3. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ

Adhikarana atha vamanavirecanavyApatsiddhirnAma tRutIyo~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

வமநவிரேசநாநாஂ கல்பநமுக்த்வா தேஷாமேவாऽஸம்யக்யோகேந யா வ்யாபதஸ்தாஸாஂ ஸித்திஂ ப்ரதீகாரஂ ப்ரதர்ஶயிதுமத்யாய ஆரப்யதே-

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

அதாதோ வமநவிரேசநவ்யாபத்ஸித்திநாமாऽத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராऽऽத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ||௧||

அத்யாயக்ரமேண வமநஂ பூர்வமுச்யதே|| ௧||

Adhikarana pratikUlA gatiH adhogaM vamanaM tatropacArAshca (2) · Śloka 2

அதிக்ஷுதிதேநாऽதிமதுகோஷ்டேநாऽல்பஶ்லேஷ்மணா துர்வமேந ஹீந- மாத்ரமதிமாத்ரஂ தீக்ஷ்ணமதிஶீதமஜீர்ணே வா பீதஂ வமநமதோ- கச்சதி| தத்ரேப்ஸிதாऽநவாப்திர்தோஷோத்க்லேஶஶ்ச| தஂ புநராஶு ஸ்நேஹயித்வா யௌககைர்மாத்ராகாலாத்யபேக்ஷஂ வாமயேத்| வ்யாப-த்கராணி ச பூர்வோக்தமதிக்ரமஂ ஸ்மரந் பரிஹரேத்||௨||

அதிக்ஷுதிதத்வாதியுக்தேந பீதஂ வமநமதோ கச்சதி| நைவ வாமயதீத்யர்தஃ| யேநைவ வா ஹீநமாத்ரத்வாதியுக்தஂ பீதமதோகச்சதி| தத்ராऽதோகதே வமந ஈப்ஸிதஸ்ய சர்திதரோகோபஶமநஸ்யாऽநவாப்திர்தோஷோத்க்லேஶஶ்ச| வ்யாபத்கராணி ச பரிஹரேத்|| ௨||

Adhikarana UrdhvagaM virecanam (3) · Śloka 3

அஜீர்ணிநஃ ஶ்லேஷ்மவதோऽத்யுஷ்ணதீக்ஷ்ணலவணமதிமாத்ரமஹத்யஂ வா விரேசநமந்யத்வா பேஷஜமூர்த்வஂ ப்ரவர்த்ததே| தத்ர பூர்வோக்தா வ்யாபத் ஸாதநஞ்ச| தத ஊர்த்வமப்யுத்திஷ்டதி ஹத்யலேஹவடக- வர்ஜ்யமௌஷதஂ ந ததீயமவசாரயேத்||௩||

அஜீர்ணநஸ்ததா பஹுஶ்லேஷ்மணோ விரேசநமூர்த்வஂ வ்ரஜதி| முகேந கச்சதி| அதிதீக்ஷ்ணமத்யூஷ்ணமதிலவணமஹத்யமதிப்ரபூதஂ ச பீதமூர்த்வஂ கச்சதி| தத்ர தஸ்மிந்ந்நூர்த்வஂ வ்ரஜதி| பூர்வோதிதா வ்யாபத்ததைவ ஸித்திஃ| பூர்வோதிதமேவ ஸாதநம்| புநஃ ஸ்நிக்தஸ்ய பூர்வஸ்யாऽதிக்ரமஸ்ய ஸ்மரதோ வ்யாபத்கரணஂ பரிஹரத ஔஷதயோஜநம்| ததஃ இதி| புநர்யுக்தே விரேசநஂ ஊர்த்வமுத்திஷ்டதி முகேந கச்சதி ததீயஂ விரேசநஂ நாऽவசாரயேத்| ஹத்யாதிகுணமௌஷதஂ வர்ஜயித்வா| ததாவிதஂ ஹி ததீயமவசாரயேதித்யர்தஃ||௩||

Adhikarana bhaktavatpAkAkhyAvyApattatropacArAshca (4) · Śloka 4

க்ரூரகோஷ்டஸ்யாऽதிதீக்ஷ்ணாऽக்நேரல்பமல்பவீர்யஂ வா பேஷஜமூர்த்வபாகிகமதோபாகிகஂ வா பக்தவதுபைதி பாகம்| தத்ர ஸமுதீர்ணா தோஷா யதாகாலமநிர்ஹ்நியமாணா விப்ரமஂ குர்வந்தி| தஂ ஸ்நிக்தகோஷ்டமநல்பமமந்தஂ சௌஷதஂ பாயயேத்||௪||

க்ரூரகோஷ்டத்வாதியுக்தஸ்யாऽல்பஶக்திர்வா வமநஂ விரேசநமப்யகத்வைவேஷ்டஂ கார்யஂ பக்தவத் பாகமுபைதி| பாகேந சௌஷதஸ்ய ஸஞ்சிதா தோஷா அநிர்ஹ்நியமாணா விப்ரமஂ குர்வந்தி| யஸ்மாதபக்வஂ வமநஂ தோஷாந் பச்யமாநஂ விரேசநஂ நர்ஹரேத், ந து தத் பக்வமிதி| தஂ பக்வௌஷதஂ ஸ்நிக்தகோஷ்டஂ கத்வா பஹுதீக்ஷ்ணஂ சௌஷதஂ பாயயேத்|| ௪||

Adhikarana grathitAkhyA vyApattanopacArAshca (5) · Śloka 5

கஷாயமல்பமப்ரத்யக்ரஂ ரூக்ஷஂ வா பேஷஜமஸ்நிக்தஸ்விந்நேந வா பீதஂ ஶீதோபசாரேண வா ஸ்தப்தஂ தோஷவிக்ரதிதமயோகீ பவதி| தத்ர வமநே பூயோ வாமயேத்| விரேசநே ஸ்நிக்தஸ்விந்நஂ புரர்விரேச- யேத்| உத்க்லிஷ்டபூரிதோஷஂ வா ததீயேऽஹநி| உபயோஶ்ச ஸஂஶோ- தநயோர்லவணதைலாப்யக்தஂ பிண்டப்ரஸ்தராப்யாஂ ஸ்வேதயேத்||௫||

கஶாயாதிகுணஂ வா பேஷஜமஸ்நிக்தாதிகேந வா பீதஂ ஸ்வயஂ ஸ்தப்தத்வாத் தோஷாவஷ்டப்தத்வாச்சாऽயோகாய ஸம்பத்யதே| கஷாயஂ கஷாயரஸப்ராயம்| அப்ரத்யக்ரமஸம்பந்நம்| தத்ரைவமயோகீபூதே வமநே புநர்வாமயேத் விரேசயேத்| உபயோரபி வமநவிரேசநயோரேவமயோகீபூதயோஸ்தைலாப்யக்தஸ்ய ஸூத்ரோதிதாப்யாஂ பிண்டப்ரஸ்தராப்யாஂ ஸ்வேதஂ விதத்யாத்|| ௫||

Adhikarana gauravAkhyA vyApattanopacArAshca (6) · Śloka 6

ஸ்நிக்தஸ்விந்நஸ்ய ச வமநமகத்வா விரேசநஂ பீதவதஃ ஸாம- ஸ்ய வா மது வா விரிக்தஸ்யாதோபாகேऽத்யர்தகுருஸ்தப்தோ- தரதா ஶூலோவாதமூத்ரபுரீஷஸஙஶ்ச பவதி| தமப்யயோகிநஂ ஸமூத்ரைஸ்தீக்ஷ்ணைராஸ்தாப்ய ஜாங்கலரஸைஶ்ச போஜயித்வா பல- தாருபிப்பலீஸித்தேந தைலேநாநுவாஸ்ய வாதஹரைஶ்ச ஸ்நேஹைரூப- ஸ்நேஹ்ய புநஸ்தீக்ஷ்ணைர்விரேசயேத்||௬||

ஸ்நிக்தஸ்விந்நஸ்ய வமநமகத்வைவ விரேசநே உபயுக்தே ஸாமே வோபயுக்தே மத்வௌஷதே வோபயுக்தே தஸ்ய விரிக்தஸ்ய ஸதோऽதோபாகேऽத்யர்தஂ குருத்வாதிகஂ பவதி| தஸ்மிந்நயோகிநி ஸமூத்ரைஸ்தீக்ஷ்ணைராऽऽஸ்தாபநாதிகா சிகித்ஸா| ஸுபோதம்|| ௬||

Adhikarana doShotkleshAkhyA vyApattatropacArAshca (7) · Śloka 7

கபோல்பணஸ்யாதிஸ்நிக்தஸ்ய குருகோஷ்டஸ்ய மந்தாக்நேர்வா மது- ப்ரணீதமௌஷதஂ பஶமுத்க்லேஶ்ய தோஷாந் ஜாட்யதந்த்ராதௌர்ப- ல்யாங்கஸாதாந் ஜநயதி| தச்சீக்ரமுல்லிகேத்| லங்கநேந ச ஸந்துக்ஷிதாக்நிஂ புநஃ ஸ்நிக்தஂ தீக்ஷ்ணோஷ்ணைர்விஶோதயேத்||௭||

கபோல்பணத்வாதியுக்தஸ்ய மது ஶோதநமௌஷதஂ தோஷாநுத்க்லேஶ்ய ஜாட்யதந்த்ராதீந் ஜநயதி| தத்ர ச பீதமௌஷதமங்குல்யாதிபிஃ க்ஷிப்ரமுல்லிகேதுத்வமேத்| ததோ லங்கநேந ஸந்துக்ஷிதாக்நிஂ புநஃ ஸ்நிக்தஂ தீக்ஷ்ணாதிபிஃ ஶோதயேத்|| ௭||

Adhikarana BRusha~a~adhmAnAKyA vyApattatropacArAshca (8) · Śloka 8

ஸஶோஷாந்நாய வாதஶ்லேஷ்மவதே ரூக்ஷாய ஸோதாவர்தாய மந்தாக்நயே வா ஶீதஂ ரூக்ஷஂ வா தத்தமௌஷதஂ பஶமாऽऽத்மாநஂ கரோதி| தத்ர மலஸங்காத் ஸமுந்நஹ்யத்யுதரமந்தஃ ஶூலஂ ததிவத் பார்ஶ்வ யோராऽऽபூர்ணதா ஶிரஃ பஷ்டருஜா ஶ்வாஸகாஸௌ பாயுபஸ்தி- நிஸ்தோதஶ்ச பவதி| தமுதாவர்த்தாऽऽநாஹஹாராऽப்யங்கஸ்வேதவ- ர்திதீபநசூர்ணபஸ்திக்ரியாபிருபசரேத்||௮||

ஸஶோஷாந்நாதிமதே வா ஶோதநார்தஂ ஶீதஂ ரூக்ஷஂ வா தத்தஂ பஶமாத்மாநஂ கரோதி| தத்ர ச மலஸங்காத்தேதோருதரே ஸமுந்நத்ததாதிகஂ பவதி| ஸஶேஷாந்நோऽஜீர்ணீ| உதாவர்த்த அர்ஶோநிதாந உக்தஃ| ஸமுந்நாஹஃ ஸர்வதோபந்தஃ| ஸுபோதம்| நிஸ்தோத இவ நிஸ்தோதஃ| ததாவிதமுதாவர்த்தஹராதிபிருபசரேத்|| ௮||

Adhikarana parikarttikAkhyA vyApattatropacArAshca (9) · Śloka 9

க்ஷாமேணால்பபலேந மதுகோஷ்டாக்நிநா ரூக்ஷேணாऽஸ்நிக்தேந வா| ஸ்விந்நேந ஸாமேந வா பலவதௌஷதமுபயுக்தஂ ஸபித்தமநிலஂ ப்ரதூஷ்ய பரிகர்த்திகாமாபாதயதி| தத்ர நாபிபஸ்திகுதமேட்ரே ஸதாஹபரிகர்த்தநமநிலஸங்கோ விஷ்டம்பஶ்ச| தஂ கஷ்ணதிலமதுகமதுயுக்தைஃ பிச்சாபஸ்திபிராऽऽ- ஸ்தாபயேத்| க்ஷீரிவக்ஷஶதக்ஷீரேண வா| ஶீதாம்புபரிஷிக்தஂ சைநஂ பயஸா புக்தவந்தஂ கதமண்டேந யஷ்டீமதுகதைலேந வாऽநு- வாஸயேத்| க்ஷாமஸ்ய ச மதுரோ பஂஹணஶ்ச ஸர்வோ விதிரிஷ்டஃ| ஸாமே லங்கநதீபநஞ்ச லகுரூக்ஷோஷ்ணஂ சாऽந்நபாநம்| நிராமீ- பூதேऽநுபந்தே லகுக்ஷாராம்லம்| ஸவாதே ததிஸாராம்லஂ தாடிம- த்வசா யுக்தஂ போஜநே பாநே ச ப்ரயுஞ்ஜீத| ஸதாடிமரஸஂ ச ஸர்பிஃ பிபேதுஷ்ணாம்புநா வா திலதேவதாருகல்கம்||௯||

க்ஷாமத்வாதியுக்தேந யத்தீக்ஷ்ணாதியுக்தமௌஷதமுபயுக்தஂ தத் ஸபித்தமநிலஂ ப்ரதூஷ்ய பரிகர்த்திகாமாபாதயதி| ஸமந்தாச்சேதநமிவ ஜடரே பரிகர்த்திகா| ஸுபோதம்| தமிதி பரிகர்த்திகாவந்தஂ கஷ்ணதிலாதியுக்தைர்வக்ஷ்யமாணைஃ பிச்சாபஸ்திபிராஸ்தாபயேத்| வடாதிபிஃ க்ஷீரிவக்ஷைஃ ஶதேந க்ஷீரேண வாऽऽஸ்தா பயேத்| ஶீதாம்புபரிஷேகாதியுக்தஸ்யாऽநுவாஸநஂ கதமண்டேந வா யஷ்டீமதுகதைலேந வா| ஸர்வஶ்ச க்ஷாமஸ்ய மதுபஂஹணாதிகோ விதிரிஷ்டஃ| ஸாமே ஶோதநாऽஸம்யக்யோகிநி லங்கநாதிகம்| நிராமீபூதே புருஷே தோஷாநுபந்தே லக்வாதிகமாஹாரம்| ஸவாதேऽதியோகிநி தத்யாதிகம்| அம்லஂ காஞ்ஜிகாதி| திலதேவதாருணோஃ கல்கேந ஸதாடிமரஸஂ ஸர்பிஃ பிபேத்|| ௯||

Adhikarana parisrAvAkhyA vyApattatropacArAshca (10) · Śloka 10

க்ரூரகோஷ்டஸ்ய பஹுதோஷஸ்யாऽல்பமல்பகுணஂ மது ஸ்நிக்தஂ வா ஶோதநமவசாரிதமுக்த்லேஶ்ய தோஷாந் ந நிர்ஹரதி| அல்பா- ऽல்பஂ ச பித்தகபஸஂஸஷ்டஂ பரிஸ்ரவதி| விஷ்டம்பகௌரவஶோ- பகண்டூபாண்டுதாங்கஸாதகுல்மஶூலாநி சாபாதயதி| தஂ திநிஶதவாऽஶ்வத்தகர்ணபலாஶபலாநிர்ய்யூஹைர்மதுயு- க்தைராऽऽஸ்தாபயேத்| உபஶாந்தபரிஸ்ராவஂ ச புநருபஸ்நிக்தஂ தீக்ஷ்ணைஃ ஶோதயேத்| ஶுத்தே ச தீபநாஂஶ்சூர்ணாऽऽஸவாரிஷ்டாதீந் யோஜயேத்||௧௦||

க்ரூரகோஷ்டத்வாதியுக்தஸ்ய வாऽல்பாதிகுணஂ வா ஶோதநமவசாரிதஂ தோஷாநுத்க்லேஶ்யஂ ந நிர்ஹரதி| தச்சௌஷதஂ பித்தகபாப்யாஂ ஸஂஸஷ்டமல்பாலஂ கத்வா ஸஂஸ்ரவதி| விஷ்டம்பாதீநி சோத்பாதயதி| தஂ பரிஸ்ராவிணஂ திநிஶாதீநாஂ நிர்ய்யூஹைர்மாக்ஷிகயுக்தைராऽऽஸ்தாபயேத்| திநிஶஃ ஸ்யந்தநஃ| அஶ்வகர்ணஃ ஸாலஃ| தைராऽऽஸ்தாபநைஃ பரிஸ்ராவே உபஶாந்தே புநஃ கிஞ்சித் ஸ்நிக்தஂ ஶோதயேத்| ஶுத்தே ச தீபநாஂஶ்சூர்ணாதீந் யோஜயேத்|| ௧௦||

Adhikarana pravAhikAkhyA vyApattatropacArAshca (11) · Śloka 11

பீதௌஷதோ யதா வேகமுதீரயதி நிகஹ்ணாதி வா ததா ப்ரவா- ஹிகாஸ்ய ஜாயதே| தஸ்யாஂ ஸதாஹஶூலஂ ஸபிச்சஂ ஶ்வேதஂ கஷ்ணஂ ரக்தஂ வா பஶஂ ப்ரவாஹமாணஃ கபமுபவிஶதி| தஂ பரிஸ்ராவவிதிநோபசரேத்||௧௧||

பீதவிரேசநௌஷதஸ்ய வேகோதீரணதாரணாப்யாம்| அஸ்யேதி புஂஸஃ ப்ரவாஹிகா ஜாயதே| தஸ்யாஂ ப்ரவாஹிகாயாஂ ஸதாஹாதிகஂ ப்ரவாஹமாணோ மலமநுலேபயேத் கபமேவோபவிஶதி| தமேவஂவிதப்ரவாஹிகாவந்தமநந்தரோக்தேநாऽऽஸ்தாபநாதிநா பரிஸ்ராவவிதிநோபசரேத்|| ௧௧||

Adhikarana hRudgrahAkhyA vyApattatropacArAshca (12) · Śloka 12

பீதௌஷதஸ்ய பேஷஜோத்காரச்சர்த்யாதீநாஂ நிக்ரஹாத்வாதாதயஃ குபிதா ஹதயமுபஸத்ய ஹத்க்ரஹஂ கோரமாவஹந்தி| ததஃ ப்ரதாநமர்மோபதாபாத்வேதநாபிரத்யர்தமாऽऽதுரஃ பீட்யதே| மோஹஹித்மாகாஸலாலாபார்ஶ்வஶூலயுதோ வேபதுமாந் நஷ்டஸஂஜ்ஞோ தந்தாந் கடகடாயத்யுத்தத்தாக்ஷோ ஜிஹ்வாஂ காததி| தஂ ஹதயோபஸரணமாऽऽஹுஃ| தஸ்மை பிஷக் ஶீக்ரமமுஹ்யந்நப்யங்கபூர்வஂ தாந்யஸ்வேதேந பரிஸ்வேத்ய தீக்ஷ்ணமவபீடஂ தத்யாத்| யஷ்டீமதுகமிஶ்ரேண தண்டுலாம்புநா வமநம்| கடுபிர்வா கபோத்தராய| ததோ தோஷஶேஷஂ பாசநீயைஃ பாசயேத்யதாதோஷோச்ச்ரயஂ ச பஸ்தீந் விதரேத்||௧௨||

பீதௌஷதஸ்ய பேஷஜோத்காராதிநிரோதாத் ஸர்வே தோஷாஃ குபிதா ஹதயஂ ப்ராப்ய ஹத்க்ரஹஂ குர்வந்தி| ததஶ்ச ப்ரதாநமர்மணோ ஹதயஸ்யோபதாபாந்நாநாவிதாபிர்வேதநாபீ ருஜாபிஃ பீட்யதே| மோஹாதிமாஂஶ்ச நஷ்டஸஂஜ்ஞத்வாதியுக்தோ பவதி| தஂ ஹத்க்ரஹமாசார்யா ஹதயோபஸரணமித்யாஹுஃ| தஸ்மை ஹதயோபஸரணிநே பிஷகமுஹ்யந் மோஹமப்ராப்நுவந்நப்யங்கபூர்வஂ தாந்யஸ்வேதேந ஸஂஸ்வேத்ய தீக்ஷ்ணமவபீடஂ கல்கநஸ்யஂ தத்யாத்| யஷ்ட்யாதிபிஸ்தண்டுலாம்புநா வமநம்| ஶ்லேஷ்மாதிகாய கடுபிர்வமநௌஷதைர்வமநம்| ததோऽஸ்ய தோஷஶேஷஂ பாசநீயௌஷதைஃ பாசயேத்| பக்வதோஷஸ்ய ச ய ஏவ தோஷோऽதிகஸ்ததநுகுணாநேவ பஸ்தீந் விதரேதாऽऽஸ்வாஸ்த்யாத்||௧௨||

Adhikarana sarvA~ggagrahAkhyA vyApattanopacArAshca (13) · Śloka 13

அஸ்நிக்தஸ்விந்நேநாऽப்ரஹ்மசாரிணா வேகதாரிணா மதுகோஷ்டேந ஸுகுமாரேண வா ரூக்ஷமௌஷதமதிமாத்ரஂ ப்ரயுக்தமதிவிரேகாத்வாயுஂ கோபயதி| தேந ஸர்வாங்கப்ரக்ரஹோ பவதி| தஸ்ய விஶேஷாத்பார்ஶ்வ- பஷ்டஶ்ரோணிமந்யாமர்மஸு ஶூலமூர்ச்சாப்ரமகம்பஸ்தம்போ நிஸ்தோதோ பேத உத்வேஷ்டநஂ ஸஂஜ்ஞாநாஶஶ்ச ஸ்யாத்| தமப்யஜ்ய தாந்யைஃ ஸ்வேத- யித்வா யஷ்டீமதுகவிபக்வேந தைலேநாநுவாஸயேத்| வாதஹரஂ சாऽந்நபாநம்||௧௩||

அஸ்நிக்தாதிகே ரூக்ஷமதிமாத்ரமௌஷதஂ ப்ரயுக்தமதிமாத்ரத்வாததிவிரேகண வாயுஂ ப்ரகோபயதி| தேந வாயுகோபேந ஸர்வாங்கக்ரஹணாதிகஂ ஸ்யாத்| தமாऽऽதுரமப்யங்காதிபிஶ்சிகித்ஸேத்|| ௧௩||

Adhikarana dhAtusrAvA~a~akhyA vyApattatropacArAshca (14) · Śloka 14

ஸ்நிக்தஸ்விந்நஸ்யாऽதிமதுகோஷ்டஸ்ய க்ஷுதிதஸ்ய வா தீக்ஷ்ண- மதிபூரி வா ப்ரயுக்தமௌஷதஂ ஸர்வஶோ நிர்ஹத்ய மலாந் தாதூ- நபி த்ரவீகத்ய விஸ்ராவயேததியோகேந| தஂ ஶததௌதகதேநா- ப்யஜ்ய கஷாயஸ்வாதுஶீதைஃ ப்ரதேஹபரிஷேகாऽவகாஹாऽந்நபாநைஃ ஶர்கராமதுமத்பிஶ்ச லேஹைஃ ஸ்தம்பயேத்| சந்தநாஞ்ஜநோஶீர- ச்சாகாऽஸக்ஶீதோதகைர்லாஜஸக்தூந் பாயயேத்| பிச்சாபஸ்தீஂ- ஶ்சாஸ்மை தத்யாந்மதுரவர்கஸித்தஂ ச க்ஷீரஸர்பிஃ ஸர்பிர்மண்டோऽநுவாஸநம்| ரக்தபித்தவிதாநஂ ச குர்யாத்||௧௪||

ஸ்நிக்தத்வாதியுக்தஸ்ய தீக்ஷ்ணாऽதிமாத்ரத்யோகேந தாதூநபி ஸ்ராவயதி| தமதியோகிநஂ ஶததௌதேநாऽப்யஜ்ய கஷாயாதிநா விஶேஷதஃ ஸ்தம்பயேத்| கஷாயாதிகஂ ப்ரதேஹாதிவிஶேஷணம்| ஶர்கராதிகஂ லேஹாநாம்| தஂ ச சந்தநாபிர்லாஜஸக்தூந் பாயயேத்| அஸ்மை சாऽதிதியோகிநே பிச்சாபஸ்தீந் தத்யாத்| க்ஷீரோத்பவஂ கதாதிகஂ மதுரவர்கஸித்தமநுவாஸநம்| ததா யத்கிஞ்சித்ரக்தபித்தக்நஂ ததபி குர்யாதிதி ஸாமாந்யேந ஸாதநாந்யதியோகே|| ௧௪||

Adhikarana vamanA~atiyoge visheShaH (15) · Śloka 15

விஶேஷேண வமநாऽதியோகே ஸகதஸிதாக்ஷௌத்ரஂ பலரஸைர்மந்தஂ பிபேத்| க்ஷீரிவக்ஷஶங்கஸித்தாஂ வா ஸமாக்ஷிகாஂ பேயாஂ க்ஷீரஂ வா ஸஂக்ராஹித்ரவ்யஸித்தஂ ச க்ஷீரஂ போஜநேऽவசாரயேத்| ஸோத்காராயாஂ ச சர்த்யாஂ தநிகாமதூகமதுரஸமுஸ்தாऽஞ்ஜநாநி மதுநா லிஹ்யாத்| வாக்ஸங்கே ஹநுஸங்கேऽநிலார்த்தௌ ச கதமாஂஸ- ரஸஸித்தாமல்பதண்டுலாஂ பேயாஂ பிபேத்| ஸ்நேஹஸ்வேதௌ சாऽவ- சாரயேத்| ஜிஹ்வாப்ரவேஶே ஸ்நிக்தாம்லலவணாந் கவலகண்டூஷாந் ஹத்யாஂஶ்சா- ऽऽஜமாஂஸரஸாந்| புரதஶ்சாऽஸ்ய பலாந்யம்லாநி காதயேத்| நிர்கதாஂ து ஜிஹ்வாஂ திலத்ராக்ஷாகல்கலிப்தாஂ வ்யோஷலவண- சூர்ணப்ரகஷ்டாஂ வா ப்ரவேஶயேத்| அக்ஷிணீ வ்யாவத்தே கதாऽப்யக்தே பீடயேத்விஸஂஜ்ஞஂ ஸாமவேணுகீதஶப்தாந் ஶ்ராவயேத்||௧௫||

ஸகதாதிமந்தாதிகஂ வமநாऽதியோகே விஶேஷேண பலாநாஂ த்ராக்ஷாதீநாஂ ரஸைஃ| ஸுபோதம்| க்ஷீரிவக்ஷா வடாதயஃ| தேஷாஂ ஶுங்காஃ ப்ரவாலாநி| க்ஷீரஂ வாவடாஶுங்கஸித்தம்| போஜநே ச ஸஂக்ராஹித்ரவ்யஸித்தஂ க்ஷீரம்| ஸோத்காராயாஂ சர்த்யா தநிகாதீநி மதுநா லிஹ்யாத்| தநிகா ஆர்த்ரிகா| மதுரஸா மூர்வா அஞ்ஜநஂ ஸ்ரோதோऽஜஸௌவீ பேதேந த்விவிதம்| அதியோகேந வாக்ஸங்காதிஷு கதாதிஸித்தாஂ பேயாஂ பிபேத்| ஸ்நேஹஸ்வேதௌ ச யதாவிஷயஂ குர்யாத்| ஜிஹ்வாப்ரவேஶே ஸ்நிக்தாதிகுணாந் கவலகண்டூஷாந் குர்யாத்| அஸஞ்சார்யௌஷதேந முகே பூர்ணே கண்டூஷஃ| ஸஞ்சார்யோ முகைகதேஶதார்யஃ கவலஃ| அஸ்யாऽந்தஃ ப்ரவிஷ்டஜிஹ்வஸ்ய புரதோऽக்ரதோऽந்யஂ புருஷமம்லாநி பலாநி காதயேத்வைத்யஃ தத்தர்ஶநேந முகே த்ரவீபூதே ஜிஹ்வாஸ்வரூபே பவதி| யதா புநரதியோகேந ஜிஹ்வா நிர்கதா பவதி ததா தாஂ திலத்ராக்ஷாகல்கேந லிப்தாஂ வ்யோஷாதிசூர்ணேந ப்ரகஷ்டாஂ வா ப்ரவேஶயேத்| அக்ஷிணீதி அதியோகேந வ்யாவத்தே அப்யஜ்ய பீடயேத்| விகதசேதநஂ ஸாமாதிஶப்தாந் ஶ்ராவயேதிதி வமநாऽதியோகே|| ௧௫||

Adhikarana virecanA~atiyoge visheShaH (16) · Śloka 16

விரேசநாऽதியோகே தண்டுலாऽம்பஸா மதுமிஶ்ரேண வமேத்| ப்ரியங்க்வாதிஞ்ச தண்டுலோதகேந பிபேத் லோத்ரரஸாஞ்ஜநதா- ஹிமத்வசோ வா| ஸோமவல்ககட்பலோத்பலஸமங்காபத்மகேஸ- ராணி வா| க்ஷௌத்ரஶர்கராமதுகௌதும்பரத்வசோ வா| ரக்தாதி ஸாரக்ரியாஂ ச குர்வீத| குதஂ நிஃஸதமப்யஜ்ய ஸ்வேதயித்வா கஷாயைஶ்ச ஸ்தம்பயித்வா ப்ரவேஶயேத்| பூர்வவச்ச வாக்ஸங்காதீந் ஸாதயேத்||௧௬||

விரேசநாऽதியோகே புநர்மாக்ஷிகமிஶ்ரஂ தண்டுலாऽம்பு பீத்வாऽங்குல்யாதிநா வமேத்| ததாஹி வாயுஃ ஸர்வாऽபிமுகோ பவதி| ப்ரியங்க்வாதிகணஂ தண்டுலோதகேந லோத்ராதிகஂ வா தண்டுலோதகேந| கட்பலாதிகஂ வா தண்டுலோதகேந| கட்பலஃ ஸோமவல்கஃ| ஸமங்கா மஞ்ஜிஷ்டா| க்ஷௌத்ராதீநி வா தண்டுலோதகேந| ஸர்வஞ்ச யதாவிஷயஂ ரக்தாதிஸாரசிகித்ஸிதஂ குர்வீத| விரேசநாऽதியோகே குதஂ நிஃஸதஂ ஸ்நிக்தஸ்விந்நஂ கத்வா கஷாயைர்த்ரவ்யைஃ ஸ்தம்பயித்வா பரித்யாஜிதஶைதில்யஂ கத்வா யத்நேந ப்ரவேஶயேத்| வாக்ஸங்காதீந் பூர்வவத்வமநாऽதியோகவத் ஸாதயேச்சிகித்ஸேத்|| ௧௬||

Adhikarana vamanavirecanA~atiyoge sAmAnyam (17) · Śloka 17

உபயத்ர ச ஜீவரக்தபித்தயோர்ஜ்ஞாநார்தஂ ரக்தே ஶுக்லஂ பிசு ப்லோதஂ வா க்ஷிபேத்| தஸ்மிந்நாவாநே கோஷ்ணாம்புக்ஷாலிதஶுத்தே ஜீவரக்தம்| விவர்ணே து ரக்தபித்தஂ வித்யாத்| அந்நஂ வா தத்விமிஶ்ரஂ ஶுநே காகாய வா தத்யாத்| தஸ்மிந் புக்தே ஜீவஂ வதேதபுக்தே பித்தம்| ஆமரணாச்ச தஸ்ய தண்மூர்சாமதார்த்தஸ்ய க்ரியாஂ பித்தக்நீ- மதியோகோக்தாஂ ச குர்யாத்| ஏணாதிருதிரஂ வாऽதிஸ்ருத- ரக்தோக்தவிதிநா ஸக்ஷௌத்ரஂ ஶீக்ரமுபயுஞ்ஜீத| தத்தி ஸத்யோ ஜீவமபிஸந்ததாதி| ஶ்யாமாகாஶ்மர்யமதூகதூர்வோஶீரைர்வா ஶதஂ பயோ கதமண்டாஞ்ஜநயுக்தஂ ஶீதஂ பஸ்தௌ நிஷேசயேத்||௧௭||

உபயத்ர வமநாऽதியோகே விரேசநாऽதியோகே வா ரக்தப்ரவத்தௌ ரக்தபித்தப்ராந்திநிராஸாயேதஂ குர்யாத்| ப்ரவத்தே ரக்தே ஶுக்லஂ பிசுஂ கார்பாஸதூலகஂ ப்லோதஂ வா வஸ்த்ரகண்டஂ ஶுக்லஂ க்ஷிபேத்| தஂ ச ரக்தாதுத்தத்யாऽऽவாநஂ ஶுஷ்கஂ கத்வா கோஷ்ணாம்புநா ப்ரக்ஷாலயேத்| ப்ரக்ஷாலிதஂ தத்யதா பூர்வவச்சுக்லஂ பவதி ததா ஜீவரக்தமித்யத்யவஸ்யேத்| விவர்ணே து ரக்தபித்தமிதி| அதவா தேந ரக்தேந மிஶ்ரமந்நஂ ஶுநே தத்யாத் காகாய வா| தஸ்மிஂஸ்து புக்தே ஜீவஂ வதேதபுக்தே பித்தம்| ப்ரவத்தஜீவோऽபி ஜீவதி சேதவஶ்யஂ தஸ்ய ஆமரணாத் பித்தக்ந்யாதிகாஂ க்ரியாஂ குர்யாத், ந தூபேக்ஷேத| ஏணாதீநாஞ்ச மகாணாஂ ருதிரமதிஸ்ருதரக்தோவதவிதிநா ஸிராவ்யதோக்தேந ஶீக்ரஂ ஸமாக்ஷிகமுபயுஞ்ஜீத| ததித்யேணாதிரக்தம்| தத்ர ச ஶ்யாமாதிபிஃ ஶதஂ பயோ கதாதியுக்தஂ ஶீதஂ பஸ்தாவாஸ்தாபநேந நிஷேசயேத்|| ௧௭||

Adhikarana shoShavyApatsu pratIkAradikam (18) · Śloka 18

ஶேஷேஷ்வபி சாऽஸம்யக்ப்ரயுக்தவமநவிரேசநோபத்ரவேஷு யதா- ऽऽமயஂ தோஷாதீநபேக்ஷ்ய ப்ரதிகுர்யாத்பஸ்திவ்யாபத் ஸித்திஂ சேக்ஷேத||௧௮||

அந்யேஷ்வபி ஶோதநஸ்யாஸம்யக்யோகேநோத்பந்நேஷு வ்யாதிஷு தோஷத்யபேக்ஷஂ குர்யாச்சிகித்ஸாம்| பஸ்திவ்யாபத் ஸித்திஂ சேக்ஷேத| ஏததௌபயிக சிகித்ஸாபரிஜ்ஞாநாயேத்யர்தஃ| அதோதோஷஹரணஂ ப்ரதி தயோர்பஸ்திவிரேசநயோஃ ஸாதஶ்யாத்| ஸுபோதம்|| ௧௮||

Adhikarana vamanavirecanavyApadaH saMj~jAvisheShatvam (19) · Śloka 19

ஏவமுபயதோ பாகேऽபி ஶோதநே யதாவஸ்தமுத்திஷ்டேத| யா து விரேசநே பரிகர்த்திகா தத்வமநே கண்டக்ஷணநம்| யததஃ- பரிஸ்ரவஃ ஸ கபப்ரஸேகோ யததஃ ப்ரவாஹணஂ ஸ ஶுஷ்கோத்கார இதி| பவதி சாத்ர||௧௯||

ஏவமநந்தரோக்தப்ரகாரேணோபயதோ பாகே ஶோதநே வமநே ச விரேசநே சாऽவஸ்தாவிஶேஷமநதிக்ராமந்நுத்திஷ்டேத ப்ரயதேத| யா த்வித்யாதிநாऽதியோகே மார்ஜநாத் பரிகர்த்திகாகாண்டக்ஷணநயோஃ ஸாதஷ்யஂ ஹீநயோகேந சோத்க்லேஶாத் பரிஸ்ரவப்ரஸேகயோர்நிஸ்தநநஶுஷ்கோத்காரயோஶ்ச|| ௧௯||

Adhikarana uktArthasya shlokaiH saMgrahaH (20) · Śloka 20

அஸம்யக்ஸஂஸ்கதஂ ஜீர்ணஂ வ்யாபத்யேத்தௌஷதஂ த்ருவம்| சர்தநஂ ந து துஶ்சர்தஂ துர்விரேச்யஂ ந ரேசநம்| பாயயேதௌஷதஂ பூயஸ்தந்நிஹந்தி ததா ஹி தௌ| யஸ்யோர்த்வஂ கபஸஂஸஷ்டஂ பீதஂ யாத்யாநுலோமிகம்| வமிதஂ கவலைஃ ஶுத்தஂ லங்கிதஂ பாயயேத்து தம்| விபத்தேऽல்பே சிராத்தோஷே ஸ்ரவத்யுஷ்ணஂ பிபேஜ்ஜலம்| தேநாத்மாநஂ வமிஸ்தஷ்ணா விபந்தஶ்சாऽऽஶு ஶாம்யதி| பேஷஜஂ தோஷருத்தஂ சேந்நோர்த்வஂ நாऽதஃ ப்ரவர்த்ததே| ஸோத்காரஂ ஸாங்கஶூலஂ வா ஸ்வேதஂ தத்ராऽவசாரயேத்| ஸம்யக்விரிக்தஸ்யோத்காரே பேஷஜஂ க்ஷிப்ரமுல்லிகேத்| அஜீர்ணமப்ரவத்தௌ து ஸுஶீதைஃ ஸ்தம்பயேத் பிஷக்| கதாசிச்ச்லேஷ்மணா ருத்தஂ திஷ்டத்யுரஸி பேஷஜம்| க்ஷீணே ஶ்லேஷ்மணி ஸாயாஹ்நே ராத்ரௌ வா தத்ப்ரவர்த்ததே| ரூக்ஷாऽநாஹாரயோர்ஜீர்ணே திஷ்டத்யூர்த்வஂ கதேऽபி வா| வாயுநா பேஷஜே த்வந்யத் ஸஸ்நேஹலவணஂ பிபேத்| தண்மோஹப்ரமமூர்ச்சாத்யாஃ ஸ்யுர்ஜீர்யதி ச பேஷஜே| பித்தக்நஂ ஸ்வாது ஶீதஂ ச பேஷஜஂ தத்ர ஶஸ்யதே| லாலாஹல்லாஸவிஷ்டம்பரோமஹர்ஷாஃ கபாவதே| பேஷஜஂ தத்ர தீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ கட்வாதி கபநுத்திதம்||௨௦||

அதிமாத்ராதிகமௌஷதஂ த்ருவமவஶ்யஂ வ்யாபதே பவதி| ஸுபோதம்| ததா துஶ்சர்தநஂ புருஷஂ சர்தநமௌஷதஂ பூயஃ ப்ரபூதஂ ந பாயயேத்| துர்விரேகஂ ச புருஷஂ பூயோ விரேசநமௌஷதஂ ந பாயயேத்| ததா ஹி யஸ்மாத்பீதஂ தத்வமநஂ விரேசநஂ ச தௌ துஶ்சர்ததுர்விரேகே கர்மணீ ஹந்தி| ஆநுலோமிகமௌஷதஂ விரேசநஂ யஸ்ய ஶ்லேஷ்மணா ஸஹ ஸுகேநாऽऽகச்சதி தஂ புருஷஂ வமிதஂ கவலைஃ ஶுத்தமுகஂ லங்கிதஂ ச கத்வா தமாऽऽநுலோமிகஂ பாயயேத்| ததா தோஷே விபத்தே ஸ்ரவத்யல்பஂ ச ஸ்ரவதி சிராச்ச ஸ்ரவத்யுஷ்ணஂ ஜலஂ பிபேத்| தேநோஷ்ணஜலேநாऽऽத்மாநாதிகமாஶு ஶாம்யதி| பேஷஜஂ ஶோதநஂ தோஷஸங்காதேந ரூத்தத்வாதலஸமேவ யத்யஸ்யாஸ்தி உத்காராங்கஶூலே ச கரோதி ததாऽஸ்ய ஸ்வேதமவசாரயேத்| ஸம்யக்விரேகலிங்கேந விரிக்தஸ்யாபி யதௌஷதோத்காரோ ந விவர்ததே ததா தமதியோகபயாத் பேஷஜமஜீர்ணஂ வாமயேத்| வமநேந சாऽப்ரவர்தமாநஂ ஸுஶீதைஃ ஸேகாதிபிர்பிஷக்ஸ்தம்பயேத்| யதா நாऽதிகஂ விரேசயதி| கதாசிதுபயோககால ஏவௌஷதஂ ஶ்லேஷ்மணா ருத்தமுரஸி திஷ்டந் கோஷ்டப்ராப்த்யபாவாந்ந ரேசயதி| ததஶ்சௌஷததைக்ஷ்ண்யாச்ச்லேஷ்மணி க்ஷீணே கோஷ்டஂ ப்ராப்ய ஸாயாஹ்நே ராத்ரௌ வா ரேசயதி| ரூக்ஷஸ்யாऽநாஹாரஸ்ய ச வாதேநௌஷதே விரேகஂ விநைவ ஜீர்ணேऽந்யதௌஷதஂ ததஹரேவ ஸஸ்நேஹலவணஂ பிபேததவா வாயுநா பூர்வகாயஂ கதே பேஷஜே திஷ்டத்யந்யத் பேஷஜஂ ஸஸ்நேஹலவணஂ பிபேத்| ததாஶோதநே பேஷஜே ஜீர்யதி யதா தடாதீநி ஸ்யுஃ ததா தத்காலமேவ பித்தக்நாதிகமந்யத்பேஷஜஂ ஶஸ்யதே| யதா து கபாவதத்வாத் பேஷஜஸ்ய லாலாதிகஂ ஸ்யாத்ததா தீக்ஷ்ணாதிகுணஂ கபக்நஂ பேஷஜஂ ஹிதம்|| ௨௦||

Adhikarana adhyAyArthasaMgrahaH (21) · Śloka 21

ப்ரதிகூலா கதிஃ பாகோ ப்ரதிதத்வஂ ஸகௌரவம்| தோஷோத்க்லேஶோ பஶாத்மாநஂ பரிகர்த்தஃ பரிஸ்ரவஃ| ப்ரவாஹிகா ஹத்க்ரஹணஂ ஸர்வகாத்ரபரிக்ரஹஃ| ஸஹ தாதுஸ்ரவேணைதாஃ த்வாதஶோக்தாஃ ஸஸாதநாஃ| வ்யாபதோ விதிவிப்ரஂ ஶாத் த்விவிதேऽபி விரேசநே||௨௧||

அத்யாயமுபஸஂஹரதி| அஸ்மிந்நத்யாயே த்விவிதேऽபி வமநவிரேசநாக்யே தோஷவிரேசநே ஸம்யக்யோக விப்ரஂஶத்தேதோஃ ஸஸாதநா ஸசிகித்ஸிதா த்வாதஶவ்யாபத உக்தாஃ| காஸ்தா இத்யாஹ-ப்ரதிகூலத்யாதி| ப்ரதிகூலா கதிர்வமநஸ்யாऽதோகமநம்| விரேசநஸ்யோர்த்வகமநம்| பாகோऽகதகார்யஸ்யைவ| ஶேஷ உக்தா ஏவ|| ௨௧||

Adhikarana anuktavyApadAmavagamadik (22-23) · Śloka 23

உத்பத்யமாநாஸு ச தாஸு தாஸு வ்யாபத்ஸு ஸஂஶோதநவிப்ரமேண| திஶாऽநயைவாऽऽஶு யதேத ஸித்தௌ ஜ்யோதிர்ஹி ஶாஸ்த்ரஂ நயதுர்நயாநாம்||௨௨|| இதி வைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸ்ய ஸூநோர்வாக்படஸ்ய கதாவஷ்டாங்க- ஸஂக்ரஹஸஂஹிதாயாஂ கல்பஸ்தாநே வமநவிரேசந- வ்யாபத்ஸித்திர்நாம ததீயோऽத்யாயஃ||௨௩||

அந்யாஸு சாऽநுக்தாஸு தாஸு தாஸு வ்யாபத்ஸு ஸஂஶோதநஸ்ய விப்ரமேண தோஷாதிவிஶேஷாதுத்பத்யமாநாஸ்வநேநைவ சிகித்ஸாமார்கேண ஶேஷாஃ ஸ்வோஹார்ஹேணாऽऽஶு சிகித்ஸிதுஂ யதேத| யஸ்மாதயஂ நயோऽயஂ துர்நய இத்யஸ்மிந் விஶேஷே ஶாஸ்த்ரஂ ஜ்யோதிஃ ப்ரகாஶகத்வாதிதி|| ௨௨|| இதி ஶ்ரீமந்மஹாமஹோபாத்யாயேந்துவிரசிதாயா மஷ்டாங்கஸஂக்ரஹவ்யாக்யாயாஂ ஶஶிலேகாயாஂ கல்பஸ்தாநே ததீயோऽத்யாயஃ