3. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ

Adhikarana atha vamanavirecanavyApatsiddhirnAma tRutIyo~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

વમનવિરેચનાનાં કલ્પનમુક્ત્વા તેષામેવાઽસમ્યગ્યોગેન યા વ્યાપદસ્તાસાં સિદ્ધિં પ્રતીકારં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે-

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિનામાઽધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાઽઽત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અધ્યાયક્રમેણ વમનં પૂર્વમુચ્યતે|| ૧||

Adhikarana pratikUlA gatiH adhogaM vamanaM tatropacArAshca (2) · Śloka 2

અતિક્ષુધિતેનાઽતિમૃદુકોષ્ઠેનાઽલ્પશ્લેષ્મણા દુર્વમેન હીન- માત્રમતિમાત્રં તીક્ષ્ણમતિશીતમજીર્ણે વા પીતં વમનમધો- ગચ્છતિ| તત્રેપ્સિતાઽનવાપ્તિર્દોષોત્ક્લેશશ્ચ| તં પુનરાશુ સ્નેહયિત્વા યૌગકૈર્માત્રાકાલાદ્યપેક્ષં વામયેત્| વ્યાપ-ત્કરાણિ ચ પૂર્વોક્તમતિક્રમં સ્મરન્ પરિહરેત્||૨||

અતિક્ષુધિતત્વાદિયુક્તેન પીતં વમનમધો ગચ્છતિ| નૈવ વામયતીત્યર્થઃ| યેનૈવ વા હીનમાત્રત્વાદિયુક્તં પીતમધોગચ્છતિ| તત્રાઽધોગતે વમન ઈપ્સિતસ્ય છર્દિતરોગોપશમનસ્યાઽનવાપ્તિર્દોષોત્ક્લેશશ્ચ| વ્યાપત્કરાણિ ચ પરિહરેત્|| ૨||

Adhikarana UrdhvagaM virecanam (3) · Śloka 3

અજીર્ણિનઃ શ્લેષ્મવતોઽત્યુષ્ણતીક્ષ્ણલવણમતિમાત્રમહૃદ્યં વા વિરેચનમન્યદ્વા ભેષજમૂર્ધ્વં પ્રવર્ત્તતે| તત્ર પૂર્વોક્તા વ્યાપત્ સાધનઞ્ચ| તત ઊર્ધ્વમપ્યુત્તિષ્ઠતિ હૃદ્યલેહવટક- વર્જ્યમૌષધં ન તૃતીયમવચારયેત્||૩||

અજીર્ણનસ્તથા બહુશ્લેષ્મણો વિરેચનમૂર્ધ્વં વ્રજતિ| મુખેન ગચ્છતિ| અતિતીક્ષ્ણમત્યૂષ્ણમતિલવણમહદ્યમતિપ્રભૂતં ચ પીતમૂર્ધ્વં ગચ્છતિ| તત્ર તસ્મિન્ન્નૂર્ધ્વં વ્રજતિ| પૂર્વોદિતા વ્યાપત્તથૈવ સિદ્ધિઃ| પૂર્વોદિતમેવ સાધનમ્| પુનઃ સ્નિગ્ધસ્ય પૂર્વસ્યાઽતિક્રમસ્ય સ્મરતો વ્યાપત્કરણં પરિહરત ઔષધયોજનમ્| તતઃ ઇતિ| પુનર્યુક્તે વિરેચનં ઊર્ધ્વમુત્તિષ્ઠતિ મુખેન ગચ્છતિ તૃતીયં વિરેચનં નાઽવચારયેત્| હૃદ્યાદિગુણમૌષધં વર્જયિત્વા| તથાવિધં હિ તૃતીયમવચારયેદિત્યર્થઃ||૩||

Adhikarana bhaktavatpAkAkhyAvyApattatropacArAshca (4) · Śloka 4

ક્રૂરકોષ્ઠસ્યાઽતિતીક્ષ્ણાઽગ્નેરલ્પમલ્પવીર્યં વા ભેષજમૂર્ધ્વભાગિકમધોભાગિકં વા ભક્તવદુપૈતિ પાકમ્| તત્ર સમુદીર્ણા દોષા યથાકાલમનિર્હ્નિયમાણા વિભ્રમં કુર્વન્તિ| તં સ્નિગ્ધકોષ્ઠમનલ્પમમન્દં ચૌષધં પાયયેત્||૪||

ક્રૂરકોષ્ઠત્વાદિયુક્તસ્યાઽલ્પશક્તિર્વા વમનં વિરેચનમપ્યકૃત્વૈવેષ્ટં કાર્યં ભક્તવત્ પાકમુપૈતિ| પાકેન ચૌષધસ્ય સઞ્ચિતા દોષા અનિર્હ્નિયમાણા વિભ્રમં કુર્વન્તિ| યસ્માદપક્વં વમનં દોષાન્ પચ્યમાનં વિરેચનં નર્હરેત્, ન તુ તત્ પક્વમિતિ| તં પક્વૌષધં સ્નિગ્ધકોષ્ઠં કૃત્વા બહુતીક્ષ્ણં ચૌષધં પાયયેત્|| ૪||

Adhikarana grathitAkhyA vyApattanopacArAshca (5) · Śloka 5

કષાયમલ્પમપ્રત્યગ્રં રૂક્ષં વા ભેષજમસ્નિગ્ધસ્વિન્નેન વા પીતં શીતોપચારેણ વા સ્તબ્ધં દોષવિગ્રથિતમયોગી ભવતિ| તત્ર વમને ભૂયો વામયેત્| વિરેચને સ્નિગ્ધસ્વિન્નં પુરર્વિરેચ- યેત્| ઉત્ક્લિષ્ટભૂરિદોષં વા તૃતીયેઽહનિ| ઉભયોશ્ચ સંશો- ધનયોર્લવણતૈલાભ્યક્તં પિણ્ડપ્રસ્તરાભ્યાં સ્વેદયેત્||૫||

કશાયાદિગુણં વા ભેષજમસ્નિગ્ધાદિકેન વા પીતં સ્વયં સ્તબ્ધત્વાત્ દોષાવષ્ટબ્ધત્વાચ્ચાઽયોગાય સમ્પદ્યતે| કષાયં કષાયરસપ્રાયમ્| અપ્રત્યગ્રમસમ્પન્નમ્| તત્રૈવમયોગીભૂતે વમને પુનર્વામયેત્ વિરેચયેત્| ઉભયોરપિ વમનવિરેચનયોરેવમયોગીભૂતયોસ્તૈલાભ્યક્તસ્ય સૂત્રોદિતાભ્યાં પિણ્ડપ્રસ્તરાભ્યાં સ્વેદં વિદધ્યાત્|| ૫||

Adhikarana gauravAkhyA vyApattanopacArAshca (6) · Śloka 6

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ચ વમનમકૃત્વા વિરેચનં પીતવતઃ સામ- સ્ય વા મૃદુ વા વિરિક્તસ્યાધોભાગેઽત્યર્થગુરુસ્તબ્ધો- દરતા શૂલોવાતમૂત્રપુરીષસઙશ્ચ ભવતિ| તમપ્યયોગિનં સમૂત્રૈસ્તીક્ષ્ણૈરાસ્થાપ્ય જાઙ્ગલરસૈશ્ચ ભોજયિત્વા ફલ- દારુપિપ્પલીસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસ્ય વાતહરૈશ્ચ સ્નેહૈરૂપ- સ્નેહ્ય પુનસ્તીક્ષ્ણૈર્વિરેચયેત્||૬||

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય વમનમકૃત્વૈવ વિરેચને ઉપયુક્તે સામે વોપયુક્તે મૃદ્વૌષધે વોપયુક્તે તસ્ય વિરિક્તસ્ય સતોઽધોભાગેઽત્યર્થં ગુરુત્વાદિકં ભવતિ| તસ્મિન્નયોગિનિ સમૂત્રૈસ્તીક્ષ્ણૈરાઽઽસ્થાપનાદિકા ચિકિત્સા| સુબોધમ્|| ૬||

Adhikarana doShotkleshAkhyA vyApattatropacArAshca (7) · Śloka 7

કફોલ્બણસ્યાતિસ્નિગ્ધસ્ય ગુરુકોષ્ઠસ્ય મન્દાગ્નેર્વા મૃદુ- પ્રણીતમૌષધં ભૃશમુત્ક્લેશ્ય દોષાન્ જાડ્યતન્દ્રાદૌર્બ- લ્યાઙ્ગસાદાન્ જનયતિ| તચ્છીઘ્રમુલ્લિખેત્| લઙ્ઘનેન ચ સન્ધુક્ષિતાગ્નિં પુનઃ સ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણોષ્ણૈર્વિશોધયેત્||૭||

કફોલ્બણત્વાદિયુક્તસ્ય મૃદુ શોધનમૌષધં દોષાનુત્ક્લેશ્ય જાડ્યતન્દ્રાદીન્ જનયતિ| તત્ર ચ પીતમૌષધમઙ્ગુલ્યાદિભિઃ ક્ષિપ્રમુલ્લિખેદુદ્વમેત્| તતો લઙ્ઘનેન સન્ધુક્ષિતાગ્નિં પુનઃ સ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણાદિભિઃ શોધયેત્|| ૭||

Adhikarana BRusha~a~adhmAnAKyA vyApattatropacArAshca (8) · Śloka 8

સશોષાન્નાય વાતશ્લેષ્મવતે રૂક્ષાય સોદાવર્તાય મન્દાગ્નયે વા શીતં રૂક્ષં વા દત્તમૌષધં ભૃશમાઽઽધ્માનં કરોતિ| તત્ર મલસઙ્ગાત્ સમુન્નહ્યત્યુદરમન્તઃ શૂલં દૃતિવત્ પાર્શ્વ યોરાઽઽપૂર્ણતા શિરઃ પૃષ્ઠરુજા શ્વાસકાસૌ પાયુબસ્તિ- નિસ્તોદશ્ચ ભવતિ| તમુદાવર્ત્તાઽઽનાહહારાઽભ્યઙ્ગસ્વેદવ- ર્તિદીપનચૂર્ણબસ્તિક્રિયાભિરુપચરેત્||૮||

સશોષાન્નાદિમતે વા શોધનાર્થં શીતં રૂક્ષં વા દત્તં ભૃશમાધ્માનં કરોતિ| તત્ર ચ મલસઙ્ગાદ્ધેતોરુદરે સમુન્નદ્ધતાદિકં ભવતિ| સશેષાન્નોઽજીર્ણી| ઉદાવર્ત્ત અર્શોનિદાન ઉક્તઃ| સમુન્નાહઃ સર્વતોબન્ધઃ| સુબોધમ્| નિસ્તોદ ઇવ નિસ્તોદઃ| તથાવિધમુદાવર્ત્તહરાદિભિરુપચરેત્|| ૮||

Adhikarana parikarttikAkhyA vyApattatropacArAshca (9) · Śloka 9

ક્ષામેણાલ્પબલેન મૃદુકોષ્ઠાગ્નિના રૂક્ષેણાઽસ્નિગ્ધેન વા| સ્વિન્નેન સામેન વા બલવદૌષધમુપયુક્તં સપિત્તમનિલં પ્રદૂષ્ય પરિકર્ત્તિકામાપાદયતિ| તત્ર નાભિબસ્તિગુદમેઢ્રે સદાહપરિકર્ત્તનમનિલસઙ્ગો વિષ્ટમ્ભશ્ચ| તં કૃષ્ણતિલમધુકમધુયુક્તૈઃ પિચ્છાબસ્તિભિરાઽઽ- સ્થાપયેત્| ક્ષીરિવૃક્ષશૃતક્ષીરેણ વા| શીતામ્બુપરિષિક્તં ચૈનં પયસા ભુક્તવન્તં ઘૃતમણ્ડેન યષ્ટીમધુકતૈલેન વાઽનુ- વાસયેત્| ક્ષામસ્ય ચ મધુરો બૃંહણશ્ચ સર્વો વિધિરિષ્ટઃ| સામે લઙ્ઘનદીપનઞ્ચ લઘુરૂક્ષોષ્ણં ચાઽન્નપાનમ્| નિરામી- ભૂતેઽનુબન્ધે લઘુક્ષારામ્લમ્| સવાતે દધિસારામ્લં દાડિમ- ત્વચા યુક્તં ભોજને પાને ચ પ્રયુઞ્જીત| સદાડિમરસં ચ સર્પિઃ પિબેદુષ્ણામ્બુના વા તિલદેવદારુકલ્કમ્||૯||

ક્ષામત્વાદિયુક્તેન યત્તીક્ષ્ણાદિયુક્તમૌષધમુપયુક્તં તત્ સપિત્તમનિલં પ્રદૂષ્ય પરિકર્ત્તિકામાપાદયતિ| સમન્તાચ્છેદનમિવ જઠરે પરિકર્ત્તિકા| સુબોધમ્| તમિતિ પરિકર્ત્તિકાવન્તં કૃષ્ણતિલાદિયુક્તૈર્વક્ષ્યમાણૈઃ પિચ્છાબસ્તિભિરાસ્થાપયેત્| વટાદિભિઃ ક્ષીરિવૃક્ષૈઃ શૃતેન ક્ષીરેણ વાઽઽસ્થા પયેત્| શીતામ્બુપરિષેકાદિયુક્તસ્યાઽનુવાસનં ઘૃતમણ્ડેન વા યષ્ટીમધુકતૈલેન વા| સર્વશ્ચ ક્ષામસ્ય મધુબૃંહણાદિકો વિધિરિષ્ટઃ| સામે શોધનાઽસમ્યગ્યોગિનિ લઙ્ઘનાદિકમ્| નિરામીભૂતે પુરુષે દોષાનુબન્ધે લઘ્વાદિકમાહારમ્| સવાતેઽતિયોગિનિ દધ્યાદિકમ્| અમ્લં કાઞ્જિકાદિ| તિલદેવદારુણોઃ કલ્કેન સદાડિમરસં સર્પિઃ પિબેત્|| ૯||

Adhikarana parisrAvAkhyA vyApattatropacArAshca (10) · Śloka 10

ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય બહુદોષસ્યાઽલ્પમલ્પગુણં મૃદુ સ્નિગ્ધં વા શોધનમવચારિતમુક્ત્લેશ્ય દોષાન્ ન નિર્હરતિ| અલ્પા- ઽલ્પં ચ પિત્તકફસંસૃષ્ટં પરિસ્રવતિ| વિષ્ટમ્ભગૌરવશો- ફકણ્ડૂપાણ્ડુતાઙ્ગસાદગુલ્મશૂલાનિ ચાપાદયતિ| તં તિનિશધવાઽશ્વત્થકર્ણપલાશબલાનિર્ય્યૂહૈર્મધુયુ- ક્તૈરાઽઽસ્થાપયેત્| ઉપશાન્તપરિસ્રાવં ચ પુનરુપસ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણૈઃ શોધયેત્| શુદ્ધે ચ દીપનાંશ્ચૂર્ણાઽઽસવારિષ્ટાદીન્ યોજયેત્||૧૦||

ક્રૂરકોષ્ઠત્વાદિયુક્તસ્ય વાઽલ્પાદિગુણં વા શોધનમવચારિતં દોષાનુત્ક્લેશ્યં ન નિર્હરતિ| તચ્ચૌષધં પિત્તકફાભ્યાં સંસૃષ્ટમલ્પાલં કૃત્વા સંસ્રવતિ| વિષ્ટમ્ભાદીનિ ચોત્પાદયતિ| તં પરિસ્રાવિણં તિનિશાદીનાં નિર્ય્યૂહૈર્માક્ષિકયુક્તૈરાઽઽસ્થાપયેત્| તિનિશઃ સ્યન્દનઃ| અશ્વકર્ણઃ સાલઃ| તૈરાઽઽસ્થાપનૈઃ પરિસ્રાવે ઉપશાન્તે પુનઃ કિઞ્ચિત્ સ્નિગ્ધં શોધયેત્| શુદ્ધે ચ દીપનાંશ્ચૂર્ણાદીન્ યોજયેત્|| ૧૦||

Adhikarana pravAhikAkhyA vyApattatropacArAshca (11) · Śloka 11

પીતૌષધો યદા વેગમુદીરયતિ નિગૃહ્ણાતિ વા તદા પ્રવા- હિકાસ્ય જાયતે| તસ્યાં સદાહશૂલં સપિચ્છં શ્વેતં કૃષ્ણં રક્તં વા ભૃશં પ્રવાહમાણઃ કફમુપવિશતિ| તં પરિસ્રાવવિધિનોપચરેત્||૧૧||

પીતવિરેચનૌષધસ્ય વેગોદીરણધારણાભ્યામ્| અસ્યેતિ પુંસઃ પ્રવાહિકા જાયતે| તસ્યાં પ્રવાહિકાયાં સદાહાદિકં પ્રવાહમાણો મલમનુલેપયેત્ કફમેવોપવિશતિ| તમેવંવિધપ્રવાહિકાવન્તમનન્તરોક્તેનાઽઽસ્થાપનાદિના પરિસ્રાવવિધિનોપચરેત્|| ૧૧||

Adhikarana hRudgrahAkhyA vyApattatropacArAshca (12) · Śloka 12

પીતૌષધસ્ય ભેષજોદ્ગારચ્છર્દ્યાદીનાં નિગ્રહાદ્વાતાદયઃ કુપિતા હૃદયમુપસૃત્ય હૃદ્ગ્રહં ઘોરમાવહન્તિ| તતઃ પ્રધાનમર્મોપતાપાદ્વેદનાભિરત્યર્થમાઽઽતુરઃ પીડ્યતે| મોહહિધ્માકાસલાલાપાર્શ્વશૂલયુતો વેપથુમાન્ નષ્ટસંજ્ઞો દન્તાન્ કટકટાયત્યુદ્દૃત્તાક્ષો જિહ્વાં ખાદતિ| તં હૃદયોપસરણમાઽઽહુઃ| તસ્મૈ ભિષક્ શીઘ્રમમુહ્યન્નભ્યઙ્ગપૂર્વં ધાન્યસ્વેદેન પરિસ્વેદ્ય તીક્ષ્ણમવપીડં દદ્યાત્| યષ્ટીમધુકમિશ્રેણ તણ્ડુલામ્બુના વમનમ્| કટુભિર્વા કફોત્તરાય| તતો દોષશેષં પાચનીયૈઃ પાચયેદ્યથાદોષોચ્છ્રયં ચ બસ્તીન્ વિતરેત્||૧૨||

પીતૌષધસ્ય ભેષજોદ્ગારાદિનિરોધાત્ સર્વે દોષાઃ કુપિતા હૃદયં પ્રાપ્ય હૃદ્ગ્રહં કુર્વન્તિ| તતશ્ચ પ્રધાનમર્મણો હૃદયસ્યોપતાપાન્નાનાવિધાભિર્વેદનાભી રુજાભિઃ પીડ્યતે| મોહાદિમાંશ્ચ નષ્ટસંજ્ઞત્વાદિયુક્તો ભવતિ| તં હૃદ્ગ્રહમાચાર્યા હૃદયોપસરણમિત્યાહુઃ| તસ્મૈ હૃદયોપસરણિને ભિષગમુહ્યન્ મોહમપ્રાપ્નુવન્નભ્યઙ્ગપૂર્વં ધાન્યસ્વેદેન સંસ્વેદ્ય તીક્ષ્ણમવપીડં કલ્કનસ્યં દદ્યાત્| યષ્ટ્યાદિભિસ્તણ્ડુલામ્બુના વમનમ્| શ્લેષ્માધિકાય કટુભિર્વમનૌષધૈર્વમનમ્| તતોઽસ્ય દોષશેષં પાચનીયૌષધૈઃ પાચયેત્| પક્વદોષસ્ય ચ ય એવ દોષોઽધિકસ્તદનુગુણાનેવ બસ્તીન્ વિતરેદાઽઽસ્વાસ્થ્યાત્||૧૨||

Adhikarana sarvA~ggagrahAkhyA vyApattanopacArAshca (13) · Śloka 13

અસ્નિગ્ધસ્વિન્નેનાઽબ્રહ્મચારિણા વેગધારિણા મૃદુકોષ્ઠેન સુકુમારેણ વા રૂક્ષમૌષધમતિમાત્રં પ્રયુક્તમતિવિરેકાદ્વાયું કોપયતિ| તેન સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહો ભવતિ| તસ્ય વિશેષાત્પાર્શ્વ- પૃષ્ઠશ્રોણિમન્યામર્મસુ શૂલમૂર્ચ્છાભ્રમકમ્પસ્તમ્ભો નિસ્તોદો ભેદ ઉદ્વેષ્ટનં સંજ્ઞાનાશશ્ચ સ્યાત્| તમભ્યજ્ય ધાન્યૈઃ સ્વેદ- યિત્વા યષ્ટીમધુકવિપક્વેન તૈલેનાનુવાસયેત્| વાતહરં ચાઽન્નપાનમ્||૧૩||

અસ્નિગ્ધાદિકે રૂક્ષમતિમાત્રમૌષધં પ્રયુક્તમતિમાત્રત્વાદતિવિરેકણ વાયું પ્રકોપયતિ| તેન વાયુકોપેન સર્વાઙ્ગગ્રહણાદિકં સ્યાત્| તમાઽઽતુરમભ્યઙ્ગાદિભિશ્ચિકિત્સેત્|| ૧૩||

Adhikarana dhAtusrAvA~a~akhyA vyApattatropacArAshca (14) · Śloka 14

સ્નિઘ્દસ્વિન્નસ્યાઽતિમૃદુકોષ્ઠસ્ય ક્ષુધિતસ્ય વા તીક્ષ્ણ- મતિભૂરિ વા પ્રયુક્તમૌષધં સર્વશો નિર્હૃત્ય મલાન્ ધાતૂ- નપિ દ્રવીકૃત્ય વિસ્રાવયેદતિયોગેન| તં શતધૌતઘૃતેના- ભ્યજ્ય કષાયસ્વાદુશીતૈઃ પ્રદેહપરિષેકાઽવગાહાઽન્નપાનૈઃ શર્કરામધુમદ્ભિશ્ચ લેહૈઃ સ્તમ્ભયેત્| ચન્દનાઞ્જનોશીર- ચ્છાગાઽસૃક્શીતોદકૈર્લાજસક્તૂન્ પાયયેત્| પિચ્છાબસ્તીં- શ્ચાસ્મૈ દદ્યાન્મધુરવર્ગસિદ્ધં ચ ક્ષીરસર્પિઃ સર્પિર્મણ્ડોઽનુવાસનમ્| રક્તપિત્તવિધાનં ચ કુર્યાત્||૧૪||

સ્નિગ્ધત્વાદિયુક્તસ્ય તીક્ષ્ણાઽતિમાત્રત્યોગેન ધાતૂનપિ સ્રાવયતિ| તમતિયોગિનં શતધૌતેનાઽભ્યજ્ય કષાયાદિના વિશેષતઃ સ્તમ્ભયેત્| કષાયાદિકં પ્રદેહાદિવિશેષણમ્| શર્કરાદિકં લેહાનામ્| તં ચ ચન્દનાભિર્લાજસક્તૂન્ પાયયેત્| અસ્મૈ ચાઽતિતિયોગિને પિચ્છાબસ્તીન્ દદ્યાત્| ક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતાદિકં મધુરવર્ગસિદ્ધમનુવાસનમ્| તથા યત્કિઞ્ચિદ્રક્તપિત્તઘ્નં તદપિ કુર્યાદિતિ સામાન્યેન સાધનાન્યતિયોગે|| ૧૪||

Adhikarana vamanA~atiyoge visheShaH (15) · Śloka 15

વિશેષેણ વમનાઽતિયોગે સઘૃતસિતાક્ષૌદ્રં ફલરસૈર્મન્થં પિબેત્| ક્ષીરિવૃક્ષશૃઙ્ગસિદ્ધાં વા સમાક્ષિકાં પેયાં ક્ષીરં વા સંગ્રાહિદ્રવ્યસિદ્ધં ચ ક્ષીરં ભોજનેઽવચારયેત્| સોદ્ગારાયાં ચ છર્દ્યાં ધનિકામધૂકમધુરસમુસ્તાઽઞ્જનાનિ મધુના લિહ્યાત્| વાક્સઙ્ગે હનુસઙ્ગેઽનિલાર્ત્તૌ ચ ઘૃતમાંસ- રસસિદ્ધામલ્પતણ્ડુલાં પેયાં પિબેત્| સ્નેહસ્વેદૌ ચાઽવ- ચારયેત્| જિહ્વાપ્રવેશે સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ કવલગણ્ડૂષાન્ હૃદ્યાંશ્ચા- ઽઽજમાંસરસાન્| પુરતશ્ચાઽસ્ય ફલાન્યમ્લાનિ ખાદયેત્| નિર્ગતાં તુ જિહ્વાં તિલદ્રાક્ષાકલ્કલિપ્તાં વ્યોષલવણ- ચૂર્ણપ્રઘૃષ્ટાં વા પ્રવેશયેત્| અક્ષિણી વ્યાવૃત્તે ઘૃતાઽભ્યક્તે પીડયેદ્વિસંજ્ઞં સામવેણુગીતશબ્દાન્ શ્રાવયેત્||૧૫||

સઘૃતાદિમન્થાદિકં વમનાઽતિયોગે વિશેષેણ ફલાનાં દ્રાક્ષાદીનાં રસૈઃ| સુબોધમ્| ક્ષીરિવૃક્ષા વટાદયઃ| તેષાં શુઙ્ગાઃ પ્રવાલાનિ| ક્ષીરં વાવટાશુઙ્ગસિદ્ધમ્| ભોજને ચ સંગ્રાહિદ્રવ્યસિદ્ધં ક્ષીરમ્| સોદ્ગારાયાં છર્દ્યા ધનિકાદીનિ મધુના લિહ્યાત્| ધનિકા આર્દ્રિકા| મધુરસા મૂર્વા અઞ્જનં સ્રોતોઽજસૌવી ભેદેન દ્વિવિધમ્| અતિયોગેન વાક્સઙ્ગાદિષુ ઘૃતાદિસિદ્ધાં પેયાં પિબેત્| સ્નેહસ્વેદૌ ચ યથાવિષયં કુર્યાત્| જિહ્વાપ્રવેશે સ્નિગ્ધાદિગુણાન્ કવલગણ્ડૂષાન્ કુર્યાત્| અસઞ્ચાર્યૌષધેન મુખે પૂર્ણે ગણ્ડૂષઃ| સઞ્ચાર્યો મુખૈકદેશધાર્યઃ કવલઃ| અસ્યાઽન્તઃ પ્રવિષ્ટજિહ્વસ્ય પુરતોઽગ્રતોઽન્યં પુરુષમમ્લાનિ ફલાનિ ખાદયેદ્વૈદ્યઃ તદ્દર્શનેન મુખે દ્રવીભૂતે જિહ્વાસ્વરૂપે ભવતિ| યદા પુનરતિયોગેન જિહ્વા નિર્ગતા ભવતિ તદા તાં તિલદ્રાક્ષાકલ્કેન લિપ્તાં વ્યોષાદિચૂર્ણેન પ્રઘૃષ્ટાં વા પ્રવેશયેત્| અક્ષિણીતિ અતિયોગેન વ્યાવૃત્તે અભ્યજ્ય પીડયેત્| વિગતચેતનં સામાદિશબ્દાન્ શ્રાવયેદિતિ વમનાઽતિયોગે|| ૧૫||

Adhikarana virecanA~atiyoge visheShaH (16) · Śloka 16

વિરેચનાઽતિયોગે તણ્ડુલાઽમ્ભસા મધુમિશ્રેણ વમેત્| પ્રિયઙ્ગ્વાદિઞ્ચ તણ્ડુલોદકેન પિબેદ્ લોધ્રરસાઞ્જનદા- હિમત્વચો વા| સોમવલ્કકટ્ફલોત્પલસમઙ્ગાપદ્મકેસ- રાણિ વા| ક્ષૌદ્રશર્કરામધુકૌદુમ્બરત્વચો વા| રક્તાતિ સારક્રિયાં ચ કુર્વીત| ગુદં નિઃસૃતમભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વા કષાયૈશ્ચ સ્તમ્ભયિત્વા પ્રવેશયેત્| પૂર્વવચ્ચ વાક્સઙ્ગાદીન્ સાધયેત્||૧૬||

વિરેચનાઽતિયોગે પુનર્માક્ષિકમિશ્રં તણ્ડુલાઽમ્બુ પીત્વાઽઙ્ગુલ્યાદિના વમેત્| તથાહિ વાયુઃ સર્વાઽભિમુખો ભવતિ| પ્રિયઙ્ગ્વાદિગણં તણ્ડુલોદકેન લોધ્રાદિકં વા તણ્ડુલોદકેન| કટ્ફલાદિકં વા તણ્ડુલોદકેન| કટ્ફલઃ સોમવલ્કઃ| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા| ક્ષૌદ્રાદીનિ વા તણ્ડુલોદકેન| સર્વઞ્ચ યથાવિષયં રક્તાતિસારચિકિત્સિતં કુર્વીત| વિરેચનાઽતિયોગે ગુદં નિઃસૃતં સ્નિગ્ધસ્વિન્નં કૃત્વા કષાયૈર્દ્રવ્યૈઃ સ્તમ્ભયિત્વા પરિત્યાજિતશૈથિલ્યં કૃત્વા યત્નેન પ્રવેશયેત્| વાક્સઙ્ગાદીન્ પૂર્વવદ્વમનાઽતિયોગવત્ સાધયેચ્ચિકિત્સેત્|| ૧૬||

Adhikarana vamanavirecanA~atiyoge sAmAnyam (17) · Śloka 17

ઉભયત્ર ચ જીવરક્તપિત્તયોર્જ્ઞાનાર્થં રક્તે શુક્લં પિચુ પ્લોતં વા ક્ષિપેત્| તસ્મિન્નાવાને કોષ્ણામ્બુક્ષાલિતશુદ્ધે જીવરક્તમ્| વિવર્ણે તુ રક્તપિત્તં વિદ્યાત્| અન્નં વા તદ્વિમિશ્રં શુને કાકાય વા દદ્યાત્| તસ્મિન્ ભુક્તે જીવં વદેદભુક્તે પિત્તમ્| આમરણાચ્ચ તસ્ય તૃણ્મૂર્છામદાર્ત્તસ્ય ક્રિયાં પિત્તઘ્ની- મતિયોગોક્તાં ચ કુર્યાત્| એણાદિરુધિરં વાઽતિસ્રુત- રક્તોક્તવિધિના સક્ષૌદ્રં શીઘ્રમુપયુઞ્જીત| તદ્ધિ સદ્યો જીવમભિસન્દધાતિ| શ્યામાકાશ્મર્યમધૂકદૂર્વોશીરૈર્વા શૃતં પયો ઘૃતમણ્ડાઞ્જનયુક્તં શીતં બસ્તૌ નિષેચયેત્||૧૭||

ઉભયત્ર વમનાઽતિયોગે વિરેચનાઽતિયોગે વા રક્તપ્રવૃત્તૌ રક્તપિત્તભ્રાન્તિનિરાસાયેદં કુર્યાત્| પ્રવૃત્તે રક્તે શુક્લં પિચું કાર્પાસતૂલકં પ્લોતં વા વસ્ત્રખણ્ડં શુક્લં ક્ષિપેત્| તં ચ રક્તાદુદ્દૃત્યાઽઽવાનં શુષ્કં કૃત્વા કોષ્ણામ્બુના પ્રક્ષાલયેત્| પ્રક્ષાલિતં તદ્યદા પૂર્વવચ્છુક્લં ભવતિ તદા જીવરક્તમિત્યધ્યવસ્યેત્| વિવર્ણે તુ રક્તપિત્તમિતિ| અથવા તેન રક્તેન મિશ્રમન્નં શુને દદ્યાત્ કાકાય વા| તસ્મિંસ્તુ ભુક્તે જીવં વદેદભુક્તે પિત્તમ્| પ્રવૃત્તજીવોઽપિ જીવતિ ચેદવશ્યં તસ્ય આમરણાત્ પિત્તઘ્ન્યાદિકાં ક્રિયાં કુર્યાત્, ન તૂપેક્ષેત| એણાદીનાઞ્ચ મૃગાણાં રુધિરમતિસ્રુતરક્તોવતવિધિના સિરાવ્યધોક્તેન શીઘ્રં સમાક્ષિકમુપયુઞ્જીત| તદિત્યેણાદિરક્તમ્| તત્ર ચ શ્યામાદિભિઃ શૃતં પયો ઘૃતાદિયુક્તં શીતં બસ્તાવાસ્થાપનેન નિષેચયેત્|| ૧૭||

Adhikarana shoShavyApatsu pratIkAradikam (18) · Śloka 18

શેષેષ્વપિ ચાઽસમ્યક્પ્રયુક્તવમનવિરેચનોપદ્રવેષુ યથા- ઽઽમયં દોષાદીનપેક્ષ્ય પ્રતિકુર્યાદ્બસ્તિવ્યાપત્ સિદ્ધિં ચેક્ષેત||૧૮||

અન્યેષ્વપિ શોધનસ્યાસમ્યગ્યોગેનોત્પન્નેષુ વ્યાધિષુ દોષદ્યપેક્ષં કુર્યાચ્ચિકિત્સામ્| બસ્તિવ્યાપત્ સિદ્ધિં ચેક્ષેત| એતદૌપયિક ચિકિત્સાપરિજ્ઞાનાયેત્યર્થઃ| અધોદોષહરણં પ્રતિ તયોર્બસ્તિવિરેચનયોઃ સાદૃશ્યાત્| સુબોધમ્|| ૧૮||

Adhikarana vamanavirecanavyApadaH saMj~jAvisheShatvam (19) · Śloka 19

એવમુભયતો ભાગેઽપિ શોધને યથાવસ્થમુત્તિષ્ઠેત| યા તુ વિરેચને પરિકર્ત્તિકા તદ્વમને કણ્ઠક્ષણનમ્| યદધઃ- પરિસ્રવઃ સ કફપ્રસેકો યદધઃ પ્રવાહણં સ શુષ્કોદ્ગાર ઇતિ| ભવતિ ચાત્ર||૧૯||

એવમનન્તરોક્તપ્રકારેણોભયતો ભાગે શોધને વમને ચ વિરેચને ચાઽવસ્થાવિશેષમનતિક્રામન્નુત્તિષ્ઠેત પ્રયતેત| યા ત્વિત્યાદિનાઽતિયોગે માર્જનાત્ પરિકર્ત્તિકાકાણ્ઠક્ષણનયોઃ સાદૃષ્યં હીનયોગેન ચોત્ક્લેશાત્ પરિસ્રવપ્રસેકયોર્નિસ્તનનશુષ્કોદ્ગારયોશ્ચ|| ૧૯||

Adhikarana uktArthasya shlokaiH saMgrahaH (20) · Śloka 20

અસમ્યક્સંસ્કૃતં જીર્ણં વ્યાપદ્યેત્તૌષધં ધ્રુવમ્| છર્દનં ન તુ દુશ્છર્દં દુર્વિરેચ્યં ન રેચનમ્| પાયયેદૌષધં ભૂયસ્તન્નિહન્તિ તથા હિ તૌ| યસ્યોર્ધ્વં કફસંસૃષ્ટં પીતં યાત્યાનુલોમિકમ્| વમિતં કવલૈઃ શુદ્ધં લઙ્ઘિતં પાયયેત્તુ તમ્| વિબદ્ધેઽલ્પે ચિરાદ્દોષે સ્રવત્યુષ્ણં પિબેજ્જલમ્| તેનાધ્માનં વમિસ્તૃષ્ણા વિબન્ધશ્ચાઽઽશુ શામ્યતિ| ભેષજં દોષરુદ્ધં ચેન્નોર્ધ્વં નાઽધઃ પ્રવર્ત્તતે| સોદ્ગારં સાઙ્ગશૂલં વા સ્વેદં તત્રાઽવચારયેત્| સમ્યગ્વિરિક્તસ્યોદ્ગારે ભેષજં ક્ષિપ્રમુલ્લિખેત્| અજીર્ણમપ્રવૃત્તૌ તુ સુશીતૈઃ સ્તમ્ભયેદ્ ભિષક્| કદાચિચ્છ્લેષ્મણા રુદ્ધં તિષ્ઠત્યુરસિ ભેષજમ્| ક્ષીણે શ્લેષ્મણિ સાયાહ્ને રાત્રૌ વા તત્પ્રવર્ત્તતે| રૂક્ષાઽનાહારયોર્જીર્ણે તિષ્ઠત્યૂર્ધ્વં ગતેઽપિ વા| વાયુના ભેષજે ત્વન્યત્ સસ્નેહલવણં પિબેત્| તૃણ્મોહભ્રમમૂર્ચ્છાદ્યાઃ સ્યુર્જીર્યતિ ચ ભેષજે| પિત્તઘ્નં સ્વાદુ શીતં ચ ભેષજં તત્ર શસ્યતે| લાલાહૃલ્લાસવિષ્ટમ્ભરોમહર્ષાઃ કફાવૃતે| ભેષજં તત્ર તીક્ષ્ણોષ્ણં કટ્વાદિ કફનુદ્ધિતમ્||૨૦||

અતિમાત્રાદિકમૌષધં ધ્રુવમવશ્યં વ્યાપદે ભવતિ| સુબોધમ્| તથા દુશ્છર્દનં પુરુષં છર્દનમૌષધં ભૂયઃ પ્રભૂતં ન પાયયેત્| દુર્વિરેકં ચ પુરુષં ભૂયો વિરેચનમૌષધં ન પાયયેત્| તથા હિ યસ્માત્પીતં તદ્વમનં વિરેચનં ચ તૌ દુશ્છર્દદુર્વિરેકે કર્મણી હન્તિ| આનુલોમિકમૌષધં વિરેચનં યસ્ય શ્લેષ્મણા સહ સુખેનાઽઽગચ્છતિ તં પુરુષં વમિતં કવલૈઃ શુદ્ધમુખં લઙ્ઘિતં ચ કૃત્વા તમાઽઽનુલોમિકં પાયયેત્| તથા દોષે વિબદ્ધે સ્રવત્યલ્પં ચ સ્રવતિ ચિરાચ્ચ સ્રવત્યુષ્ણં જલં પિબેત્| તેનોષ્ણજલેનાઽઽધ્માનાદિકમાશુ શામ્યતિ| ભેષજં શોધનં દોષસઙ્ઘાતેન રૂદ્ધત્વાદલસમેવ યદ્યસ્યાસ્તિ ઉદ્ગારાઙ્ગશૂલે ચ કરોતિ તદાઽસ્ય સ્વેદમવચારયેત્| સમ્યગ્વિરેકલિઙ્ગેન વિરિક્તસ્યાપિ યદૌષધોદ્ગારો ન વિવર્તતે તદા તમતિયોગભયાત્ ભેષજમજીર્ણં વામયેત્| વમનેન ચાઽપ્રવર્તમાનં સુશીતૈઃ સેકાદિભિર્ભિષક્સ્તમ્ભયેત્| યથા નાઽધિકં વિરેચયતિ| કદાચિદુપયોગકાલ એવૌષધં શ્લેષ્મણા રુદ્ધમુરસિ તિષ્ઠન્ કોષ્ઠપ્રાપ્ત્યભાવાન્ન રેચયતિ| તતશ્ચૌષધતૈક્ષ્ણ્યાચ્છ્લેષ્મણિ ક્ષીણે કોષ્ઠં પ્રાપ્ય સાયાહ્ને રાત્રૌ વા રેચયતિ| રૂક્ષસ્યાઽનાહારસ્ય ચ વાતેનૌષધે વિરેકં વિનૈવ જીર્ણેઽન્યદૌષધં તદહરેવ સસ્નેહલવણં પિબેદથવા વાયુના પૂર્વકાયં ગતે ભેષજે તિષ્ઠત્યન્યત્ ભેષજં સસ્નેહલવણં પિબેત્| તથાશોધને ભેષજે જીર્યતિ યદા તૃડાદીનિ સ્યુઃ તદા તત્કાલમેવ પિત્તઘ્નાદિકમન્યદ્ભેષજં શસ્યતે| યદા તુ કફાવૃતત્વાત્ ભેષજસ્ય લાલાદિકં સ્યાત્તદા તીક્ષ્ણાદિગુણં કફઘ્નં ભેષજં હિતમ્|| ૨૦||

Adhikarana adhyAyArthasaMgrahaH (21) · Śloka 21

પ્રતિકૂલા ગતિઃ પાકો પ્રથિતત્વં સગૌરવમ્| દોષોત્ક્લેશો ભૃશાધ્માનં પરિકર્ત્તઃ પરિસ્રવઃ| પ્રવાહિકા હૃદ્ગ્રહણં સર્વગાત્રપરિગ્રહઃ| સહ ધાતુસ્રવેણૈતાઃ દ્વાદશોક્તાઃ સસાધનાઃ| વ્યાપદો વિધિવિભ્રં શાદ્ દ્વિવિધેઽપિ વિરેચને||૨૧||

અધ્યાયમુપસંહરતિ| અસ્મિન્નધ્યાયે દ્વિવિધેઽપિ વમનવિરેચનાખ્યે દોષવિરેચને સમ્યગ્યોગ વિભ્રંશદ્ધેતોઃ સસાધના સચિકિત્સિતા દ્વાદશવ્યાપદ ઉક્તાઃ| કાસ્તા ઇત્યાહ-પ્રતિકૂલત્યાદિ| પ્રતિકૂલા ગતિર્વમનસ્યાઽધોગમનમ્| વિરેચનસ્યોર્ધ્વગમનમ્| પાકોઽકૃતકાર્યસ્યૈવ| શેષ ઉક્તા એવ|| ૨૧||

Adhikarana anuktavyApadAmavagamadik (22-23) · Śloka 23

ઉત્પદ્યમાનાસુ ચ તાસુ તાસુ વ્યાપત્સુ સંશોધનવિભ્રમેણ| દિશાઽનયૈવાઽઽશુ યતેત સિદ્ધૌ જ્યોતિર્હિ શાસ્ત્રં નયદુર્નયાનામ્||૨૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગ- સંગ્રહસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને વમનવિરેચન- વ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૨૩||

અન્યાસુ ચાઽનુક્તાસુ તાસુ તાસુ વ્યાપત્સુ સંશોધનસ્ય વિભ્રમેણ દોષાદિવિશેષાદુત્પદ્યમાનાસ્વનેનૈવ ચિકિત્સામાર્ગેણ શેષાઃ સ્વોહાર્હેણાઽઽશુ ચિકિત્સિતું યતેત| યસ્માદયં નયોઽયં દુર્નય ઇત્યસ્મિન્ વિશેષે શાસ્ત્રં જ્યોતિઃ પ્રકાશકત્વાદિતિ|| ૨૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં કલ્પસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ