2. virēcanakalpaḥ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Hide commentary

Adhikarana atha virecanakalpo nAma dvitIyo~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

ūrdhvaśōdhanamuktvā adhaḥ śōdhanakalpanāyā'dhyāya ārabhyatē||

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

athāthō virēcanakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhuratrēyādayō maharṣayaḥ||1||

View original

अथाथो विरेचनकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरत्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana trivRunmukhyAni virecanadravyANi (2) · Śloka 2

virēcanadravyāṇāṁ mūlēṣu trivr̥t| tvakṣu tilvakaḥ| kṣīrēṣu snuhī| phalēṣu harītakī pradhānāni||2||

View original

विरेचनद्रव्याणां मूलेषु त्रिवृत्| त्वक्षु तिल्वकः| क्षीरेषु स्नुही| फलेषु हरीतकी प्रधानानि||२||

🔊 Audio coming soon

dantīśaṅkhinyādimūlavirēcanadravyāṇāṁ trivr̥t pradhānam| ramyakatvagādīnāṁ tilvakaḥ| saptaparṇajyōtiṣmatyādi kṣīrāṇāṁ sudhākṣīraṁ pradhānamā''śuphalatvēna suviṣayatvēna sādhukāritvēna ca|| 2||

Adhikarana trivRudBedAH guNAshca (3) · Śloka 3

trivr̥tāyāḥ khalu dvividhaṁ mūlamaruṇaṁ śyāvañca| tatrāruṇaṁ kaṣāyamadhuraṁ vipākē kaṭukaṁ rūkṣaṁ ślēṣmapittaharaṁ kalpanā- viśēṣātpunaḥ sarvavyādhipraśamanam| sukhavirēcanatvāt śiśu- sthavirasukumāramr̥dukōṣṭhēṣu praśastaṁ trivr̥cchabdavācyaṁ ca| itaradapi tasmādguṇaiḥ kiñcidūnaṁ tīkṣṇaṁ kaṇṭhahr̥dayakarṣaṇaṁ mūrcchāsammōhakr̥dā''śu dōṣaharatvādbahudōṣaklēśakṣamakrūra- kōṣṭhēṣu praśastaṁ trivr̥cchabdavācyaṁ ca||3||

View original

त्रिवृतायाः खलु द्विविधं मूलमरुणं श्यावञ्च| तत्रारुणं कषायमधुरं विपाके कटुकं रूक्षं श्लेष्मपित्तहरं कल्पना- विशेषात्पुनः सर्वव्याधिप्रशमनम्| सुखविरेचनत्वात् शिशु- स्थविरसुकुमारमृदुकोष्ठेषु प्रशस्तं त्रिवृच्छब्दवाच्यं च| इतरदपि तस्माद्गुणैः किञ्चिदूनं तीक्ष्णं कण्ठहृदयकर्षणं मूर्च्छासम्मोहकृदाऽऽशु दोषहरत्वाद्बहुदोषक्लेशक्षमक्रूर- कोष्ठेषु प्रशस्तं त्रिवृच्छब्दवाच्यं च||३||

🔊 Audio coming soon

subōdham| kalpanāviśēṣāḥ saṁyōgasaṁskārādikr̥tāḥ| tadaruṇaṁ trivr̥nmūlaṁ trivr̥cchabdavācyam| ubhayōktāvapi| itaracchyāvam| tasmādityaruṇāt| guṇaḥ rasādibhiḥ| mūrcchā pralayaḥ| sammōhō'sphuṭajñatvam| tadvacchyāvaṁ trivr̥nmūlaṁ śyāmāśabdavācyam| ubhayōktāvapi|| 3||

Adhikarana trivRunmUlAharaNavidhAnam (4) · Śloka 4

atha tayōrmūlamatiryag visr̥taṁ gambhīrānugataṁ ślakṣṇamā- ''harēt| tatastvacaṁ śōṣayitva samyaksuguptaṁ sthāpayēt||4||

View original

अथ तयोर्मूलमतिर्यग् विसृतं गम्भीरानुगतं श्लक्ष्णमा- ऽऽहरेत्| ततस्त्वचं शोषयित्व सम्यक्सुगुप्तं स्थापयेत्||४||

🔊 Audio coming soon

tayōrdvayōrapi atiryag visr̥tamadhōgatam| ēvaṁ gāḍhaṁ bhūmau bahupraviṣṭaṁ gambhīrānugatam| tata iti mūlāt| samyak suguptaṁ kr̥tvā sthāpayēt yāvatprayōgakālam|| 4||

Adhikarana tasya doShAdyapekShayA prayogaH (5) · Śloka 5

taccūrṇaṁ śuṇṭhīsaindhavayuktamamlairmāṁsarasēna vā pibēdvātā- mayēṣu| kṣīrakṣaudradrākṣēkṣukāśmaryasvarasasarpiḥ svādudravya- kvāthaiḥ saśarkaraṁ pittōtthēṣu| mūtrakṣaudradrākṣāriṣṭapīlurasa- triphalāpañcakōlakvāthairvyōṣacūrṇānubiddhaṁ kaphajēṣu||5||

View original

तच्चूर्णं शुण्ठीसैन्धवयुक्तमम्लैर्मांसरसेन वा पिबेद्वाता- मयेषु| क्षीरक्षौद्रद्राक्षेक्षुकाश्मर्यस्वरससर्पिः स्वादुद्रव्य- क्वाथैः सशर्करं पित्तोत्थेषु| मूत्रक्षौद्रद्राक्षारिष्टपीलुरस- त्रिफलापञ्चकोलक्वाथैर्व्योषचूर्णानुबिद्धं कफजेषु||५||

🔊 Audio coming soon

taccūrṇaṁ trivr̥nmūlacūrṇaṁ śuṇṭhīsaindhavasaṁyuktaṁ amlaiḥ kāñjikamadyādibhirvā māṁsarasēna vā dōṣādyapēkṣayā vātāmayēṣu pibēd virēkayōgyēṣu| kṣīrādiyuktaṁ cūrṇaṁ pittōtthēṣu dōṣādyapēkṣayā sarvathā vā saśarkaram| kaphavyādhiṣu mūtrādīnāmanyatamēna sarvathā vā vyōṣacūrṇānubiddham|| 5||

Adhikarana vividhAH kalpanAH (6) · Śloka 6

ēbhirēva ca dravyairyathāsvaṁ ghr̥taśarkarādrākṣēkṣurasatugākṣī- rīmadhurāṇi mātuluṅgadāḍimāmalakakōlakaramardakapittha- rasatakrāmlāni saindhavalavaṇāni vyōṣatīkṣṇāni vividha- vēśavāraparipūritāni sahakārarasatrijātanāgakēsarakarpū- rasurabhīṇi lēhagulikāmōdakabhakṣyabhōjyānyupakalpa- yēditi| bhavati cātra- trivr̥tkalkakaṣāyēṇa sādhitaḥ sasitō himaḥ| madhutrijātasaṁyuktō lēhō hr̥dyaṁ virēcanam| ajagandhā tugākṣīrī vidārī śarkarā trivr̥t| cūrṇitaṁ madhusarpibhyāṁ līḍhvā sādhu viricyatē| sannipātajvarastambhapipāsādāhapīḍitaḥ| limpēdantastrivr̥tayā dvidhā kr̥tvēkṣugaṇḍikām| ēkīkr̥tya ca tatsvinnaṁ puṭapākēna bhakṣayēt| tvagēlābhyāṁ samā nīlī taistrivr̥ttaiśca śarkarā| cūrṇaṁ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṁ pibēt| vātapittakaphōtthēṣu rōgēṣvalpānalēṣu ca| narēṣu sukumārēṣu nirapāyaṁ virēcanam| viḍaṅgataṇḍulavarāyāvaśūkakaṇāstrivr̥t| sarvatō'rdhēna tallīḍhaṁ madhvājyēna guḍēna vā| gulmaṁ plīhōdaraṁ kāsaṁ halīmakamarōcakam| kaphavātakr̥tāścānyān parimārṣṭi madān bahūn||6||

View original

एभिरेव च द्रव्यैर्यथास्वं घृतशर्कराद्राक्षेक्षुरसतुगाक्षी- रीमधुराणि मातुलुङ्गदाडिमामलककोलकरमर्दकपित्थ- रसतक्राम्लानि सैन्धवलवणानि व्योषतीक्ष्णानि विविध- वेशवारपरिपूरितानि सहकाररसत्रिजातनागकेसरकर्पू- रसुरभीणि लेहगुलिकामोदकभक्ष्यभोज्यान्युपकल्प- येदिति| भवति चात्र- त्रिवृत्कल्ककषायेण साधितः ससितो हिमः| मधुत्रिजातसंयुक्तो लेहो हृद्यं विरेचनम्| अजगन्धा तुगाक्षीरी विदारी शर्करा त्रिवृत्| चूर्णितं मधुसर्पिभ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते| सन्निपातज्वरस्तम्भपिपासादाहपीडितः| लिम्पेदन्तस्त्रिवृतया द्विधा कृत्वेक्षुगण्डिकाम्| एकीकृत्य च तत्स्विन्नं पुटपाकेन भक्षयेत्| त्वगेलाभ्यां समा नीली तैस्त्रिवृत्तैश्च शर्करा| चूर्णं फलरसक्षौद्रसक्तुभिस्तर्पणं पिबेत्| वातपित्तकफोत्थेषु रोगेष्वल्पानलेषु च| नरेषु सुकुमारेषु निरपायं विरेचनम्| विडङ्गतण्डुलवरायावशूककणास्त्रिवृत्| सर्वतोऽर्धेन तल्लीढं मध्वाज्येन गुडेन वा| गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकमरोचकम्| कफवातकृताश्चान्यान् परिमार्ष्टि मदान् बहून्||६||

🔊 Audio coming soon

ēbhirēva virēcanadravyaistrivr̥ccūrṇaśuṇṭhīsaindhavādibhiryathādōṣaṁ lēhādi kalpayēt| yatra mādhuryaghr̥tādibhirēva| amlatvamātuluṅgādibhirēva| lāvaṇyaṁ saindhavēnaiva| taikṣṇyakāryakaraṇaṁ vyōṣēṇa| vividhairvēśavārairmāsadhānyakr̥taiḥ paripūraṇaṁ sambhavānmōdakādīnāṁ viśēṣaṇam| sahakārādi sarvēṣāṁ viśēṣaṇam| sahakārādinā sarvatra surabhīkaraṇam| trivr̥tālēhaḥ subōdhaḥ| ajagandhādinā cūrṇalēhaṁ līḍhvā sannipātajvarādipīḍitaḥ sādhu viricyatē| ikṣugaṇḍasya dīrghapāṭitasyāntastrivr̥t praliptasya punaḥ saṁyōjitasya puṭapākēna svēdanaṁ svinnasya ca bhakṣaṇam| tvagōlābhyāṁ samābhyāmēkō bhāgaḥ| dvitīyō nīlyāḥ| tribhiḥ samātrivr̥t| sarvasamā śarkarā| ētaccūrṇaṁ drākṣādiphalarasādinā vātapittakaphavyādhiṣu tarpaṇaṁ pibēt| ētaccālpānalādiguṇēṣu narēṣu nirapāyamanupadravaṁ virēcanam| tarpaṇaśabdēna saktūnāṁ bahutvaṁ pratipāditam| ētat pr̥thagdōṣakṣamaṁ saṁsargasannipātayōśca saṁyōgabhēdēna yōjyam| viḍaṅgataṇḍulādīnāṁ sammiśritānāmardhēna trivr̥t| guḍayōgē jalēna lēhaḥ| ētaccūrṇaṁ gulmādīnanyāṁśca kaphavātakr̥tān bahūn gadān parimārṣṭi nāśayati|| 6||

Adhikarana kalyANako guDaH (7) · Śloka 7

vidaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān| maricēndrayavājājīpippalīhastipippalīḥ| dīpyakaṁ pañcalavaṇaṁ cūrṇitaṁ kārṣikaṁ pr̥thak| tilatailatrivr̥ccūrṇabhāgau cāṣṭapalōnmitau| dhātrīphalarasaprasthāṁstrīn guḍārdhatulānvitān| paktvā mr̥dvagninā khādēttatō mātrāmayantraṇaḥ| kuṣṭhā'rśaḥkāmalāgulmamēhōdarabhagandarān| grahaṇīpāṇḍurōgāṁśca hanti puṁsavanaśca saḥ| guḍaḥ kalyāṇakō nāma sarvarttuṣu ca yaugikaḥ||7||

View original

विदङ्गपिप्पलीमूलत्रिफलाधान्यचित्रकान्| मरिचेन्द्रयवाजाजीपिप्पलीहस्तिपिप्पलीः| दीप्यकं पञ्चलवणं चूर्णितं कार्षिकं पृथक्| तिलतैलत्रिवृच्चूर्णभागौ चाष्टपलोन्मितौ| धात्रीफलरसप्रस्थांस्त्रीन् गुडार्धतुलान्वितान्| पक्त्वा मृद्वग्निना खादेत्ततो मात्रामयन्त्रणः| कुष्ठाऽर्शःकामलागुल्ममेहोदरभगन्दरान्| ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्ति पुंसवनश्च सः| गुडः कल्याणको नाम सर्वर्त्तुषु च यौगिकः||७||

🔊 Audio coming soon

viḍaṅgādinā kalyāṇakanāma guḍō vaṭakaḥ|| 7||

Adhikarana vyoShAdiguTikA (8) · Śloka 8

vyōṣatrijātakāmbhōdakr̥mighnāmalakaistrivr̥t| sarvaiḥ samā samasitā kṣaudrēṇa guṭikāḥ kr̥tāḥ| mūtrakr̥cchrajvaracchardikāsaśōṣabhramakṣayē| tāpē pāṇḍvāmayē'lpē'gnau śastāḥ sarvaviṣēṣu ca||8||

View original

व्योषत्रिजातकाम्भोदकृमिग़्नामलकैस्त्रिवृत्| सर्वैः समा समसिता क्षौद्रेण गुटिकाः कृताः| मूत्रकृच्छ्रज्वरच्छर्दिकासशोषभ्रमक्षये| तापे पाण्ड्वामयेऽल्पेऽग्नौ शस्ताः सर्वविषेषु च||८||

🔊 Audio coming soon

subōdham|| 8||

Adhikarana RutvanusAraM trivRudyogAH (9) · Śloka 9

trivr̥tā kauṭajaṁ bījaṁ pippalī viśvabhēṣajam| kṣaudrakṣārarasōpētaṁ varṣākālē virēcanam| trivr̥ddurālabhāmustāśarkarōdīcyacandanam| drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṁ jaladātyayē| trivr̥tāṁ citrakaṁ pāṭhāmajājī saralaṁ vacām| svarṇakṣīrī ca hēmantē cūrṇamuṣṇāmbunā pibēt| trivr̥tā śarkarātulyā grīṣmakālē virēcanam| trivr̥ttrāyanti hapuṣāsātalākaṭurōhiṇīḥ| svarṇakṣīrī ca sañcūrṇya gōmūtrē bhāvayēttryaham| ēṣa sarvarttukō yōgaḥ snigdhānāṁ maladōṣahr̥t||9||

View original

त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम्| क्षौद्रक्षाररसोपेतं वर्षाकाले विरेचनम्| त्रिवृद्दुरालभामुस्ताशर्करोदीच्यचन्दनम्| द्राक्षाम्बुना सयष्ट्याह्वसातलं जलदात्यये| त्रिवृतां चित्रकं पाठामजाजी सरलं वचाम्| स्वर्णक्षीरी च हेमन्ते चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्| त्रिवृता शर्करातुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम्| त्रिवृत्त्रायन्ति हपुषासातलाकटुरोहिणीः| स्वर्णक्षीरी च सञ्चूर्ण्य गोमूत्रे भावयेत्त्र्यहम्| एष सर्वर्त्तुको योगः स्निग्धानां मलदोषहृत्||९||

🔊 Audio coming soon

trivr̥ttrāyantyādikaṁ sarvarttuṣu| ētacca snigdhānāmēva virēcanaṁ bhavati| maladōṣā duṣṭavātavikārāḥ|| 9||

Adhikarana rUkShANAM virecanam (10) · Śloka 10

śyāmātrivr̥ddurālabhāhastipippalivatsakam| nīlinī kaṭukāmustāśrēṣṭhāyuktaṁ sucūrṇitam| rasājyōṣṇāmbubhiḥ śastarūkṣaṇāmapi sarvadā||10||

View original

श्यामात्रिवृद्दुरालभाहस्तिपिप्पलिवत्सकम्| नीलिनी कटुकामुस्ताश्रेष्ठायुक्तं सुचूर्णितम्| रसाज्योष्णाम्बुभिः शस्तरूक्षणामपि सर्वदा||१०||

🔊 Audio coming soon

śyāmādikaṁ nīlinyādiyuktaṁ rasādīnāmanyatamēna rūkṣāṇāmapi śasyatē| apiśabdaḥ pūrvasmādviśēṣaḥ| sarvadā sarvarttuṣu|| 10||

Adhikarana tryUShaNAdicUrNam (11) · Śloka 11

tryūṣaṇaṁ triphalāṁ hiṅguṁ kārṣikaṁ trivr̥tāpalam| sauvarcalārdhakarṣaṁ ca palārdhaṁ cāmlavētasāt| taccūrṇaṁ śarkarātulyaṁ kaṇḍēnāmlēna vā pibēt| gulmapārśvārttinutsiddhaṁ jīrṇē cāsmin rasaudanam||11||

View original

त्र्यूषणं त्रिफलां हिङ्गुं कार्षिकं त्रिवृतापलम्| सौवर्चलार्धकर्षं च पलार्धं चाम्लवेतसात्| तच्चूर्णं शर्करातुल्यं कण्डेनाम्लेन वा पिबेत्| गुल्मपार्श्वार्त्तिनुत्सिद्धं जीर्णे चास्मिन् रसौदनम्||११||

🔊 Audio coming soon

tryūṣaṇādikaṁ siddhaṁ virēkēṇa duṣṭaphalaṁ gulmapārśvārttinudbhavati| tryūṣaṇatriphalē samudāyē| amlavētasasyārdhapalam| maṇḍaḥ svacchā pēyā| amlaḥ kāñjikamadyādiḥ| rasaudanō māṁsarasamiśra ōdanaḥ||11||

Adhikarana trivRutAdicUrNam (12) · Śloka 12

trivr̥tātriphalādantīsātalāvyōṣasaindhavaiḥ| prakalpya cūrṇaṁ saptāhaṁ bhāvyamāmalakādrasē| tadyōjyaṁ tarpaṇē yūṣē piśitē rāgayuktiṣu||12||

View original

त्रिवृतात्रिफलादन्तीसातलाव्योषसैन्धवैः| प्रकल्प्य चूर्णं सप्ताहं भाव्यमामलकाद्रसे| तद्योज्यं तर्पणे यूषे पिशिते रागयुक्तिषु||१२||

🔊 Audio coming soon

trivr̥tādicūrṇaṁ saptadinānyāmalakarasēna bhāvitaṁ tarpaṇādiṣu dōṣādyapēkṣayā yōjyam| tarpaṇaḥ saktavaḥ| rāgā badaramaṇḍādayaḥ|| 12||

Adhikarana siddhaghRutaM kShIra~jca (13) · Śloka 13

tulyāmlaṁ trivr̥tākalkasiddhaṁ gulmaharaṁ ghr̥tam| śyāmātrivr̥tkaṣāyēṇa siddhaṁ sarpiḥ payō'pi vā||13||

View original

तुल्याम्लं त्रिवृताकल्कसिद्धं गुल्महरं घृतम्| श्यामात्रिवृत्कषायेण सिद्धं सर्पिः पयोऽपि वा||१३||

🔊 Audio coming soon

trivr̥d ghr̥tē yathālābhamamlāni kāñjikādīni pr̥thaksnēhasamāni| ghr̥taṁ kalkapādam| śyāmātrivr̥tayōḥ kaṣāyē ghr̥tapākaḥ| kalkaṁ vinā| kēcittu sarvakaṣāyapākēṣu kaṣāyauṣadhātkalkamapīcchanti| payō'pi vā śyāmātrivr̥tkaṣāyasiddham|| 13||

Adhikarana trivRutAriShTakalpanA (14) · Śloka 14

trivr̥nmuṣṭīstu sanakhānaṣṭau drōṇē'mbhasaḥ pacēt| pādaśēṣaṁ kaṣāyaṁ taṁ pūtaṁ guḍatulāyutam| snigdhē sthāpyaṁ ghaṭē kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ| liptē māsē gatē pītaṁ pāṇḍuśvayathugulmajit||14||

View original

त्रिवृन्मुष्टीस्तु सनखानष्टौ द्रोणेऽम्भसः पचेत्| पादशेषं कषायं तं पूतं गुडतुलायुतम्| स्निग्धे स्थाप्यं घटे क्षौद्रपिप्पलीफलचित्रकैः| लिप्ते मासे गते पीतं पाण्डुश्वयथुगुल्मजित्||१४||

🔊 Audio coming soon

aṣṭau trivr̥nmuṣṭīn sanakhānantarnakhānyatrāṅgulinakhā api muṣṭau praviśanti| drōṇē'mbhasaḥ sadvādaśāni pañcapalaśatāni| pākatvāccaturbhāgaḥ| kṣaudrādikēna snigdhaghaṭālēpaḥ|| 14||

Adhikarana trivRutsurA (15) · Śloka 15

surā vā trivr̥tāpādakiṇvā tatkvāthasaṁyutā||15||

View original

सुरा वा त्रिवृतापादकिण्वा तत्क्वाथसंयुता||१५||

🔊 Audio coming soon

athavaivambhūtā surāpāṇḍvādijit| kimbhūtā trivr̥tā pādakiṇvā| trivr̥tāpāda ēva kiṇvaḥ yasyāḥ| surāpādēna trivr̥ddēyētyarthaḥ| kiṇvaḥ surākalkaḥ| tatkvāthēna trivr̥t kvāthēna saṁyutā yuktā|| 15||

Adhikarana trivRutsauvIrakam (16) · Śloka 16

yavaiḥ śyāmātrivr̥tkvāthasvinnaiḥ kulmāṣamambhasā| āsutaṁ ṣaḍahaṁ pallē jātaṁ sauvīrakaṁ pibēt||16||

View original

यवैः श्यामात्रिवृत्क्वाथस्विन्नैः कुल्माषमम्भसा| आसुतं षडहं पल्ले जातं सौवीरकं पिबेत्||१६||

🔊 Audio coming soon

śyāmātrivr̥tkvāthasvinnairyavaiḥ kulmāṣamardhasvinnamāṣamambhasā āsutaṁ ṣaḍahaṁ pallē dhānyarāśau jātaṁ sauvīrakatvōtpattau pēyam| ēṣa sauvīrakō nistuṣaiḥ kriyatē|| 16||

Adhikarana trivRuttuShodakam (17) · Śloka 17

bhr̥ṣṭān vā satuṣān śuṣkān yavāṁstaccūrṇasaṁyutān| āsurānambhasā tadvat pibējjātaṁ tuṣōdakam||17||

View original

भृष्टान् वा सतुषान् शुष्कान् यवांस्तच्चूर्णसंयुतान्| आसुरानम्भसा तद्वत् पिबेज्जातं तुषोदकम्||१७||

🔊 Audio coming soon

bhr̥ṣṭānityādinā satuṣēṇa kr̥taṁ tuṣōdakaṁ bhavati| iti trivr̥t kalpaḥ|| 17||

Adhikarana AragvadhAdhikAraH (18) · Śloka 18

jvarahr̥drōgavātāsr̥gudāvartādirōgiṣu| rājavr̥kṣō'dhikaṁ pathyō mr̥durmadhura śītalaḥ| vālē vr̥ddhē kṣatē kṣīṇē sukumārē ca mānavē| yōjyō mr̥dvanapāyitvād viśēṣāccaturaṅgulaḥ||18||

View original

ज्वरहृद्रोगवातासृगुदावर्तादिरोगिषु| राजवृक्षोऽधिकं पथ्यो मृदुर्मधुर शीतलः| वाले वृद्धे क्षते क्षीणे सुकुमारे च मानवे| योज्यो मृद्वनपायित्वाद् विशेषाच्चतुरङ्गुलः||१८||

🔊 Audio coming soon

rājavr̥kṣō'dhikaṁ jvarādiṣu pathyaḥ| sa ca mr̥dvādiguṇaḥ| bālādiṣu mr̥dvanapāyitvāddhētōścaturaṅgulō viśēṣādyōjyaḥ| tau saurajātīyau| karṇikārō rājavr̥kṣaḥ pragrahaḥ kr̥tamālakaḥ| ārōgyaśimbī śamyākō vyādhighātōpaghātakaḥ āragvadhō dīrghaphalō ghātaśca caturaṅgulaḥ| āragvadhastathā cānyō karṇikārēvatastathā|| 18||

Adhikarana tasya kalpanABedAH (19) · Śloka 19

phalakālē pariṇataṁ phalaṁ tasya samāharēt| tēṣāṁ guṇavatāṁ bhāraṁ sikatāsu vinikṣipēt| saptarātrāt samuddhr̥tya śōṣayēdātapē tataḥ| tatō majjānamuddhr̥tya śucaupātrē nidhāpayēt| drākṣārasēna taṁ dadyād dāhōdāvartapīḍitē| caturvarṣē sukhaṁ bālē yāvad dvādaśavārṣikē| caturaṅgulamajñō vā kaṣāyē pāyayēddhimam| dadhimaṇḍasurāmaṇḍadhātrīphalarasaiḥ pr̥thak| sauvīrakēṇa vā yuktaṁ kalkēna traivr̥tēna vā| caturaṅgulasiddhādvā kṣīrādyadudiyād ghr̥tam| majjakalkēna dhātrīṇāṁ rasē tatsādhitaṁ pibēt| tadēva daśamūlasya kulatthānāṁ yavasya ca| kaṣāyē sādhitaṁ sarpiṣkalkaiḥ śyāmādibhiḥ pibēt| dantīkaṣāyē tanmajjñō guḍaṁ jīrṇaṁ ca nikṣipēt| tamariṣṭaṁ sthitaṁ māsaṁ pāyayēt pakṣamēva vā||19||

View original

फलकाले परिणतं फलं तस्य समाहरेत्| तेषां गुणवतां भारं सिकतासु विनिक्षिपेत्| सप्तरात्रात् समुद्धृत्य शोषयेदातपे ततः| ततो मज्जानमुद्धृत्य शुचौपात्रे निधापयेत्| द्राक्षारसेन तं दद्याद् दाहोदावर्तपीडिते| चतुर्वर्षे सुखं बाले यावद् द्वादशवार्षिके| चतुरङ्गुलमज्ञो वा कषाये पाययेद्धिमम्| दधिमण्डसुरामण्डधात्रीफलरसैः पृथक्| सौवीरकेण वा युक्तं कल्केन त्रैवृतेन वा| चतुरङ्गुलसिद्धाद्वा क्षीराद्यदुदियाद् घृतम्| मज्जकल्केन धात्रीणां रसे तत्साधितं पिबेत्| तदेव दशमूलस्य कुलत्थानां यवस्य च| कषाये साधितं सर्पिष्कल्कैः श्यामादिभिः पिबेत्| दन्तीकषाये तन्मज्ज्ञो गुडं जीर्णं च निक्षिपेत्| तमरिष्टं स्थितं मासं पाययेत् पक्षमेव वा||१९||

🔊 Audio coming soon

tasya sāmānyēna rājavr̥kṣasya| phalakālē yadā'sya phalāni bhavanti tadā pariṇatamatikrāntapākamēva phalamāharēt| na madhyamam| akālē'pi phalasambhavātkālaviśēṣaṇam| tēṣāmiti phalānām| guṇavatāmiti dōṣarahitānām| saptarātraṁ sikatāsu vāsanam| tata ātapē śōṣaṇam| tataḥ śuṣkāṇāṁ majjānamuddhr̥tya taṁ majjānaṁ śucau nirmalē pātrē nidhāpayēt| drākṣētyādi subōdham| caturaṅgulamajjakaṣāyaṁ himaṁ śītībhūtaṁ dadhimaṇḍādīnāmanyatamēna yuktaṁ trivr̥tkalkēna yuktaṁ vā pāyayēt| caturaṅgulasiddhāt kṣīrāt pramathitādyad ghr̥tamudiyāt tad ghr̥taṁ caturaṅgulamajjākalkēna sahāmalakarasēna sādhitaṁ pibēt| tadēva caturaṅgulasiddhakṣīrajaṁ ghr̥taṁ daśamūlādyanyatamakaṣāyē śyāmādibhirvirēcanadravyakalkaiḥ saha sādhitaṁ pibēt| dantyāḥ kvāthē caturaṅgulamajjānaṁ jīrṇaguḍaṁ ca nikṣipēt| taṁ māṁsaṁ pakṣasthitaṁ vā''riṣṭaṁ pibēt| iti caturaṅgulakalpaḥ|| 19||

Adhikarana tilvakakalpaH (20) · Śloka 20

tvacaṁ tilvakamūlasya tyaktvābhyantaravalkalam| viśōṣya cūrṇayitvā ca dbau bhāgau gālayēttataḥ| lōdhrasyaiva kaṣāyēṇa tr̥tīyaṁ tēna bhāvayēt| kāṣāyē daśamūlasya taṁ bhāgaṁ bhāvitaṁ punaḥ| śuṣkacūrṇaṁ punaḥ kr̥tvā tataḥ pāṇitalaṁ pibēt| mastumūtrasurāmaṇḍakōladhātrīpalāmbubhiḥ||20||

View original

त्वचं तिल्वकमूलस्य त्यक्त्वाभ्यन्तरवल्कलम्| विशोष्य चूर्णयित्वा च द्बौ भागौ गालयेत्ततः| लोध्रस्यैव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत्| काषाये दशमूलस्य तं भागं भावितं पुनः| शुष्कचूर्णं पुनः कृत्वा ततः पाणितलं पिबेत्| मस्तुमूत्रसुरामण्डकोलधात्रीपलाम्बुभिः||२०||

🔊 Audio coming soon

tvacamityādinā tilvakasyōcyatē| lōdhraḥ śābarakastilvastilakastilakastathā| raviduḥ kāṇḍahīnaśca millīśambarapādapaḥ| abhyantaravalkalaḥ antarbhāgastyaktō yathā tvacā| tāṁ tvacaṁ cūrṇayitvā tasya cūrṇasya trīn bhāgān kuryāt| tatō dvau bhāgau lōdhrakvāthēna srāvayēt| tēna śiṣṭastr̥̄tīyō bhāgō bhāvyaḥ| sa ēva punardaśamulakaṣāyēṇa bhāvyaḥ| tataḥ śuṣkacūrṇaṁ kr̥tvā tataścūrṇāt pāṇitalaṁ karṣaṁ mastvādīnāmanyatamēna pibēt| kōlairbadarairmr̥ditamambu tathōktam| tadvaddhātrīphalā'mbu|| 20||

Adhikarana tilvakasya kalpanABedAH (21) · Śloka 21

mēṣaśr̥ṅgyabhayākr̥ṣṇācitrakaiḥ kvathitē jalē| marujāḥ sunuyāttacca jātaṁ sauvīrakaṁ yadā| bhavēdañjalinā tasya lōdhrakalkaṁ pibēttadā| surāṁ lōdhrakaṣāyēṇa jātāṁ pakṣasthitāṁ pibēt| tilvkasya kaṣāyēṇa kalkēna ca saśarkaraḥ| saghr̥taḥ sādhitō lēhaḥ sa ca śrēṣṭhaṁ virēcanam||21||

View original

मेषशृङ्ग्यभयाकृष्णाचित्रकैः क्वथिते जले| मरुजाः सुनुयात्तच्च जातं सौवीरकं यदा| भवेदञ्जलिना तस्य लोध्रकल्कं पिबेत्तदा| सुरां लोध्रकषायेण जातां पक्षस्थितां पिबेत्| तिल्व्कस्य कषायेण कल्केन च सशर्करः| सघृतः साधितो लेहः स च श्रेष्ठं विरेचनम्||२१||

🔊 Audio coming soon

marujābhirmēṣaśr̥ṅgayādikvathitajalāsutābhiḥ sauvīrakaṁ kuryyāt| marujāḥ yavāḥ| tat sauvīrakaṁ yadā jātaṁ bhavēttadā tasyā'ñjalinā palacatuṣṭayēna lōdhrakalkaṁ sāmānyēnā'kṣamātraṁ pibēt| marujānāṁ yavānāṁ surāvidhānēna pakṣajātāṁ surāṁ pibēt| tilvakakaṣāyakalkēna saha lēhaḥ subōdhaḥ| iti tilvakakalpaḥ|| 21||

Adhikarana snuhyadhikAraH (22) · Śloka 22

sudhā bhinatti dōṣāṇāṁ mahāntamapi sañcayam| āśvēva kaṣṭavibhraṁśā naiva tāṁ kalpayēdataḥ| mr̥du kōṣṭhē'balē bālē sthavirē dīrgharōgiṇi| kalpyā gulmōdaragaratvagrōgamadhumēhiṣu| pāṇḍau dūṣīviṣē śōphē dōṣavibhrāntacētasi||22||

View original

सुधा भिनत्ति दोषाणां महान्तमपि सञ्चयम्| आश्वेव कष्टविभ्रंशा नैव तां कल्पयेदतः| मृदु कोष्ठेऽबले बाले स्थविरे दीर्घरोगिणि| कल्प्या गुल्मोदरगरत्वग्रोगमधुमेहिषु| पाण्डौ दूषीविषे शोफे दोषविभ्रान्तचेतसि||२२||

🔊 Audio coming soon

sudhā mahāntamapi dōṣāṇāṁ sañcayamā''śvēva bhinatti| kaṣṭavibhraṁśā tadasamyagyōgēna kaṣṭā apāyā bhavantītyarthaḥ| atastāṁ sudhāṁ naiva kasyacit kalpayēt| kiṁ sarvatraiva sā na kalpyā| naivamapi tu mr̥dukōṣṭhādiṣvēva| kva tarhi sā kalpyā| gulmādiṣu|| 22||

Adhikarana tasyAH kalpanAvidhiH (23) · Śloka 23

View original

🔊 Audio coming soon

sā ca sudhā tīkṣṇairbahubhiśca kaṇṭakaiḥ samācitā satī śrēṣṭhā| tāṁ ca sudhāṁ śastrēṇa pāṭayitva kṣīramuddhārayēt| navāmabhinavāṁ na pāṭayēt| api ca dvivarṣāṁ vā trivarṣāṁ vā| viśēṣēṇa śiśirasyāntē kṣīraṁ gr̥hṇīyāt| snuhiḥ sudhāmahāvr̥kṣau guḍā nistriṁśapatrakaḥ| samantadugdhā gaṇḍīrō snugvajrī vajrakaṇṭakaḥ| tatō'nantaraṁ bilvādīnāṁ mahāpañcamūladravyāṇāṁ br̥hatyōścaikaśaḥ pratyēkaṁ kaṣāyēṇa samaparimāṇēna sudhākṣīraṁ miśrayitvā'ṅgārēṣu śōṣayēt| pacēdityarthaḥ| tatō'ṅgāraśōṣaṇānantaraṁ guṭikāṁ kr̥tvā mastvādīnāmanyatamēna pibēt||23||

Adhikarana tasyAH kalpanAvidhiH (23) · Śloka 23

View original

🔊 Audio coming soon

Adhikarana snuhIkShIrAdiBistrivRutAdInAM prayogaH (24) · Śloka 24

trivr̥tādīnnava varāṁ svarṇakṣārīṁ sasātalām| saptāhaṁ snukpayaḥ pītān rasēnājyēna vā pibēt| tadvad vyōṣōttamākumbhanikumbhāgnīn guḍāmbunā| ādyācchyāmātrivr̥tkvāthaṁ snukkṣīraghr̥taphāṇitaiḥ| kāsārirasayūṣādyairyuktaṁ vā snukpayaḥ pibētaḥ||24||

View original

त्रिवृतादीन्नव वरां स्वर्णक्षारीं ससातलाम्| सप्ताहं स्नुक्पयः पीतान् रसेनाज्येन वा पिबेत्| तद्वद् व्योषोत्तमाकुम्भनिकुम्भाग्नीन् गुडाम्बुना| आद्याच्छ्यामात्रिवृत्क्वाथं स्नुक्क्षीरघृतफाणितैः| कासारिरसयूषाद्यैर्युक्तं वा स्नुक्पयः पिबेतः||२४||

🔊 Audio coming soon

trivr̥tādīnnava trivr̥cchyāmārājavakṣā'ragvadhatilvakasudhāśaṅkhinīdravantīdantyākhyān| sātalāyāḥ pr̥thagyuktirapi niścitā| varā triphalā| snukpayaḥ pītān sudhākṣīrabhāvitān| vyōṣādīn tadvaditi saptāhaṁ snukpayaḥpītān| śyāmātrivr̥tkvāthaṁ snuhīkṣīrādibhiradyāt| kāsā'rirasādiyuktaṁ vā snukpayaḥ pibēt|| 24||

Adhikarana snuhIkShIrasya mRudukoShThe prayogaH (25) · Śloka 25

nikumbhakumbhaśamyākaśaṅkhinīsaptalārajaḥ| rātrau mūtrē divā gharmē saptāhaṁ sthāpayēditi| snukkṣīrē'pi tatastēna mālyaṁ vāsō'vacūrṇitam| ājighran prāvr̥ṇānaśca mr̥dukōṣṭhō viricyatē||25||

View original

निकुम्भकुम्भशम्याकशङ्खिनीसप्तलारजः| रात्रौ मूत्रे दिवा घर्मे सप्ताहं स्थापयेदिति| स्नुक्क्षीरेऽपि ततस्तेन माल्यं वासोऽवचूर्णितम्| आजिघ्रन् प्रावृणानश्च मृदुकोष्ठो विरिच्यते||२५||

🔊 Audio coming soon

nimkumbhādīnāṁ rajaḥcūrṇaṁ rātrau gōmūtrē sthāpayēt| divā ca gharma ātapē śōṣayan sthāpayēt| snukkṣīrē'pi saptāhamātapē sthāpayēt| tatastēna cūrṇēna mālyamavacūrṇitamā''jighran vāsaśca prāvr̥ṇvānō mr̥dukōṣṭhō viricyatē| iti mahāvr̥kṣakalpaḥ|| 25||

Adhikarana atha saptalAsha~gkhinyoradhikAraH (26) · Śloka 26

nātiśuṣkaṁ phalaṁ grāhyaṁ śaṅkhinyā nistuṣīkr̥tam| saptalāyāstathā mūlaṁ tē tu tīkṣṇavikāṣiṇī| ślēṣmāmayōdaragaraśvayathvādiṣu kalpayēt||26||

View original

नातिशुष्कं फलं ग्राह्यं शङ्खिन्या निस्तुषीकृतम्| सप्तलायास्तथा मूलं ते तु तीक्ष्णविकाषिणी| श्लेष्मामयोदरगरश्वयथ्वादिषु कल्पयेत्||२६||

🔊 Audio coming soon

śaṅkhinyāḥ phalaṁ virēcanāya grāhyam| tacca nistuṣīkr̥tam| saptalāyāstu tathāvidhamēva mūlam| tē ca saptalāśaṅkhinyau| tīkṣṇatvaguṇayuktē vikāṣiṇyau ca| ata ēva ślēṣmāmayādiṣu kalpayēt| tīkṣṇaḥ kṣiprakārī| vikāṣī vikaṣan dhātun sandhibandhān vimuñcati| ēvaṁ tiktā śaṅkhinī ca dr̥ḍhapādā visarpaṇī| nākulī cākṣapīḍā ca nētramīlā yaśaskarī| sātalā saptalā sārī vidulā vimalā'malā| bahuphēnā carmakaṣā phēnā dīptā marālikāḥ|| 26||

Adhikarana tayoH kalpanA (27) · Śloka 27

akṣamātraṁ tayōḥ piṇḍaṁ madirālavaṇānvitam| hr̥drōgō vātakaphajē tadvad gulmē'pi yōjayēt| śaṅkhinīcūrṇabhāgau dvau tilakalkasya cāparaḥ| harītakī kaṣāyēṇa tattailaṁ pīḍitaṁ pibēt| atasīsarṣapairaṇḍakarañjēṣvapyayaṁ vidhiḥ||27||

View original

अक्षमात्रं तयोः पिण्डं मदिरालवणान्वितम्| हृद्रोगो वातकफजे तद्वद् गुल्मेऽपि योजयेत्| शङ्खिनीचूर्णभागौ द्वौ तिलकल्कस्य चापरः| हरीतकी कषायेण तत्तैलं पीडितं पिबेत्| अतसीसर्षपैरण्डकरञ्जेष्वप्ययं विधिः||२७||

🔊 Audio coming soon

akṣamātramityādi subōdham| tilānāṁ bhāga ēkastatsamābhyāṁ śaṅkhinīcūrnabhāgābhyāṁ sahāvapīḍayēt| tattailaṁ harītakīkvāthēna pibēt| tilavadbhāgakalpanayā'tasyādīnāmapi pr̥thakpīḍitānāṁ tailasya harītakīkaṣāyēṇa pānavidhiḥ| iti saptalāśaṅkhinyōḥ kalpaḥ|| 27||

Adhikarana atha dantIdravantyoH kalpaH (28) · Śloka 28

dantidantasthirasthūlaṁ mūlaṁ dantīdravantijam| ātāmraśyāvatīkṣṇōṣṇamāśukāri vikāṣi ca| guruprakōpivātasya pittaślēṣmavilāyanam| tatkṣaudrapippalīliptaṁ svēdayēnmr̥tyukuśāntarē| śōṣayēccātapē'gnyarkau tatō hyasya vikāṣitām| tat pibēnmastumadirātakrapīlurasāsavaiḥ| abhiṣyaṇṇatanurgulmī pramēhī jaṭharī garī| gōmr̥gā'jarasaiḥ pāṇḍukr̥mikōṣṭhī bhagandarī||28||

View original

दन्तिदन्तस्थिरस्थूलं मूलं दन्तीद्रवन्तिजम्| आताम्रश्यावतीक्ष्णोष्णमाशुकारि विकाषि च| गुरुप्रकोपिवातस्य पित्तश्लेष्मविलायनम्| तत्क्षौद्रपिप्पलीलिप्तं स्वेदयेन्मृत्युकुशान्तरे| शोषयेच्चातपेऽग्न्यर्कौ ततो ह्यस्य विकाषिताम्| तत् पिबेन्मस्तुमदिरातक्रपीलुरसासवैः| अभिष्यण्णतनुर्गुल्मी प्रमेही जठरी गरी| गोमृगाऽजरसैः पाण्डुकृमिकोष्ठी भगन्दरी||२८||

🔊 Audio coming soon

dantīdravantijaṁ mūlaṁ dantidantavat karidantavat tīkṣṇatvādiguṇaṁ bhavati| subōdham| dantīśīghrā nikumbhā syādupacitrā mukūlakaḥ| tathōdumbaraparṇī ca viśalyā ca guṇapriyā| dravantī śambarī citrānyagrōdhā mūṣikāhvayā| pratyakśrēṇī viṣā raṇḍā putraśrēṇyākhuparṇikā| taddantīdravantyōrmūlaṁ mākṣikapippalībhyāṁ liptaṁ kuśādibhiḥ paścācca mr̥dā vēṣṭayitvā puṭapākavatsvēdayēt| svinnaṁ cā''tapē śōṣayēt| yasmāttasya vikāṣitāṁ dhātukaṣaṇasvarūpatvamagnyarkau nāśayataḥ| tanmūlaṁ mastvādibhirabhiṣyaṇṇatanutvādimān pibēt| abhiṣyaṇṇāntaḥ klinnā tanuryasya sa tathōktaḥ| tadēva mūlaṁ pāṇḍvādiyuktaḥ gōmāṁsarasādinā pibēt|| 28||

Adhikarana tayossarpistailakalpanA (29) · Śloka 29

siddhaṁ tatkvāthakalkābhyāṁ daśamūlarasēna ca| visarpavidradhyalajīkakṣyādāhān jayēd ghr̥tam| tailaṁ tu gulmamēhārśōvibandhakaphamārutān| mahāsnēhaḥ śakr̥cchukravātasaṅgānilavyathāḥ||29||

View original

सिद्धं तत्क्वाथकल्काभ्यां दशमूलरसेन च| विसर्पविद्रध्यलजीकक्ष्यादाहान् जयेद् घृतम्| तैलं तु गुल्ममेहार्शोविबन्धकफमारुतान्| महास्नेहः शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलव्यथाः||२९||

🔊 Audio coming soon

taditi dantyā dravantyāśca mūlasya parigrahaḥ| daśamūlasya kvāthēna ca dantīdravantīmūlakalkaṁ datvā yad ghr̥taṁ siddhaṁ tadvisarpādīn jayēt| alajī pramēhōktā piṭakā| kakṣyānāma granthiruttarē vakṣyatē| anēnaiva vidhinā tailaṁ pakvaṁ gulmādīn jayēt| anēnaiva vidhinā mahāsnēhaḥ snēhacatuṣṭayaṁ pakvaṁ śakr̥t saṅgādīn jayēt|| 29||

Adhikarana tayorlehavidhAnam (30) · Śloka 30

dantyā rasē'jaśr̥ṅgyāśca guḍakṣaudraghr̥tānvitaḥ| lēhaḥ siddhō virēkārthē dāhasantāpamēhanut| vātatarṣē jvarē paittē syātsa ēvā'jagandhayā| dantīdravantyōrmūlāni pacēddhātrīrasē tataḥ| trīnaṁśān phāṇitāddvau ca bhr̥ṣṭastailē ghr̥tē'thavā| śyāmādikalkayuktō'yaṁ lēhaḥ siddhaṁ virēcanam| pathyākṣadaśamūlānāṁ tadvallēhāḥ pr̥thagrasaiḥ||30||

View original

दन्त्या रसेऽजशृङ्ग्याश्च गुडक्षौद्रघृतान्वितः| लेहः सिद्धो विरेकार्थे दाहसन्तापमेहनुत्| वाततर्षे ज्वरे पैत्ते स्यात्स एवाऽजगन्धया| दन्तीद्रवन्त्योर्मूलानि पचेद्धात्रीरसे ततः| त्रीनंशान् फाणिताद्द्वौ च भृष्टस्तैले घृतेऽथवा| श्यामादिकल्कयुक्तोऽयं लेहः सिद्धं विरेचनम्| पथ्याक्षदशमूलानां तद्वल्लेहाः पृथग्रसैः||३०||

🔊 Audio coming soon

dantyā mūlasya parigrahaḥ| dantīśr̥ṅgayōḥ kvāthē guḍādikaṁ datvā lēhaḥ siddhō virēkārthē dāhādinucca bhavati| sa ēva dantīlēhō'jagandhayā saṁyuktō vātatarṣē paittē ca jvarē syāt siddha iti sambadhyatē| dhātryā āmalakasya rasē siddhayōryugapaddantīdravantīkūlayōstrīnaṁśān samāstrayō bhāgāḥ| dbau bhāgau phāṇitasya| kṣudraguḍasyētyēkataḥ pañcakadōṣādyapēkṣayā tailēna vā ghr̥tēna vā bhr̥ṣṭamubhayathā'pi śyāmādigaṇakalkēna saṁyōjya lēhō virēcanaṁ siddham| dhātrīphalarasavacanēnaiva prakārēṇa pr̥thaggharītakyādīnāmapi rasairlēhya bhavanti|| 30||

Adhikarana tayoshcUrNakalpanA (31) · Śloka 31

tayōrviḍasamaṁ cūrṇaṁ tadrasēnaiva bhāvitam| vibaddhaviśi vātōtthē gulmē cāmlayutaṁ hitam| mudgādisiddhaistanmūlairyūṣādīṁśca prakalpayēt| dantīdravantīmaricasvarṇakṣīrīyavāsakam| saśuṇṭhyagnikapr̥thvīkaṁ cūrṇitaṁ saptavāsarān| mūtrabhāvitamājyēna pibējjīrṇē ca tarpaṇam| sarvadā sarvarōgēṣu bālē vr̥ddhē ca taddhitam| durbhaktājīrṇapārśvārtigulmaplīhōdarēṣu ca| gaṇḍamālāsu vātē ca pāṇḍurōgē ca śasyatē||31||

View original

तयोर्विडसमं चूर्णं तद्रसेनैव भावितम्| विबद्धविशि वातोत्थे गुल्मे चाम्लयुतं हितम्| मुद्गादिसिद्धैस्तन्मूलैर्यूषादींश्च प्रकल्पयेत्| दन्तीद्रवन्तीमरिचस्वर्णक्षीरीयवासकम्| सशुण्ठ्यग्निकपृथ्वीकं चूर्णितं सप्तवासरान्| मूत्रभावितमाज्येन पिबेज्जीर्णे च तर्पणम्| सर्वदा सर्वरोगेषु बाले वृद्धे च तद्धितम्| दुर्भक्ताजीर्णपार्श्वार्तिगुल्मप्लीहोदरेषु च| गण्डमालासु वाते च पाण्डुरोगे च शस्यते||३१||

🔊 Audio coming soon

tayōrdantīdravantīmūlayōścūrṇaṁ samēna viḍalavaṇēna yuktaṁ paścāttanmūlakvāthēnaiva bhāvitamamlaiḥ kāñjikamadyādirbhiyuktaṁ viḍvibandhē vātagulmē ca hitam| mudgādisiddhairiti subōdham| ēkēnādigrahaṇēna dhānyānāṁ grahaṇam| dvitīyēnā'nnaṁ prakaraṇāt| dantyādikaṁ cūrṇitaṁ saptarātraṁ ca yēna kēnacinmūtrēṇa bhāvitaṁ ghr̥tēna tasmin jīrṇē tarpaṇaṁ saktumaṇḍaṁ pibēt| ētacca sarvakālaṁ sarvarōgēṣu bālavr̥ddhayōśca durbhuktā'jīrṇādiṣu ca gaṇḍamālādikē ca śasyatē|| 31||

Adhikarana dantyAdiBirmodakakalpanA (32) · Śloka 32

guḍasyāṣṭapalē pathyā viṁśatiḥ syātpalaṁ palam| dantīcitrakayōḥ karṣō pippalītrivr̥tōrdaśa| prakalpya mōdakānēkaṁ daśamē daśamē'hani| uṣṇāmbhō'nupiban khādēttān sarvān vidhinā'muna| ētē niṣparihārāḥ syuḥ sarvavyādhinibarhaṇāḥ| viśēṣād grahaṇīpāṇḍukaṇḍūkōṭhā'rśasāṁ hitāḥ| virēcanē mukhyatamā navaitē trivr̥tādayaḥ||32||

View original

गुडस्याष्टपले पथ्या विंशतिः स्यात्पलं पलम्| दन्तीचित्रकयोः कर्षो पिप्पलीत्रिवृतोर्दश| प्रकल्प्य मोदकानेकं दशमे दशमेऽहनि| उष्णाम्भोऽनुपिबन् खादेत्तान् सर्वान् विधिनाऽमुन| एते निष्परिहाराः स्युः सर्वव्याधिनिबर्हणाः| विशेषाद् ग्रहणीपाण्डुकण्डूकोठाऽर्शसां हिताः| विरेचने मुख्यतमा नवैते त्रिवृतादयः||३२||

🔊 Audio coming soon

guḍādikēna mōdakān daśa prakalpya daśamē daśamē'hanyēkamēkaṁ mōdakamuṣṇāmbhō'nupiban khādēdēvam sarvān| subōdham| ētē nava trivr̥tādayō virēcanē mukhyatamāḥ|| 32||

Adhikarana atha harItakIkalpaH (33) · Śloka 33

harītakīmapi trivr̥dvidhānēnōpakalpayēt| viśēṣād grahaṇīśōphapāṇḍumēhōdarāpahām| pibētpathyāṁ sasindhūtthaviḍaṅgōṣaṇanāgarām| mūtrēṇa vatsakādērvā niryyūhēṇa harītakīm| pathyānāgaracūrṇaṁ vā saṁyutaṁ nīlinīphalaiḥ| guḍēna bhakṣayēttōyaṁ kavōṣṇaṁ ca pibēdanu||33||

View original

हरीतकीमपि त्रिवृद्विधानेनोपकल्पयेत्| विशेषाद् ग्रहणीशोफपाण्डुमेहोदरापहाम्| पिबेत्पथ्यां ससिन्धूत्थविडङ्गोषणनागराम्| मूत्रेण वत्सकादेर्वा निर्य्यूहेण हरीतकीम्| पथ्यानागरचूर्णं वा संयुतं नीलिनीफलैः| गुडेन भक्षयेत्तोयं कवोष्णं च पिबेदनु||३३||

🔊 Audio coming soon

trivr̥tkalpanābhirharītakīṁ kalpayēt| yāṁ punaḥ pathyāṁ harītakī grahaṇyādināśanasvarūpāṁ viśēṣāt pibēt| viśēṣaṇamēva hētutāṁ prāptam| sindhūtthādiyuktāṁ harītakīṁ mūtrēṇa vā vatsakādiniryyūhēṇa vā pibēt| pathyānāgarayōścūrṇanīlinīphalacūrṇēna yuktaṁ guḍēna saha bhakṣayēt| paścāt kōṣṇaṁ tōyaṁ pibēt|| 33||

Adhikarana pathyAdiguTikA (34) · Śloka 34

pathyātrivr̥ddhyāṁ guṭikāḥ kāryāḥ drākṣārasāplutāḥ| māṣapramāṇāstāḥ śuṣkā lihyādyakṣmī ghr̥tadrutāḥ| pathyātrivr̥tpaṭṣṇāmbu sarvaśrēṣṭhaṁ virēcanam||34||

View original

पथ्यात्रिवृद्ध्यां गुटिकाः कार्याः द्राक्षारसाप्लुताः| माषप्रमाणास्ताः शुष्का लिह्याद्यक्ष्मी घृतद्रुताः| पथ्यात्रिवृत्पट्ष्णाम्बु सर्वश्रेष्ठं विरेचनम्||३४||

🔊 Audio coming soon

harītakītrivr̥tōścūrṇēn drākṣārasālōḍitēna guḍikāḥ kāryāḥ| māṣapramāṇāstāḥ śuṣkāḥ prayōgakālē'vacūrṇya ghr̥tēna lihyādrā jayakṣmī| pathyādikaṁ sarvatra kālē viṣayē hitam|| 34||

Adhikarana pathyAdimodakam (35) · Śloka 35

snukkṣīrabhāvitē pathyācūrṇē kurvīta mōdakān| kōlā'sthimātrāñchuṣkāṁśca navanītēna lēhayēt| gulmōdarayakr̥tplīhaśūlānāhavibandhinaḥ||35||

View original

स्नुक्क्षीरभाविते पथ्याचूर्णे कुर्वीत मोदकान्| कोलाऽस्थिमात्राञ्छुष्कांश्च नवनीतेन लेहयेत्| गुल्मोदरयकृत्प्लीहशूलानाहविबन्धिनः||३५||

🔊 Audio coming soon

harītakīcūrṇēna sudhākṣīrālōḍitēna badarā'sthipramāṇāṁ guṭikāṁ kr̥tvā śuṣkāḥ prayōgakālē navanītayuktāḥ vaidyō lēhayēt| iti harītakīkalpaḥ|| 35||

Adhikarana sukhavirecanayogAH (36) · Śloka 36

lihyādēraṇḍatailēna kuṣṭhaṁ trikaṭukānvitam| sukhōdakaṁ cā'nupibēt sukhamētadvirēcanam||36||

View original

लिह्यादेरण्डतैलेन कुष्ठं त्रिकटुकान्वितम्| सुखोदकं चाऽनुपिबेत् सुखमेतद्विरेचनम्||३६||

🔊 Audio coming soon

trikaṭukayuktaṁ kuṣṭhamēraṇḍatailēna līḍhaṁ sukhōdakānupānaṁ sukhavirēcanam|| 36||

Adhikarana guNA~antaropAdAne yuktiH (37) · Śloka 37

alpasyā'pi mahārthatvaṁ prabhūtasyā'lpakarmatām| kuryāt saṁślēṣaviślēṣakālasaṁskārayuktibhiḥ||37||

View original

अल्पस्याऽपि महार्थत्वं प्रभूतस्याऽल्पकर्मताम्| कुर्यात् संश्लेषविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः||३७||

🔊 Audio coming soon

amīṣāṁ virēcanānāṁ kōṣṭhaparāyattatvēna kāryakarttr̥tvamucyatē| alpasyā'pi mātrayā bahukāryakarttr̥tvaṁ kuryāt| kathamētat kartuṁ pāryata ityā''ha-saṁślēṣētyādi| alpamapi tīkṣṇēna saṁsr̥ṣṭaṁ mahārthatvaṁ yāti| tathā prabhūtamapi tīkṣṇēna viślēṣitamalpakarmatāṁ yāti| kālādibhirapyalpaṁ mahākāryakaraṁ bhavati| bahu ca svalpakarmakaram| saṁskāraṁ tadyōgyēnaguṇāntarōtpādanam| yuktirviśiṣṭaiḥ kramādibhiryōjanam|| 37||

Adhikarana virecanAnAM hRudyatvApAdanam (38-39) · Śloka 39

tvakkēsarā''mrātakadāḍimailā- sitōpalāmākṣikamātuluṅgaiḥ| madyēna taistaiśca manō'nukūlē- ryuktāni dēyāni virēcanāni||38|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ kalpasthānē virēcanakalpō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||39||

View original

त्वक्केसराऽऽम्रातकदाडिमैला- सितोपलामाक्षिकमातुलुङ्गैः| मद्येन तैस्तैश्च मनोऽनुकूले- र्युक्तानि देयानि विरेचनानि||३८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने विरेचनकल्पो नाम द्वितीयोऽध्यायः||३९||

🔊 Audio coming soon

ētāni virēcanāni tvagādibhiryuktāni dēyāni| taistaiśca pratipuruṣaṁ manō'nukūlaiḥ priyarvastubhiryuktāni| yataḥ priyatvāt pathyādi yōgāya jāyata iti|| 38|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ kalpasthānē dvitīyō'dhyāyaḥ

← 1. vamanakalpaḥ 3. vamanavirēcanavyāpatsiddhiḥ →