phalamajjacūrṇamiśrēṇa vā rēṇukailāśatāhvākustumburutagara- kuṣṭhatvakcōrakamarubakā'garugugguluvālakaśrīvēṣṭaka- paripēlavamāṁsīśailēyasthauṇēyakasurasārēvatapūtyaśōkarō- hiṇīnāṁ dvāviṁśatēranyatamasya kaṣāyēṇa sādhitāmutkā- rikāṁ mōdakaṁ vā bhakṣayēt||13||
View original
फलमज्जचूर्णमिश्रेण वा रेणुकैलाशताह्वाकुस्तुम्बुरुतगर- कुष्ठत्वक्चोरकमरुबकाऽगरुगुग्गुलुवालकश्रीवेष्टक- परिपेलवमांसीशैलेयस्थौणेयकसुरसारेवतपूत्यशोकरो- हिणीनां द्वाविंशतेरन्यतमस्य कषायेण साधितामुत्का- रिकां मोदकं वा भक्षयेत्||१३||
athavā kṣayē viṣayē rēṇukādīnāṁ dvāviṁśatēranyatamasya kaṣāyēṇa dōṣādyapēkṣayā phalapippalīcūrṇōtkārikāṁ mōdakaṁ vā bhakṣayēt| utkārikā svinnapiṣṭapiṇḍī| rēṇukā harēṇuḥ| śatāhvā śatapuṣpā| kustumburu dhānyakaphalam| śailēyaṁ śilāpuṣpaṁ śukapucchaṁ śukabarhaṁ| sthauṇēyaṁ tailapītakam| pūtī karañjaḥ| aśōkaḥ prasiddhaḥ| rōhiṇī kaṭukā| śrīvēṣṭakō vāyasakō dadhiśyāvaśca śabditaḥ||13||
Adhikarana shuShkulyAdikalpanAntarANi (14) · Śloka 14
phalapippalīsvarasakaṣāyaparipītairvā tilaśālitaṇḍu- lapiṣṭaistat kaṣāyōpasr̥ṣṭaiḥ surasādidravyānyatamaniryyū- hōpasr̥ṣṭairvā śaṣkulīrapūpān anyān vā bhakṣyān sādha- yitvā bhakṣayēt||14||
View original
फलपिप्पलीस्वरसकषायपरिपीतैर्वा तिलशालितण्डु- लपिष्टैस्तत् कषायोपसृष्टैः सुरसादिद्रव्यान्यतमनिर्य्यू- होपसृष्टैर्वा शष्कुलीरपूपान् अन्यान् वा भक्ष्यान् साध- यित्वा भक्षयेत्||१४||
athavā tilānāṁ śālitaṇḍulānāṁ ca piṣṭaiścūrṇaiḥ phalapippalīkaṣāyaparipītaiḥ tatsvarasaparipītaiśca phalapippalīkaṣāyēṇaiva saṁsr̥ṣṭaiḥ surasādigaṇasyā'nyatamadravyakaṣāyēṇōpasaṁsr̥ṣṭaiḥ śuṣkulyādīn sādhayitvā vamanārthaṁ bhakṣayēt| kaṣāyaparipītaiḥ kaṣāyabhāvitairanēkaśaḥ|| 14||
Adhikarana annapAneShu vamanadravyaprayogaH (15) · Śloka 15
phalapippalīnāṁ vā bhallātakavidhisrutaṁ svarasamā''- darvī-pralēpāt paktvā lēhayēt|
annapānēṣu va taṁ lēha- mavacārayēt|
tatkaṣāyairēva cānnapānāni kalpayēt||15||
View original
फलपिप्पलीनां वा भल्लातकविधिस्रुतं स्वरसमाऽऽ- दर्वी-प्रलेपात् पक्त्वा लेहयेत्|
अन्नपानेषु व तं लेह- मवचारयेत्|
तत्कषायैरेव चान्नपानानि कल्पयेत्||१५||
athavā rasāyanōktabhallātakasrāvaṇavidhinā parisrutaṁ phalapippalīnāṁ svarasaṁ darvīlēpaṁ yāvat tāvat paktvā lēhayēt| athavā taṁ lēhamannapānēṣu yōjayēt| kaṣāyairmadanaphalapippalīkaṣāyairannapānāni kalpayēt|| 15||
Adhikarana vAmakaH kvAthaH (16) · Śloka 16
phalamajjakvāthaṁ vā vatsakādiprativāpaṁ nimbarūpikā- 'nyatarakaṣāyōpasarjanaṁ santarpaṇōtthasarvaślēṣmavyādhiharam||16||
View original
फलमज्जक्वाथं वा वत्सकादिप्रतिवापं निम्बरूपिका- ऽन्यतरकषायोपसर्जनं सन्तर्पणोत्थसर्वश्लेष्मव्याधिहरम्||१६||
phalamajjakvāthaṁ phalapippalīkvāthaṁ vatsakādikalkayuktaṁ nimbasya rūpikāyā vā kvāthēna saṁyuktaṁ sarvān santarpaṇōtthān ślēṣmavyādhīn hanti| rūpikā arkaḥ| santarpaṇōtthaviśēṣaṇamatiśayapradarśanārtham|| 16||
Adhikarana sukumArAdInAM vamanavidhAnam (17) · Śloka 17
phalapippalīnāṁ vā phalādiniryyūhēṇaikaviṁśatikr̥tvaḥ subhāvitānāṁ kusumarajaḥsadr̥śēna cūrṇēnā'vacūrṇayēt|
sarasi sarōruhaṁ br̥hatsāyāhnē tadrātrimuṣitaṁ prabhātē punarava- cūrṇitamuddhr̥tya haridrākr̥sarākṣīrayavāgūnāmanyatamaṁ saindha- vaguḍaphāṇitōpētamā''kaṇṭhaṁ pītivānupājighrēt|
su- kumāraḥ samucitasurabhirgandhasampadutkliṣṭakaphapittō bhēṣa- jadvēṣī ca|
tathāhi sukhēna chardayati||17||
View original
फलपिप्पलीनां वा फलादिनिर्य्यूहेणैकविंशतिकृत्वः सुभावितानां कुसुमरजःसदृशेन चूर्णेनाऽवचूर्णयेत्|
सरसि सरोरुहं बृहत्सायाह्ने तद्रात्रिमुषितं प्रभाते पुनरव- चूर्णितमुद्धृत्य हरिद्राकृसराक्षीरयवागूनामन्यतमं सैन्ध- वगुडफाणितोपेतमाऽऽकण्ठं पीतिवानुपाजिघ्रेत्|
सु- कुमारः समुचितसुरभिर्गन्धसम्पदुत्क्लिष्टकफपित्तो भेष- जद्वेषी च|
तथाहि सुखेन छर्दयति||१७||
athavā phalādipradhānaṣaṭkakvāthabhāvitānāṁ phalapippalīnāṇ cūrṇēna sarasi sthitaṁ sarōruhaṁ padmādisāyāhnē'vacūrṇayēt| tat sarasīruhaṁ rātrimuṣitaṁ prabhātē punaravacūrṇitaṁ sarasa uddhr̥tya sukumāraḥ bhēṣajadvēṣī ca puruṣō jighratu vā| tathāhi sukhēna chardayati| kiṁbhūta āha-haridrādīnāmanyatamaṁ saindhavādyupētamākaṇṭhaṁ pītavān| samucitaḥ abhyastaḥ surabhirgandhasampadyasya| kusumarajaḥ puṣparāgaḥ| bhēṣajadvēṣī yō naraḥ bhēṣajaṁ dvēṣṭi|| 17||
Adhikarana phalAbhAve madanapuShpaaNaaM shalaaTUnAM ca kalpanA (18) · Śloka 18
ētēna sarvamālyagandhaprāvaraṇapaṭā vyākhyātāḥ|
ēvamēva ca phalābhāvē madanapuṣpāṇi śalāṭūni ca kalpayēt|
iti phalavidhānamuktam||18||
View original
एतेन सर्वमाल्यगन्धप्रावरणपटा व्याख्याताः|
एवमेव च फलाभावे मदनपुष्पाणि शलाटूनि च कल्पयेत्|
इति फलविधानमुक्तम्||१८||
ētēna pippalīcūrṇabhāvanāvidhinā sarvēṣāṁ mālyādayō vyākhyātāḥ| sarasīruhavatsarvāṇi kusumāni sarvāṇi gandhadravyāṇi prāvaraṇapaṭāśca cūrṇā'dhivāsitāni vamanē yōjyānītyarthaḥ| yadā tu madanaphalāni kālādyayōgēna na labhyantē tadā tēna madanaphalapippalīvidhānēna sarvathā madanaphalavat madanapuṣpādi| iti madanasya vidhānamuktam|| 18||
Adhikarana atha jImUtakalpaH (19) · Śloka 19
ēvañca jīmūtādīnapi kalpayēt|
viśēṣatastu jvara- śvāsahidhmādiṣu jīmūtakam||19||
View original
एवञ्च जीमूतादीनपि कल्पयेत्|
विशेषतस्तु ज्वर- श्वासहिध्मादिषु जीमूतकम्||१९||
jīmūtaṁ dēvadālī| ādigraṇēnaiva samprāptānāṁ vamanayōgyānāmanyēṣāṁ grahaṇam| jīmūtakō dēvatāḍō vr̥ttakōśō garāgarī| prōktā'khuviṣahā vēṇī dēvatālī ca tāḍakā|| 19||
Adhikarana jImUtasyAvasthAntareNa kalpanAntarANi (20) · Śloka 20
tatra puṣpēṣu kṣīram|
phalēṣu kṣīrapēyām|
lōmaśēṣu santā- nikām|
nirlōmakēṣu dadhi dadhyuttaraṁ vā|
haritapāṇḍuṣu kṣīraṁ dadhyamlaṁ vā|
tatkaṣāyasaṁsr̥ṣṭāṁ surāṁ vā kaphā'rōca- kakāsapāṇḍurōgayakṣmasu prayuñjīta|
paryyāgatānāṁ jīrṇānāṁ jīmūtakaphalānāṁ śuṣkāṇāṁ cūrṇaṁ payasā vātapittē pibēt||20||
View original
तत्र पुष्पेषु क्षीरम्|
फलेषु क्षीरपेयाम्|
लोमशेषु सन्ता- निकाम्|
निर्लोमकेषु दधि दध्युत्तरं वा|
हरितपाण्डुषु क्षीरं दध्यम्लं वा|
तत्कषायसंसृष्टां सुरां वा कफाऽरोच- ककासपाण्डुरोगयक्ष्मसु प्रयुञ्जीत|
पर्य्यागतानां जीर्णानां जीमूतकफलानां शुष्काणां चूर्णं पयसा वातपित्ते पिबेत्||२०||
tatrētyādinā puṣpādikramēṇa jīmūtasyā'vasthāḥ kṣīrādēḥ kramēṇōpayōgāścōcyantē| phalēṣviti prathamabaddhēṣu| tāni ca phalāni kiñcitkālēna lōmaśāni bhavanti karkaṭikāvat| punaḥ kālēna lōmaśatvaṁ tyajanti| santānikā kṣīrasyōparitanī jālikā| dadhyuttaraṁ saraḥ| alōmaśatvādanantaraṁ parihīnaharitatvāni pākābhimukhatvācca gr̥hītapāṇḍutvāni bhavanti| taiḥ śr̥tāt payasō jātadadhyamlaṁ sadyōjyam| kṣīraṁ vā| haritapāṇḍūnāṁ phalānāṁ kaṣāyēṇa yuktāṁ surāṁ ślēṣmajēṣvarōcakādiṣu prayuñjīta| subōdham|| 20||
Adhikarana dravyAntaraiH saha kalpanAntarANi (21) · Śloka 21
dvitrāṇi vāpōthyāragvadhādīnāṁ navānāmanyatamasya paṭōlyā vā niryyūhēṇāsutāni mathitvā pittaślēṣmajē jvarē|
jīmūta- cūrṇaṁ kalkaṁ vā śītāmbunā pittajē|
tadēvōṣṇēna vāta- kaphajē kaphajē vā||21||
View original
द्वित्राणि वापोथ्यारग्वधादीनां नवानामन्यतमस्य पटोल्या वा निर्य्यूहेणासुतानि मथित्वा पित्तश्लेष्मजे ज्वरे|
जीमूत- चूर्णं कल्कं वा शीताम्बुना पित्तजे|
तदेवोष्णेन वात- कफजे कफजे वा||२१||
dvē vā trīṇi vā jīmūtaphalāni āragvadhēndrayavapāṭalikākatiktānimbāmr̥tāmadhurasāsruvavr̥kṣapāṭhānāmanyatamasya kaṣāyēṇa dōṣādyapēkṣayā''sutānyāmr̥dbhāvāt paścācca mathitvā pittaślēṣmajē jvarē pibēt| pittajē jvarē jīmūtaphalacūrṇaṁ kalkaṁ vā śītambunā pibēt| kēvalakaphajē vātakaphajē ca jvarē tadēva jīmūtaphalacūrṇamuṣṇāmbunā pibēt|| 21||
Adhikarana svarasaghRutakalpanAvidhiH (22) · Śloka 22
jīvakarṣabhakēkṣuśatāvarīṇāmanyatamasya svarasēna vāta- pittajē|
athavā pūrvavat|
siddhaṁ ghr̥tam||22||
View original
जीवकर्षभकेक्षुशतावरीणामन्यतमस्य स्वरसेन वात- पित्तजे|
अथवा पूर्ववत्|
सिद्धं घृतम्||२२||
athavā jīvakādīnāmanyatamasya svarasēna jīmūtacūrṇaṁ vātapittajvarē pibēt| tathā ca duṣṭaphalam| jīvakarṣabhakēkṣūṇāṁ śatāvaryā rasēna vā pittaślēṣmajvarē| athavēti tatraiva dōṣādyapēkṣayā pūrvavat siddhaṁ ghr̥taṁ pibēt| pūrvavaditi madanaphalavat| tēnaiva jīmūtaphala srutāt payasō jātaṁ navanītaṁ madanādipradhānaṣaṭkakvāthakalkābhyāṁ siddhaṁ pittajē yuñyādityuktam| iti jīmūtavidhānamuktam|| 22||
Adhikarana ikShvAkukalpaH (23) · Śloka 23
ikṣvākustu viśēṣēṇa kāsaśvāsajvaracchardiviṣaślēṣma- rōgēṣūpayōjyaḥ|
tasyāpuṣpaphalasya pravālaiḥ śr̥taṁ kṣīra- mudriktapittē kaphājvarē||23||
View original
इक्ष्वाकुस्तु विशेषेण कासश्वासज्वरच्छर्दिविषश्लेष्म- रोगेषूपयोज्यः|
तस्यापुष्पफलस्य प्रवालैः शृतं क्षीर- मुद्रिक्तपित्ते कफाज्वरे||२३||
ikṣvākastu kāsādiṣvanyēṣu ca ślēṣamarōgēṣu viśēṣēṇa hitaḥ| kaṭukā''lābūnī tumbī lambā piṇḍaphalā tathā ikṣvākuḥ kṣatriyavarastiktabījā mahāphalā| tasyēkṣvākō rasañjāpuṣpaphalasya pravālairabhinavōdbhinnaiḥ kisalayaiḥ śr̥taṁ kṣīramudriktapittaṁ unmārgapittē kaphajvarē|| 23||
Adhikarana atideshedana jImUtavadvidhyantarANi (24) · Śloka 24
puṣyādiṣu ca sutarāṁ jīmūtavatprayōgāḥ|
ikṣvākuphala- svarasaṁ vā triguṇakṣīrasādhitamuraḥ sthitē kaphē pīnasē svarasādē vā vamanārthī pibēt|
jīrṇē vā samuddhr̥tabījē kṣīraṁ prakṣipēt|
tatra jātaṁ dadhi ślēṣmakāsaśvāsacchardiṣu|
ikṣvākubījāni vā chāgakṣīrabhāvitāni viṣagulmōdara- garagaṇḍagranthyarbudaślīpadēṣu|
ikṣvākuphalamadhyaṁ vā mastunā kuṣṭhaviṣapāṇḍvāmayēṣu|
tadvipakvaṁ vā takraṁ samadhusaindha- vam|
tadēva vā madhyaṁ saguḍapalalaṁ bhakṣayēt|
ikṣvākuphalatailaṁ vā pibēt|
tatphalasvarasabhāvitairvā saktubhirmanthaṁ ślēṣmajvarakāsa kaṇṭharōgā'rōcakēṣu|
ikṣvā- kukalkaṁ vā māṁsarasēna vātakaphagulmaprasaktajvarēṣu||24||
View original
पुष्यादिषु च सुतरां जीमूतवत्प्रयोगाः|
इक्ष्वाकुफल- स्वरसं वा त्रिगुणक्षीरसाधितमुरः स्थिते कफे पीनसे स्वरसादे वा वमनार्थी पिबेत्|
जीर्णे वा समुद्धृतबीजे क्षीरं प्रक्षिपेत्|
तत्र जातं दधि श्लेष्मकासश्वासच्छर्दिषु|
इक्ष्वाकुबीजानि वा छागक्षीरभावितानि विषगुल्मोदर- गरगण्डग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदेषु|
इक्ष्वाकुफलमध्यं वा मस्तुना कुष्ठविषपाण्ड्वामयेषु|
तद्विपक्वं वा तक्रं समधुसैन्ध- वम्|
तदेव वा मध्यं सगुडपललं भक्षयेत्|
इक्ष्वाकुफलतैलं वा पिबेत्|
तत्फलस्वरसभावितैर्वा सक्तुभिर्मन्थं श्लेष्मज्वरकास कण्ठरोगाऽरोचकेषु|
इक्ष्वा- कुकल्कं वा मांसरसेन वातकफगुल्मप्रसक्तज्वरेषु||२४||
puṣpādiṣvikṣvākōḥ puṣpaphalalōmaśanirlōmaharitapāṇḍutvā'vasthāsu surāntāḥ prayōgāḥ| kṣīrakṣīrapēyāsantānikādadhidadhyuttarakṣīrasurā iti jīmūtavat| yatra tu pīnasasvarasādayōrapi kaphō vartatē tatrēkṣvākuphalasvarasaṁ triguṇēna kṣīrēṇa pānayōgyaṁ pibēt| ślēṣmajēṣu kāsādiṣu bījarahitēkṣvākuphalāntaḥsthitakṣīrajātaṁ dadhi| ikṣvākubhavāni bījāni chāgakṣīrabhāvitāni viṣādiṣu pibēt| arbudaṁ nīruk granthyākr̥tyadhikaṁ māṁsam| kuṣṭhaviṣapāṇḍvāmayēṣvikṣvākuphalānāṁ madhyaṁ majjānaṁ mastunā pibēt| athavā tadvipakvaṁ takraṁ samadhusaindhavaṁ kuṣṭhādiṣu pibēt| tadēvēkṣvākuphalajātaṁ madhyaṁ saguḍapalalam| palalaṁ tilakalkaḥ| ślēṣmajēṣu jvarādiṣvikṣvākuphalatailaṁ vā| phalasvarasabhāvitānāṁ saktūnāṁ vā mantham| subōdham| prasatka anuṣaktō jvaraḥ|| 24||
Adhikarana ikShvAkorlehakalpanA (25) · Śloka 25
bilvamūladviprasthakvāthēna vā tumbībījāni kvāthayēt|
tatastasmin tribhāgēna ghr̥tam|
ghr̥tasamāni ca piṣṭvā tumbībījāni|
tadardhāśāni ca pratyēkaṁ jīmūtamahājā- linīvatsakakr̥tavēdhanāni|
kvāthatulyamāvapēt trikaṭu- kam|
punaradhiśritya lēhaṁ sādhayēttamavalihya pramathyāmanu- pibēt||25||
View original
बिल्वमूलद्विप्रस्थक्वाथेन वा तुम्बीबीजानि क्वाथयेत्|
ततस्तस्मिन् त्रिभागेन घृतम्|
घृतसमानि च पिष्ट्वा तुम्बीबीजानि|
तदर्धाशानि च प्रत्येकं जीमूतमहाजा- लिनीवत्सककृतवेधनानि|
क्वाथतुल्यमावपेत् त्रिकटु- कम्|
पुनरधिश्रित्य लेहं साधयेत्तमवलिह्य प्रमथ्यामनु- पिबेत्||२५||
bilvamūlakvāthasya catuṣṣaṣṭipalāni taistumbībījānāṁ catvāri palāni kvāthayēt| kvathitaśēṣaṁ ṣōḍaśapalāni| tasminniti kvāthē| tribhāgaḥ paddhapalānyaṣṭamāṣakādhikakarṣādhikāni jīmūtō dēvadālī| mahājālinī ghaṇṭōlī| kr̥tavēdhanaṁ dvitīyā kōśātakī| adhiśrayaṇaṁ pākāya culyāmārōhaṇam| pramathya madhyadōṣamadhikr̥tyā'tīsārē māgadhikājaladādi kvāthayōrākhyā|| 25||
Adhikarana atideshena kAshmaryyAdiShu vidhAnam (26) · Śloka 26
ayamēva ca kalpaḥ kāśmaryādiṣu caturṣu mahāpañcamūlāṅgēṣu pr̥thakpr̥thaguktō vēditavyaḥ||26||
View original
अयमेव च कल्पः काश्मर्यादिषु चतुर्षु महापञ्चमूलाङ्गेषु पृथक्पृथगुक्तो वेदितव्यः||२६||
ayamēvēkṣvākukalpō mahāpañcamūlāṅgēṣu caturṣu kāśmaryyādiṣu kāśmaryyatarkārīpāṭalīṭuṇṭukēṣu| kāśmaryya prasiddham| tarkārī agnimanthaḥ| ṭuṇṭukō mayūrajaṅghaḥ| itīkṣvākukalpaḥ|| 26||
Adhikarana dhAmArgavakalpavidhiH (27) · Śloka 27
dhāmārgavō viśēṣēṇa garagulmōdarakāsakaphasañcayōttharōgēṣu sthirēṣu guruṣu ca ślēṣmāśayasthē vātaślēṣmaṇi ca kaṇṭhā- śrayē prakalpyaḥ|
jīvanīyānyatamacūrṇasaṁyuktān samadhuśarka- rāṁstatkaṣāyairlēhān pittāpasarjanē ślēṣmaṇi vidadhyāt||27||
View original
धामार्गवो विशेषेण गरगुल्मोदरकासकफसञ्चयोत्थरोगेषु स्थिरेषु गुरुषु च श्लेष्माशयस्थे वातश्लेष्मणि च कण्ठा- श्रये प्रकल्प्यः|
जीवनीयान्यतमचूर्णसंयुक्तान् समधुशर्क- रांस्तत्कषायैर्लेहान् पित्तापसर्जने श्लेष्मणि विदध्यात्||२७||
dhāmārgavō garādiṣu viśēṣēṇa| dvikōśātakīti pūrvaṁ yaduktaṁ tatra ēkā mahājālinyākhyā'nyā dhāmārgavaśabdēnōcyatē| kaphasya sañcayaḥ yathōktaḥ| subōdham| pittōpasarjanē ślēṣmaṇi pittapradhānē kaphapittē| tatkaṣāyairdhāmārgavakvāthairlēhān pūrva ēva viṣayē kalpa- yēt| kimbhūtān ? jīvanīyānāmanyatamasya cūrṇēna saṁyuktān samadhuśarkarāṁśca|| 27||
Adhikarana dhAmArgavavidhyantaram (28) · Śloka 28
sumanaḥ saumanasyāyanīharidrācōrakahaimavatīmahāsahākṣudra- sahāvr̥ścīvabimbīpunarnavākāsamardā'nyatamakaṣāyēṇa vā dhāmārgavaphalamēkaṁ dvē vā manōvikārēṣu||28||
View original
सुमनः सौमनस्यायनीहरिद्राचोरकहैमवतीमहासहाक्षुद्र- सहावृश्चीवबिम्बीपुनर्नवाकासमर्दाऽन्यतमकषायेण वा धामार्गवफलमेकं द्वे वा मनोविकारेषु||२८||
sumanaḥprabhr̥tīnāmanyatamasya vā kaṣāyēṇa samadhuśarkarān lēhān pūrva ēva viṣayē kalpayēt| saumanasyāyanī jātipatrikā| haimavatī kāñcanī| mahāsahā māṣaparṇī| kṣaudrasahā mudgaparṇī| vr̥ścīvaḥ punarnavābhēdaḥ| bimbī raktaphalā tuṇḍī tuṇḍīkēraphalā ca sā| manōvikārēṣu madādiṣu| ēkaṁ dhāmārgavaphalaṁ dvē vā dhāmārgavaphalē| iti dhāmargavakalpaḥ|| 28||
Adhikarana kRutavedhanakalpavidhiH (29) · Śloka 29
kr̥tavēdhanamatyarthakaṭutīkṣṇōṣṇaṁ sutarāṁ garōdaragulmaplīha- pāṇḍurōgaśvayathuṣu kalpayēt|29|
View original
कृतवेधनमत्यर्थकटुतीक्ष्णोष्णं सुतरां गरोदरगुल्मप्लीह- पाण्डुरोगश्वयथुषु कल्पयेत्|२९|
kr̥tavēdhanamatyarthakaṭvādiguṇatvāt gulmōdarādiṣu sutarāṁ kalpayēt| kr̥tavēdhanaṁ dvitīyā kōśātakī| kōśātakī kr̥tacchidrā jālinī kr̥tavēdhanī| kṣvēḍā sutiktā ghaṇṭōlamr̥daṅgaphalikā matā|| 29||
Adhikarana kuTajavedhanakalpavidhiH, kuTajakalpaH (29) · Śloka 29
kr̥tavēdhanamatyarthakaṭvādiguṇatvāt gulmōdarādiṣu sutarāṁ kalpayēt|
kr̥tavēdhanaṁ dvitīyā kōśātakī|
kōśātakī kr̥tacchidrā jālinī kr̥tavēdhanī|
kṣvēḍā sutiktā ghaṇṭōlamr̥daṅgaphalikā matā||29||
vā sarṣapamadhūkalavaṇānyatamāmbhasā vā kuṭajaphalacūrṇaṁ kr̥sarayā vā vamanāya kalpayēditi|
bhavati cātra||29||
View original
कृतवेधनमत्यर्थकट्वादिगुणत्वात् गुल्मोदरादिषु सुतरां कल्पयेत्|
कृतवेधनं द्वितीया कोशातकी|
कोशातकी कृतच्छिद्रा जालिनी कृतवेधनी|
क्ष्वेडा सुतिक्ता घण्टोलमृदङ्गफलिका मता||२९||
वा सर्षपमधूकलवणान्यतमाम्भसा वा कुटजफलचूर्णं कृसरया वा वमनाय कल्पयेदिति|
भवति चात्र||२९||
-kuṭajaphalaṁ punaḥ sukumārēṣūlbaṇāsrapittakaphēṣu vāta- śōṇitavisarpajvarakuṣṭhādiṣu ca yōjayēt| kuṭajaphala- cūrṇānyarkakṣīrēṇa saptāhaṁ bhāvayitvā jīvakakaṣāyēṇa pibēt| phalajīmūtakēkṣvākujīvantīmūlānyatamakaṣāyēṇa -kuṭajaphalamindrayavam| sukumārēṣūlbaṇāsrādiṣu ca puruṣēṣu tathā vātaśōṇitādiṣu rōgēṣu ca prayōjayēt| subōdham| jīvakaḥ prasiddhaḥ| phalaṁ madanaphalam| mūlaśabdēna jīvantyāḥ sambandhaḥ| sarṣapādīnāmanyatamēna saṁyuktamambhastathōktam| tēna saha vā kr̥sarā pēyā||
Adhikarana upasaMhAraH (30-31) · Śloka 31
vamanānāṁ digityēṣā sutarāmupayōginām|
bījēnānēna matimānyānapi ca kalpayēt|
iti||30||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgraha- saṁhitāyāṁ kalpasthānē vamanakalpō nāma prathamō'dhyāyaḥ||31||
View original
वमनानां दिगित्येषा सुतरामुपयोगिनाम्|
बीजेनानेन मतिमान्यानपि च कल्पयेत्|
इति||३०||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रह- संहितायां कल्पस्थाने वमनकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः||३१||
ityanantarōktaprakārēṇa vamanānāṁ vamanadravyāṇāmēṣā dik kalpanāmārgaḥ pradarśitaḥ| kimbhūtānām ? āha-sutarāmupayōginām| yathōktēna bījēna yuktyā'nyānapi vamanādīn kalpayēn matimān prājñaḥ| aprājñastu śāstrānusārēṇa ūhitumaśakyatvāt kēvalaṁ vyāpadā yōjayatīti|| 30|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgraha- vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ kalpasthānē prathamō'dhyāyaḥ