Adhikarana atha virecanakalpo nAma dvitIyo~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
ఊర్ధ్వశోధనముక్త్వా అధః శోధనకల్పనాయాఽధ్యాయ ఆరభ్యతే||
2. virēcanakalpaḥ
Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాథో విరేచనకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
View original
अथाथो विरेचनकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trivRunmukhyAni virecanadravyANi (2) · Śloka 2
విరేచనద్రవ్యాణాం మూలేషు త్రివృత్| త్వక్షు తిల్వకః| క్షీరేషు స్నుహీ| ఫలేషు హరీతకీ ప్రధానాని||2||
View original
विरेचनद्रव्याणां मूलेषु त्रिवृत्| त्वक्षु तिल्वकः| क्षीरेषु स्नुही| फलेषु हरीतकी प्रधानानि||२||
🔊 Audio coming soon
దంతీశంఖిన్యాదిమూలవిరేచనద్రవ్యాణాం త్రివృత్ ప్రధానం| రమ్యకత్వగాదీనాం తిల్వకః| సప్తపర్ణజ్యోతిష్మత్యాది క్షీరాణాం సుధాక్షీరం ప్రధానమాఽఽశుఫలత్వేన సువిషయత్వేన సాధుకారిత్వేన చ|| 2||
Adhikarana trivRudBedAH guNAshca (3) · Śloka 3
త్రివృతాయాః ఖలు ద్వివిధం మూలమరుణం శ్యావంచ| తత్రారుణం కషాయమధురం విపాకే కటుకం రూక్షం శ్లేష్మపిత్తహరం కల్పనా- విశేషాత్పునః సర్వవ్యాధిప్రశమనం| సుఖవిరేచనత్వాత్ శిశు- స్థవిరసుకుమారమృదుకోష్ఠేషు ప్రశస్తం త్రివృచ్ఛబ్దవాచ్యం చ| ఇతరదపి తస్మాద్గుణైః కించిదూనం తీక్ష్ణం కంఠహృదయకర్షణం మూర్చ్ఛాసమ్మోహకృదాఽఽశు దోషహరత్వాద్బహుదోషక్లేశక్షమక్రూర- కోష్ఠేషు ప్రశస్తం త్రివృచ్ఛబ్దవాచ్యం చ||3||
View original
त्रिवृतायाः खलु द्विविधं मूलमरुणं श्यावञ्च| तत्रारुणं कषायमधुरं विपाके कटुकं रूक्षं श्लेष्मपित्तहरं कल्पना- विशेषात्पुनः सर्वव्याधिप्रशमनम्| सुखविरेचनत्वात् शिशु- स्थविरसुकुमारमृदुकोष्ठेषु प्रशस्तं त्रिवृच्छब्दवाच्यं च| इतरदपि तस्माद्गुणैः किञ्चिदूनं तीक्ष्णं कण्ठहृदयकर्षणं मूर्च्छासम्मोहकृदाऽऽशु दोषहरत्वाद्बहुदोषक्लेशक्षमक्रूर- कोष्ठेषु प्रशस्तं त्रिवृच्छब्दवाच्यं च||३||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం| కల్పనావిశేషాః సంయోగసంస్కారాదికృతాః| తదరుణం త్రివృన్మూలం త్రివృచ్ఛబ్దవాచ్యం| ఉభయోక్తావపి| ఇతరచ్ఛ్యావం| తస్మాదిత్యరుణాత్| గుణః రసాదిభిః| మూర్చ్ఛా ప్రలయః| సమ్మోహోఽస్ఫుటజ్ఞత్వం| తద్వచ్ఛ్యావం త్రివృన్మూలం శ్యామాశబ్దవాచ్యం| ఉభయోక్తావపి|| 3||
Adhikarana trivRunmUlAharaNavidhAnam (4) · Śloka 4
అథ తయోర్మూలమతిర్యగ్ విసృతం గంభీరానుగతం శ్లక్ష్ణమా- ఽఽహరేత్| తతస్త్వచం శోషయిత్వ సమ్యక్సుగుప్తం స్థాపయేత్||4||
View original
अथ तयोर्मूलमतिर्यग् विसृतं गम्भीरानुगतं श्लक्ष्णमा- ऽऽहरेत्| ततस्त्वचं शोषयित्व सम्यक्सुगुप्तं स्थापयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
తయోర్ద్వయోరపి అతిర్యగ్ విసృతమధోగతం| ఏవం గాఢం భూమౌ బహుప్రవిష్టం గంభీరానుగతం| తత ఇతి మూలాత్| సమ్యక్ సుగుప్తం కృత్వా స్థాపయేత్ యావత్ప్రయోగకాలం|| 4||
Adhikarana tasya doShAdyapekShayA prayogaH (5) · Śloka 5
తచ్చూర్ణం శుంఠీసైంధవయుక్తమమ్లైర్మాంసరసేన వా పిబేద్వాతా- మయేషు| క్షీరక్షౌద్రద్రాక్షేక్షుకాశ్మర్యస్వరససర్పిః స్వాదుద్రవ్య- క్వాథైః సశర్కరం పిత్తోత్థేషు| మూత్రక్షౌద్రద్రాక్షారిష్టపీలురస- త్రిఫలాపంచకోలక్వాథైర్వ్యోషచూర్ణానుబిద్ధం కఫజేషు||5||
View original
तच्चूर्णं शुण्ठीसैन्धवयुक्तमम्लैर्मांसरसेन वा पिबेद्वाता- मयेषु| क्षीरक्षौद्रद्राक्षेक्षुकाश्मर्यस्वरससर्पिः स्वादुद्रव्य- क्वाथैः सशर्करं पित्तोत्थेषु| मूत्रक्षौद्रद्राक्षारिष्टपीलुरस- त्रिफलापञ्चकोलक्वाथैर्व्योषचूर्णानुबिद्धं कफजेषु||५||
🔊 Audio coming soon
తచ్చూర్ణం త్రివృన్మూలచూర్ణం శుంఠీసైంధవసంయుక్తం అమ్లైః కాంజికమద్యాదిభిర్వా మాంసరసేన వా దోషాద్యపేక్షయా వాతామయేషు పిబేద్ విరేకయోగ్యేషు| క్షీరాదియుక్తం చూర్ణం పిత్తోత్థేషు దోషాద్యపేక్షయా సర్వథా వా సశర్కరం| కఫవ్యాధిషు మూత్రాదీనామన్యతమేన సర్వథా వా వ్యోషచూర్ణానుబిద్ధం|| 5||
Adhikarana vividhAH kalpanAH (6) · Śloka 6
ఏభిరేవ చ ద్రవ్యైర్యథాస్వం ఘృతశర్కరాద్రాక్షేక్షురసతుగాక్షీ- రీమధురాణి మాతులుంగదాడిమామలకకోలకరమర్దకపిత్థ- రసతక్రామ్లాని సైంధవలవణాని వ్యోషతీక్ష్ణాని వివిధ- వేశవారపరిపూరితాని సహకారరసత్రిజాతనాగకేసరకర్పూ- రసురభీణి లేహగులికామోదకభక్ష్యభోజ్యాన్యుపకల్ప- యేదితి| భవతి చాత్ర- త్రివృత్కల్కకషాయేణ సాధితః ససితో హిమః| మధుత్రిజాతసంయుక్తో లేహో హృద్యం విరేచనం| అజగంధా తుగాక్షీరీ విదారీ శర్కరా త్రివృత్| చూర్ణితం మధుసర్పిభ్యాం లీఢ్వా సాధు విరిచ్యతే| సన్నిపాతజ్వరస్తంభపిపాసాదాహపీడితః| లింపేదంతస్త్రివృతయా ద్విధా కృత్వేక్షుగండికాం| ఏకీకృత్య చ తత్స్విన్నం పుటపాకేన భక్షయేత్| త్వగేలాభ్యాం సమా నీలీ తైస్త్రివృత్తైశ్చ శర్కరా| చూర్ణం ఫలరసక్షౌద్రసక్తుభిస్తర్పణం పిబేత్| వాతపిత్తకఫోత్థేషు రోగేష్వల్పానలేషు చ| నరేషు సుకుమారేషు నిరపాయం విరేచనం| విడంగతండులవరాయావశూకకణాస్త్రివృత్| సర్వతోఽర్ధేన తల్లీఢం మధ్వాజ్యేన గుడేన వా| గుల్మం ప్లీహోదరం కాసం హలీమకమరోచకం| కఫవాతకృతాశ్చాన్యాన్ పరిమార్ష్టి మదాన్ బహూన్||6||
View original
एभिरेव च द्रव्यैर्यथास्वं घृतशर्कराद्राक्षेक्षुरसतुगाक्षी- रीमधुराणि मातुलुङ्गदाडिमामलककोलकरमर्दकपित्थ- रसतक्राम्लानि सैन्धवलवणानि व्योषतीक्ष्णानि विविध- वेशवारपरिपूरितानि सहकाररसत्रिजातनागकेसरकर्पू- रसुरभीणि लेहगुलिकामोदकभक्ष्यभोज्यान्युपकल्प- येदिति| भवति चात्र- त्रिवृत्कल्ककषायेण साधितः ससितो हिमः| मधुत्रिजातसंयुक्तो लेहो हृद्यं विरेचनम्| अजगन्धा तुगाक्षीरी विदारी शर्करा त्रिवृत्| चूर्णितं मधुसर्पिभ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते| सन्निपातज्वरस्तम्भपिपासादाहपीडितः| लिम्पेदन्तस्त्रिवृतया द्विधा कृत्वेक्षुगण्डिकाम्| एकीकृत्य च तत्स्विन्नं पुटपाकेन भक्षयेत्| त्वगेलाभ्यां समा नीली तैस्त्रिवृत्तैश्च शर्करा| चूर्णं फलरसक्षौद्रसक्तुभिस्तर्पणं पिबेत्| वातपित्तकफोत्थेषु रोगेष्वल्पानलेषु च| नरेषु सुकुमारेषु निरपायं विरेचनम्| विडङ्गतण्डुलवरायावशूककणास्त्रिवृत्| सर्वतोऽर्धेन तल्लीढं मध्वाज्येन गुडेन वा| गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकमरोचकम्| कफवातकृताश्चान्यान् परिमार्ष्टि मदान् बहून्||६||
🔊 Audio coming soon
ఏభిరేవ విరేచనద్రవ్యైస్త్రివృచ్చూర్ణశుంఠీసైంధవాదిభిర్యథాదోషం లేహాది కల్పయేత్| యత్ర మాధుర్యఘృతాదిభిరేవ| అమ్లత్వమాతులుంగాదిభిరేవ| లావణ్యం సైంధవేనైవ| తైక్ష్ణ్యకార్యకరణం వ్యోషేణ| వివిధైర్వేశవారైర్మాసధాన్యకృతైః పరిపూరణం సంభవాన్మోదకాదీనాం విశేషణం| సహకారాది సర్వేషాం విశేషణం| సహకారాదినా సర్వత్ర సురభీకరణం| త్రివృతాలేహః సుబోధః| అజగంధాదినా చూర్ణలేహం లీఢ్వా సన్నిపాతజ్వరాదిపీడితః సాధు విరిచ్యతే| ఇక్షుగండస్య దీర్ఘపాటితస్యాంతస్త్రివృత్ ప్రలిప్తస్య పునః సంయోజితస్య పుటపాకేన స్వేదనం స్విన్నస్య చ భక్షణం| త్వగోలాభ్యాం సమాభ్యామేకో భాగః| ద్వితీయో నీల్యాః| త్రిభిః సమాత్రివృత్| సర్వసమా శర్కరా| ఏతచ్చూర్ణం ద్రాక్షాదిఫలరసాదినా వాతపిత్తకఫవ్యాధిషు తర్పణం పిబేత్| ఏతచ్చాల్పానలాదిగుణేషు నరేషు నిరపాయమనుపద్రవం విరేచనం| తర్పణశబ్దేన సక్తూనాం బహుత్వం ప్రతిపాదితం| ఏతత్ పృథగ్దోషక్షమం సంసర్గసన్నిపాతయోశ్చ సంయోగభేదేన యోజ్యం| విడంగతండులాదీనాం సమ్మిశ్రితానామర్ధేన త్రివృత్| గుడయోగే జలేన లేహః| ఏతచ్చూర్ణం గుల్మాదీనన్యాంశ్చ కఫవాతకృతాన్ బహూన్ గదాన్ పరిమార్ష్టి నాశయతి|| 6||
Adhikarana kalyANako guDaH (7) · Śloka 7
విదంగపిప్పలీమూలత్రిఫలాధాన్యచిత్రకాన్| మరిచేంద్రయవాజాజీపిప్పలీహస్తిపిప్పలీః| దీప్యకం పంచలవణం చూర్ణితం కార్షికం పృథక్| తిలతైలత్రివృచ్చూర్ణభాగౌ చాష్టపలోన్మితౌ| ధాత్రీఫలరసప్రస్థాంస్త్రీన్ గుడార్ధతులాన్వితాన్| పక్త్వా మృద్వగ్నినా ఖాదేత్తతో మాత్రామయంత్రణః| కుష్ఠాఽర్శఃకామలాగుల్మమేహోదరభగందరాన్| గ్రహణీపాండురోగాంశ్చ హంతి పుంసవనశ్చ సః| గుడః కల్యాణకో నామ సర్వర్త్తుషు చ యౌగికః||7||
View original
विदङ्गपिप्पलीमूलत्रिफलाधान्यचित्रकान्| मरिचेन्द्रयवाजाजीपिप्पलीहस्तिपिप्पलीः| दीप्यकं पञ्चलवणं चूर्णितं कार्षिकं पृथक्| तिलतैलत्रिवृच्चूर्णभागौ चाष्टपलोन्मितौ| धात्रीफलरसप्रस्थांस्त्रीन् गुडार्धतुलान्वितान्| पक्त्वा मृद्वग्निना खादेत्ततो मात्रामयन्त्रणः| कुष्ठाऽर्शःकामलागुल्ममेहोदरभगन्दरान्| ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्ति पुंसवनश्च सः| गुडः कल्याणको नाम सर्वर्त्तुषु च यौगिकः||७||
🔊 Audio coming soon
విడంగాదినా కల్యాణకనామ గుడో వటకః|| 7||
Adhikarana vyoShAdiguTikA (8) · Śloka 8
వ్యోషత్రిజాతకాంభోదకృమిఘ్నామలకైస్త్రివృత్| సర్వైః సమా సమసితా క్షౌద్రేణ గుటికాః కృతాః| మూత్రకృచ్ఛ్రజ్వరచ్ఛర్దికాసశోషభ్రమక్షయే| తాపే పాండ్వామయేఽల్పేఽగ్నౌ శస్తాః సర్వవిషేషు చ||8||
View original
व्योषत्रिजातकाम्भोदकृमिग़्नामलकैस्त्रिवृत्| सर्वैः समा समसिता क्षौद्रेण गुटिकाः कृताः| मूत्रकृच्छ्रज्वरच्छर्दिकासशोषभ्रमक्षये| तापे पाण्ड्वामयेऽल्पेऽग्नौ शस्ताः सर्वविषेषु च||८||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం|| 8||
Adhikarana RutvanusAraM trivRudyogAH (9) · Śloka 9
త్రివృతా కౌటజం బీజం పిప్పలీ విశ్వభేషజం| క్షౌద్రక్షారరసోపేతం వర్షాకాలే విరేచనం| త్రివృద్దురాలభాముస్తాశర్కరోదీచ్యచందనం| ద్రాక్షాంబునా సయష్ట్యాహ్వసాతలం జలదాత్యయే| త్రివృతాం చిత్రకం పాఠామజాజీ సరలం వచాం| స్వర్ణక్షీరీ చ హేమంతే చూర్ణముష్ణాంబునా పిబేత్| త్రివృతా శర్కరాతుల్యా గ్రీష్మకాలే విరేచనం| త్రివృత్త్రాయంతి హపుషాసాతలాకటురోహిణీః| స్వర్ణక్షీరీ చ సంచూర్ణ్య గోమూత్రే భావయేత్త్ర్యహం| ఏష సర్వర్త్తుకో యోగః స్నిగ్ధానాం మలదోషహృత్||9||
View original
त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम्| क्षौद्रक्षाररसोपेतं वर्षाकाले विरेचनम्| त्रिवृद्दुरालभामुस्ताशर्करोदीच्यचन्दनम्| द्राक्षाम्बुना सयष्ट्याह्वसातलं जलदात्यये| त्रिवृतां चित्रकं पाठामजाजी सरलं वचाम्| स्वर्णक्षीरी च हेमन्ते चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्| त्रिवृता शर्करातुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम्| त्रिवृत्त्रायन्ति हपुषासातलाकटुरोहिणीः| स्वर्णक्षीरी च सञ्चूर्ण्य गोमूत्रे भावयेत्त्र्यहम्| एष सर्वर्त्तुको योगः स्निग्धानां मलदोषहृत्||९||
🔊 Audio coming soon
త్రివృత్త్రాయంత్యాదికం సర్వర్త్తుషు| ఏతచ్చ స్నిగ్ధానామేవ విరేచనం భవతి| మలదోషా దుష్టవాతవికారాః|| 9||
Adhikarana rUkShANAM virecanam (10) · Śloka 10
శ్యామాత్రివృద్దురాలభాహస్తిపిప్పలివత్సకం| నీలినీ కటుకాముస్తాశ్రేష్ఠాయుక్తం సుచూర్ణితం| రసాజ్యోష్ణాంబుభిః శస్తరూక్షణామపి సర్వదా||10||
View original
श्यामात्रिवृद्दुरालभाहस्तिपिप्पलिवत्सकम्| नीलिनी कटुकामुस्ताश्रेष्ठायुक्तं सुचूर्णितम्| रसाज्योष्णाम्बुभिः शस्तरूक्षणामपि सर्वदा||१०||
🔊 Audio coming soon
శ్యామాదికం నీలిన్యాదియుక్తం రసాదీనామన్యతమేన రూక్షాణామపి శస్యతే| అపిశబ్దః పూర్వస్మాద్విశేషః| సర్వదా సర్వర్త్తుషు|| 10||
Adhikarana tryUShaNAdicUrNam (11) · Śloka 11
త్ర్యూషణం త్రిఫలాం హింగుం కార్షికం త్రివృతాపలం| సౌవర్చలార్ధకర్షం చ పలార్ధం చామ్లవేతసాత్| తచ్చూర్ణం శర్కరాతుల్యం కండేనామ్లేన వా పిబేత్| గుల్మపార్శ్వార్త్తినుత్సిద్ధం జీర్ణే చాస్మిన్ రసౌదనం||11||
View original
त्र्यूषणं त्रिफलां हिङ्गुं कार्षिकं त्रिवृतापलम्| सौवर्चलार्धकर्षं च पलार्धं चाम्लवेतसात्| तच्चूर्णं शर्करातुल्यं कण्डेनाम्लेन वा पिबेत्| गुल्मपार्श्वार्त्तिनुत्सिद्धं जीर्णे चास्मिन् रसौदनम्||११||
🔊 Audio coming soon
త్ర్యూషణాదికం సిద్ధం విరేకేణ దుష్టఫలం గుల్మపార్శ్వార్త్తినుద్భవతి| త్ర్యూషణత్రిఫలే సముదాయే| అమ్లవేతసస్యార్ధపలం| మండః స్వచ్ఛా పేయా| అమ్లః కాంజికమద్యాదిః| రసౌదనో మాంసరసమిశ్ర ఓదనః||11||
Adhikarana trivRutAdicUrNam (12) · Śloka 12
త్రివృతాత్రిఫలాదంతీసాతలావ్యోషసైంధవైః| ప్రకల్ప్య చూర్ణం సప్తాహం భావ్యమామలకాద్రసే| తద్యోజ్యం తర్పణే యూషే పిశితే రాగయుక్తిషు||12||
View original
त्रिवृतात्रिफलादन्तीसातलाव्योषसैन्धवैः| प्रकल्प्य चूर्णं सप्ताहं भाव्यमामलकाद्रसे| तद्योज्यं तर्पणे यूषे पिशिते रागयुक्तिषु||१२||
🔊 Audio coming soon
త్రివృతాదిచూర్ణం సప్తదినాన్యామలకరసేన భావితం తర్పణాదిషు దోషాద్యపేక్షయా యోజ్యం| తర్పణః సక్తవః| రాగా బదరమండాదయః|| 12||
Adhikarana siddhaghRutaM kShIra~jca (13) · Śloka 13
తుల్యామ్లం త్రివృతాకల్కసిద్ధం గుల్మహరం ఘృతం| శ్యామాత్రివృత్కషాయేణ సిద్ధం సర్పిః పయోఽపి వా||13||
View original
तुल्याम्लं त्रिवृताकल्कसिद्धं गुल्महरं घृतम्| श्यामात्रिवृत्कषायेण सिद्धं सर्पिः पयोऽपि वा||१३||
🔊 Audio coming soon
త్రివృద్ ఘృతే యథాలాభమమ్లాని కాంజికాదీని పృథక్స్నేహసమాని| ఘృతం కల్కపాదం| శ్యామాత్రివృతయోః కషాయే ఘృతపాకః| కల్కం వినా| కేచిత్తు సర్వకషాయపాకేషు కషాయౌషధాత్కల్కమపీచ్ఛంతి| పయోఽపి వా శ్యామాత్రివృత్కషాయసిద్ధం|| 13||
Adhikarana trivRutAriShTakalpanA (14) · Śloka 14
త్రివృన్ముష్టీస్తు సనఖానష్టౌ ద్రోణేఽంభసః పచేత్| పాదశేషం కషాయం తం పూతం గుడతులాయుతం| స్నిగ్ధే స్థాప్యం ఘటే క్షౌద్రపిప్పలీఫలచిత్రకైః| లిప్తే మాసే గతే పీతం పాండుశ్వయథుగుల్మజిత్||14||
View original
त्रिवृन्मुष्टीस्तु सनखानष्टौ द्रोणेऽम्भसः पचेत्| पादशेषं कषायं तं पूतं गुडतुलायुतम्| स्निग्धे स्थाप्यं घटे क्षौद्रपिप्पलीफलचित्रकैः| लिप्ते मासे गते पीतं पाण्डुश्वयथुगुल्मजित्||१४||
🔊 Audio coming soon
అష్టౌ త్రివృన్ముష్టీన్ సనఖానంతర్నఖాన్యత్రాంగులినఖా అపి ముష్టౌ ప్రవిశంతి| ద్రోణేఽంభసః సద్వాదశాని పంచపలశతాని| పాకత్వాచ్చతుర్భాగః| క్షౌద్రాదికేన స్నిగ్ధఘటాలేపః|| 14||
Adhikarana trivRutsurA (15) · Śloka 15
సురా వా త్రివృతాపాదకిణ్వా తత్క్వాథసంయుతా||15||
View original
सुरा वा त्रिवृतापादकिण्वा तत्क्वाथसंयुता||१५||
🔊 Audio coming soon
అథవైవంభూతా సురాపాండ్వాదిజిత్| కింభూతా త్రివృతా పాదకిణ్వా| త్రివృతాపాద ఏవ కిణ్వః యస్యాః| సురాపాదేన త్రివృద్దేయేత్యర్థః| కిణ్వః సురాకల్కః| తత్క్వాథేన త్రివృత్ క్వాథేన సంయుతా యుక్తా|| 15||
Adhikarana trivRutsauvIrakam (16) · Śloka 16
యవైః శ్యామాత్రివృత్క్వాథస్విన్నైః కుల్మాషమంభసా| ఆసుతం షడహం పల్లే జాతం సౌవీరకం పిబేత్||16||
View original
यवैः श्यामात्रिवृत्क्वाथस्विन्नैः कुल्माषमम्भसा| आसुतं षडहं पल्ले जातं सौवीरकं पिबेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
శ్యామాత్రివృత్క్వాథస్విన్నైర్యవైః కుల్మాషమర్ధస్విన్నమాషమంభసా ఆసుతం షడహం పల్లే ధాన్యరాశౌ జాతం సౌవీరకత్వోత్పత్తౌ పేయం| ఏష సౌవీరకో నిస్తుషైః క్రియతే|| 16||
Adhikarana trivRuttuShodakam (17) · Śloka 17
భృష్టాన్ వా సతుషాన్ శుష్కాన్ యవాంస్తచ్చూర్ణసంయుతాన్| ఆసురానంభసా తద్వత్ పిబేజ్జాతం తుషోదకం||17||
View original
भृष्टान् वा सतुषान् शुष्कान् यवांस्तच्चूर्णसंयुतान्| आसुरानम्भसा तद्वत् पिबेज्जातं तुषोदकम्||१७||
🔊 Audio coming soon
భృష్టానిత్యాదినా సతుషేణ కృతం తుషోదకం భవతి| ఇతి త్రివృత్ కల్పః|| 17||
Adhikarana AragvadhAdhikAraH (18) · Śloka 18
జ్వరహృద్రోగవాతాసృగుదావర్తాదిరోగిషు| రాజవృక్షోఽధికం పథ్యో మృదుర్మధుర శీతలః| వాలే వృద్ధే క్షతే క్షీణే సుకుమారే చ మానవే| యోజ్యో మృద్వనపాయిత్వాద్ విశేషాచ్చతురంగులః||18||
View original
ज्वरहृद्रोगवातासृगुदावर्तादिरोगिषु| राजवृक्षोऽधिकं पथ्यो मृदुर्मधुर शीतलः| वाले वृद्धे क्षते क्षीणे सुकुमारे च मानवे| योज्यो मृद्वनपायित्वाद् विशेषाच्चतुरङ्गुलः||१८||
🔊 Audio coming soon
రాజవృక్షోఽధికం జ్వరాదిషు పథ్యః| స చ మృద్వాదిగుణః| బాలాదిషు మృద్వనపాయిత్వాద్ధేతోశ్చతురంగులో విశేషాద్యోజ్యః| తౌ సౌరజాతీయౌ| కర్ణికారో రాజవృక్షః ప్రగ్రహః కృతమాలకః| ఆరోగ్యశింబీ శమ్యాకో వ్యాధిఘాతోపఘాతకః ఆరగ్వధో దీర్ఘఫలో ఘాతశ్చ చతురంగులః| ఆరగ్వధస్తథా చాన్యో కర్ణికారేవతస్తథా|| 18||
Adhikarana tasya kalpanABedAH (19) · Śloka 19
ఫలకాలే పరిణతం ఫలం తస్య సమాహరేత్| తేషాం గుణవతాం భారం సికతాసు వినిక్షిపేత్| సప్తరాత్రాత్ సముద్ధృత్య శోషయేదాతపే తతః| తతో మజ్జానముద్ధృత్య శుచౌపాత్రే నిధాపయేత్| ద్రాక్షారసేన తం దద్యాద్ దాహోదావర్తపీడితే| చతుర్వర్షే సుఖం బాలే యావద్ ద్వాదశవార్షికే| చతురంగులమజ్ఞో వా కషాయే పాయయేద్ధిమం| దధిమండసురామండధాత్రీఫలరసైః పృథక్| సౌవీరకేణ వా యుక్తం కల్కేన త్రైవృతేన వా| చతురంగులసిద్ధాద్వా క్షీరాద్యదుదియాద్ ఘృతం| మజ్జకల్కేన ధాత్రీణాం రసే తత్సాధితం పిబేత్| తదేవ దశమూలస్య కులత్థానాం యవస్య చ| కషాయే సాధితం సర్పిష్కల్కైః శ్యామాదిభిః పిబేత్| దంతీకషాయే తన్మజ్జ్ఞో గుడం జీర్ణం చ నిక్షిపేత్| తమరిష్టం స్థితం మాసం పాయయేత్ పక్షమేవ వా||19||
View original
फलकाले परिणतं फलं तस्य समाहरेत्| तेषां गुणवतां भारं सिकतासु विनिक्षिपेत्| सप्तरात्रात् समुद्धृत्य शोषयेदातपे ततः| ततो मज्जानमुद्धृत्य शुचौपात्रे निधापयेत्| द्राक्षारसेन तं दद्याद् दाहोदावर्तपीडिते| चतुर्वर्षे सुखं बाले यावद् द्वादशवार्षिके| चतुरङ्गुलमज्ञो वा कषाये पाययेद्धिमम्| दधिमण्डसुरामण्डधात्रीफलरसैः पृथक्| सौवीरकेण वा युक्तं कल्केन त्रैवृतेन वा| चतुरङ्गुलसिद्धाद्वा क्षीराद्यदुदियाद् घृतम्| मज्जकल्केन धात्रीणां रसे तत्साधितं पिबेत्| तदेव दशमूलस्य कुलत्थानां यवस्य च| कषाये साधितं सर्पिष्कल्कैः श्यामादिभिः पिबेत्| दन्तीकषाये तन्मज्ज्ञो गुडं जीर्णं च निक्षिपेत्| तमरिष्टं स्थितं मासं पाययेत् पक्षमेव वा||१९||
🔊 Audio coming soon
తస్య సామాన్యేన రాజవృక్షస్య| ఫలకాలే యదాఽస్య ఫలాని భవంతి తదా పరిణతమతిక్రాంతపాకమేవ ఫలమాహరేత్| న మధ్యమం| అకాలేఽపి ఫలసంభవాత్కాలవిశేషణం| తేషామితి ఫలానాం| గుణవతామితి దోషరహితానాం| సప్తరాత్రం సికతాసు వాసనం| తత ఆతపే శోషణం| తతః శుష్కాణాం మజ్జానముద్ధృత్య తం మజ్జానం శుచౌ నిర్మలే పాత్రే నిధాపయేత్| ద్రాక్షేత్యాది సుబోధం| చతురంగులమజ్జకషాయం హిమం శీతీభూతం దధిమండాదీనామన్యతమేన యుక్తం త్రివృత్కల్కేన యుక్తం వా పాయయేత్| చతురంగులసిద్ధాత్ క్షీరాత్ ప్రమథితాద్యద్ ఘృతముదియాత్ తద్ ఘృతం చతురంగులమజ్జాకల్కేన సహామలకరసేన సాధితం పిబేత్| తదేవ చతురంగులసిద్ధక్షీరజం ఘృతం దశమూలాద్యన్యతమకషాయే శ్యామాదిభిర్విరేచనద్రవ్యకల్కైః సహ సాధితం పిబేత్| దంత్యాః క్వాథే చతురంగులమజ్జానం జీర్ణగుడం చ నిక్షిపేత్| తం మాంసం పక్షస్థితం వాఽఽరిష్టం పిబేత్| ఇతి చతురంగులకల్పః|| 19||
Adhikarana tilvakakalpaH (20) · Śloka 20
త్వచం తిల్వకమూలస్య త్యక్త్వాభ్యంతరవల్కలం| విశోష్య చూర్ణయిత్వా చ ద్బౌ భాగౌ గాలయేత్తతః| లోధ్రస్యైవ కషాయేణ తృతీయం తేన భావయేత్| కాషాయే దశమూలస్య తం భాగం భావితం పునః| శుష్కచూర్ణం పునః కృత్వా తతః పాణితలం పిబేత్| మస్తుమూత్రసురామండకోలధాత్రీపలాంబుభిః||20||
View original
त्वचं तिल्वकमूलस्य त्यक्त्वाभ्यन्तरवल्कलम्| विशोष्य चूर्णयित्वा च द्बौ भागौ गालयेत्ततः| लोध्रस्यैव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत्| काषाये दशमूलस्य तं भागं भावितं पुनः| शुष्कचूर्णं पुनः कृत्वा ततः पाणितलं पिबेत्| मस्तुमूत्रसुरामण्डकोलधात्रीपलाम्बुभिः||२०||
🔊 Audio coming soon
త్వచమిత్యాదినా తిల్వకస్యోచ్యతే| లోధ్రః శాబరకస్తిల్వస్తిలకస్తిలకస్తథా| రవిదుః కాండహీనశ్చ మిల్లీశంబరపాదపః| అభ్యంతరవల్కలః అంతర్భాగస్త్యక్తో యథా త్వచా| తాం త్వచం చూర్ణయిత్వా తస్య చూర్ణస్య త్రీన్ భాగాన్ కుర్యాత్| తతో ద్వౌ భాగౌ లోధ్రక్వాథేన స్రావయేత్| తేన శిష్టస్తౄతీయో భాగో భావ్యః| స ఏవ పునర్దశములకషాయేణ భావ్యః| తతః శుష్కచూర్ణం కృత్వా తతశ్చూర్ణాత్ పాణితలం కర్షం మస్త్వాదీనామన్యతమేన పిబేత్| కోలైర్బదరైర్మృదితమంబు తథోక్తం| తద్వద్ధాత్రీఫలాఽంబు|| 20||
Adhikarana tilvakasya kalpanABedAH (21) · Śloka 21
మేషశృంగ్యభయాకృష్ణాచిత్రకైః క్వథితే జలే| మరుజాః సునుయాత్తచ్చ జాతం సౌవీరకం యదా| భవేదంజలినా తస్య లోధ్రకల్కం పిబేత్తదా| సురాం లోధ్రకషాయేణ జాతాం పక్షస్థితాం పిబేత్| తిల్వ్కస్య కషాయేణ కల్కేన చ సశర్కరః| సఘృతః సాధితో లేహః స చ శ్రేష్ఠం విరేచనం||21||
View original
मेषशृङ्ग्यभयाकृष्णाचित्रकैः क्वथिते जले| मरुजाः सुनुयात्तच्च जातं सौवीरकं यदा| भवेदञ्जलिना तस्य लोध्रकल्कं पिबेत्तदा| सुरां लोध्रकषायेण जातां पक्षस्थितां पिबेत्| तिल्व्कस्य कषायेण कल्केन च सशर्करः| सघृतः साधितो लेहः स च श्रेष्ठं विरेचनम्||२१||
🔊 Audio coming soon
మరుజాభిర్మేషశృంగయాదిక్వథితజలాసుతాభిః సౌవీరకం కుర్య్యాత్| మరుజాః యవాః| తత్ సౌవీరకం యదా జాతం భవేత్తదా తస్యాఽంజలినా పలచతుష్టయేన లోధ్రకల్కం సామాన్యేనాఽక్షమాత్రం పిబేత్| మరుజానాం యవానాం సురావిధానేన పక్షజాతాం సురాం పిబేత్| తిల్వకకషాయకల్కేన సహ లేహః సుబోధః| ఇతి తిల్వకకల్పః|| 21||
Adhikarana snuhyadhikAraH (22) · Śloka 22
సుధా భినత్తి దోషాణాం మహాంతమపి సంచయం| ఆశ్వేవ కష్టవిభ్రంశా నైవ తాం కల్పయేదతః| మృదు కోష్ఠేఽబలే బాలే స్థవిరే దీర్ఘరోగిణి| కల్ప్యా గుల్మోదరగరత్వగ్రోగమధుమేహిషు| పాండౌ దూషీవిషే శోఫే దోషవిభ్రాంతచేతసి||22||
View original
सुधा भिनत्ति दोषाणां महान्तमपि सञ्चयम्| आश्वेव कष्टविभ्रंशा नैव तां कल्पयेदतः| मृदु कोष्ठेऽबले बाले स्थविरे दीर्घरोगिणि| कल्प्या गुल्मोदरगरत्वग्रोगमधुमेहिषु| पाण्डौ दूषीविषे शोफे दोषविभ्रान्तचेतसि||२२||
🔊 Audio coming soon
సుధా మహాంతమపి దోషాణాం సంచయమాఽఽశ్వేవ భినత్తి| కష్టవిభ్రంశా తదసమ్యగ్యోగేన కష్టా అపాయా భవంతీత్యర్థః| అతస్తాం సుధాం నైవ కస్యచిత్ కల్పయేత్| కిం సర్వత్రైవ సా న కల్ప్యా| నైవమపి తు మృదుకోష్ఠాదిష్వేవ| క్వ తర్హి సా కల్ప్యా| గుల్మాదిషు|| 22||
Adhikarana tasyAH kalpanAvidhiH (23) · Śloka 23
సా శ్రేష్ఠా కంటకైస్తీక్ష్ణైర్బహుభిశ్చ సమాచితా| ద్వివర్షా వా త్రివర్షా వా శిశిరాంతే విశేషతః| తాం పాటయిత్వా శస్త్రేణ క్షీరముద్ధారయేత్తతః| బిల్వాదీనాం బృహత్యోర్వా క్వాథేన సమమేకశః| మిశ్రయిత్వా సుధాక్షీరం తతోఽంగారేషు శోషయేత్| పిబేత్ కృత్వా తు గుటికాం మస్తుమూత్రసురాదిభిః|23|
View original
सा श्रेष्ठा कण्टकैस्तीक्ष्णैर्बहुभिश्च समाचिता| द्विवर्षा वा त्रिवर्षा वा शिशिरान्ते विशेषतः| तां पाटयित्वा शस्त्रेण क्षीरमुद्धारयेत्ततः| बिल्वादीनां बृहत्योर्वा क्वाथेन सममेकशः| मिश्रयित्वा सुधाक्षीरं ततोऽङ्गारेषु शोषयेत्| पिबेत् कृत्वा तु गुटिकां मस्तुमूत्रसुरादिभिः|२३|
🔊 Audio coming soon
సా చ సుధా తీక్ష్ణైర్బహుభిశ్చ కంటకైః సమాచితా సతీ శ్రేష్ఠా| తాం చ సుధాం శస్త్రేణ పాటయిత్వ క్షీరముద్ధారయేత్| నవామభినవాం న పాటయేత్| అపి చ ద్వివర్షాం వా త్రివర్షాం వా| విశేషేణ శిశిరస్యాంతే క్షీరం గృహ్ణీయాత్| స్నుహిః సుధామహావృక్షౌ గుడా నిస్త్రింశపత్రకః| సమంతదుగ్ధా గండీరో స్నుగ్వజ్రీ వజ్రకంటకః| తతోఽనంతరం బిల్వాదీనాం మహాపంచమూలద్రవ్యాణాం బృహత్యోశ్చైకశః ప్రత్యేకం కషాయేణ సమపరిమాణేన సుధాక్షీరం మిశ్రయిత్వాఽంగారేషు శోషయేత్| పచేదిత్యర్థః| తతోఽంగారశోషణానంతరం గుటికాం కృత్వా మస్త్వాదీనామన్యతమేన పిబేత్||23||
Adhikarana tasyAH kalpanAvidhiH (23) · Śloka 23
సా శ్రేష్ఠా కంటకైస్తీక్ష్ణైర్బహుభిశ్చ సమాచితా| ద్వివర్షా వా త్రివర్షా వా శిశిరాంతే విశేషతః| తాం పాటయిత్వా శస్త్రేణ క్షీరముద్ధారయేత్తతః| బిల్వాదీనాం బృహత్యోర్వా క్వాథేన సమమేకశః| మిశ్రయిత్వా సుధాక్షీరం తతోఽంగారేషు శోషయేత్| పిబేత్ కృత్వా తు గుటికాం మస్తుమూత్రసురాదిభిః||23||
View original
सा श्रेष्ठा कण्टकैस्तीक्ष्णैर्बहुभिश्च समाचिता| द्विवर्षा वा त्रिवर्षा वा शिशिरान्ते विशेषतः| तां पाटयित्वा शस्त्रेण क्षीरमुद्धारयेत्ततः| बिल्वादीनां बृहत्योर्वा क्वाथेन सममेकशः| मिश्रयित्वा सुधाक्षीरं ततोऽङ्गारेषु शोषयेत्| पिबेत् कृत्वा तु गुटिकां मस्तुमूत्रसुरादिभिः||२३||
🔊 Audio coming soon
సా చ సుధా తీక్ష్ణైర్బహుభిశ్చ కంటకైః సమాచితా సతీ శ్రేష్ఠా| తాం చ సుధాం శస్త్రేణ పాటయిత్వ క్షీరముద్ధారయేత్| నవామభినవాం న పాటయేత్| అపి చ ద్వివర్షాం వా త్రివర్షాం వా| విశేషేణ శిశిరస్యాంతే క్షీరం గృహ్ణీయాత్| స్నుహిః సుధామహావృక్షౌ గుడా నిస్త్రింశపత్రకః| సమంతదుగ్ధా గండీరో స్నుగ్వజ్రీ వజ్రకంటకః| తతోఽనంతరం బిల్వాదీనాం మహాపంచమూలద్రవ్యాణాం బృహత్యోశ్చైకశః ప్రత్యేకం కషాయేణ సమపరిమాణేన సుధాక్షీరం మిశ్రయిత్వాఽంగారేషు శోషయేత్| పచేదిత్యర్థః| తతోఽంగారశోషణానంతరం గుటికాం కృత్వా మస్త్వాదీనామన్యతమేన పిబేత్||23||
Adhikarana snuhIkShIrAdiBistrivRutAdInAM prayogaH (24) · Śloka 24
త్రివృతాదీన్నవ వరాం స్వర్ణక్షారీం ససాతలాం| సప్తాహం స్నుక్పయః పీతాన్ రసేనాజ్యేన వా పిబేత్| తద్వద్ వ్యోషోత్తమాకుంభనికుంభాగ్నీన్ గుడాంబునా| ఆద్యాచ్ఛ్యామాత్రివృత్క్వాథం స్నుక్క్షీరఘృతఫాణితైః| కాసారిరసయూషాద్యైర్యుక్తం వా స్నుక్పయః పిబేతః||24||
View original
त्रिवृतादीन्नव वरां स्वर्णक्षारीं ससातलाम्| सप्ताहं स्नुक्पयः पीतान् रसेनाज्येन वा पिबेत्| तद्वद् व्योषोत्तमाकुम्भनिकुम्भाग्नीन् गुडाम्बुना| आद्याच्छ्यामात्रिवृत्क्वाथं स्नुक्क्षीरघृतफाणितैः| कासारिरसयूषाद्यैर्युक्तं वा स्नुक्पयः पिबेतः||२४||
🔊 Audio coming soon
త్రివృతాదీన్నవ త్రివృచ్ఛ్యామారాజవక్షాఽరగ్వధతిల్వకసుధాశంఖినీద్రవంతీదంత్యాఖ్యాన్| సాతలాయాః పృథగ్యుక్తిరపి నిశ్చితా| వరా త్రిఫలా| స్నుక్పయః పీతాన్ సుధాక్షీరభావితాన్| వ్యోషాదీన్ తద్వదితి సప్తాహం స్నుక్పయఃపీతాన్| శ్యామాత్రివృత్క్వాథం స్నుహీక్షీరాదిభిరద్యాత్| కాసాఽరిరసాదియుక్తం వా స్నుక్పయః పిబేత్|| 24||
Adhikarana snuhIkShIrasya mRudukoShThe prayogaH (25) · Śloka 25
నికుంభకుంభశమ్యాకశంఖినీసప్తలారజః| రాత్రౌ మూత్రే దివా ఘర్మే సప్తాహం స్థాపయేదితి| స్నుక్క్షీరేఽపి తతస్తేన మాల్యం వాసోఽవచూర్ణితం| ఆజిఘ్రన్ ప్రావృణానశ్చ మృదుకోష్ఠో విరిచ్యతే||25||
View original
निकुम्भकुम्भशम्याकशङ्खिनीसप्तलारजः| रात्रौ मूत्रे दिवा घर्मे सप्ताहं स्थापयेदिति| स्नुक्क्षीरेऽपि ततस्तेन माल्यं वासोऽवचूर्णितम्| आजिघ्रन् प्रावृणानश्च मृदुकोष्ठो विरिच्यते||२५||
🔊 Audio coming soon
నింకుంభాదీనాం రజఃచూర్ణం రాత్రౌ గోమూత్రే స్థాపయేత్| దివా చ ఘర్మ ఆతపే శోషయన్ స్థాపయేత్| స్నుక్క్షీరేఽపి సప్తాహమాతపే స్థాపయేత్| తతస్తేన చూర్ణేన మాల్యమవచూర్ణితమాఽఽజిఘ్రన్ వాసశ్చ ప్రావృణ్వానో మృదుకోష్ఠో విరిచ్యతే| ఇతి మహావృక్షకల్పః|| 25||
Adhikarana atha saptalAsha~gkhinyoradhikAraH (26) · Śloka 26
నాతిశుష్కం ఫలం గ్రాహ్యం శంఖిన్యా నిస్తుషీకృతం| సప్తలాయాస్తథా మూలం తే తు తీక్ష్ణవికాషిణీ| శ్లేష్మామయోదరగరశ్వయథ్వాదిషు కల్పయేత్||26||
View original
नातिशुष्कं फलं ग्राह्यं शङ्खिन्या निस्तुषीकृतम्| सप्तलायास्तथा मूलं ते तु तीक्ष्णविकाषिणी| श्लेष्मामयोदरगरश्वयथ्वादिषु कल्पयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
శంఖిన్యాః ఫలం విరేచనాయ గ్రాహ్యం| తచ్చ నిస్తుషీకృతం| సప్తలాయాస్తు తథావిధమేవ మూలం| తే చ సప్తలాశంఖిన్యౌ| తీక్ష్ణత్వగుణయుక్తే వికాషిణ్యౌ చ| అత ఏవ శ్లేష్మామయాదిషు కల్పయేత్| తీక్ష్ణః క్షిప్రకారీ| వికాషీ వికషన్ ధాతున్ సంధిబంధాన్ విముంచతి| ఏవం తిక్తా శంఖినీ చ దృఢపాదా విసర్పణీ| నాకులీ చాక్షపీడా చ నేత్రమీలా యశస్కరీ| సాతలా సప్తలా సారీ విదులా విమలాఽమలా| బహుఫేనా చర్మకషా ఫేనా దీప్తా మరాలికాః|| 26||
Adhikarana tayoH kalpanA (27) · Śloka 27
అక్షమాత్రం తయోః పిండం మదిరాలవణాన్వితం| హృద్రోగో వాతకఫజే తద్వద్ గుల్మేఽపి యోజయేత్| శంఖినీచూర్ణభాగౌ ద్వౌ తిలకల్కస్య చాపరః| హరీతకీ కషాయేణ తత్తైలం పీడితం పిబేత్| అతసీసర్షపైరండకరంజేష్వప్యయం విధిః||27||
View original
अक्षमात्रं तयोः पिण्डं मदिरालवणान्वितम्| हृद्रोगो वातकफजे तद्वद् गुल्मेऽपि योजयेत्| शङ्खिनीचूर्णभागौ द्वौ तिलकल्कस्य चापरः| हरीतकी कषायेण तत्तैलं पीडितं पिबेत्| अतसीसर्षपैरण्डकरञ्जेष्वप्ययं विधिः||२७||
🔊 Audio coming soon
అక్షమాత్రమిత్యాది సుబోధం| తిలానాం భాగ ఏకస్తత్సమాభ్యాం శంఖినీచూర్నభాగాభ్యాం సహావపీడయేత్| తత్తైలం హరీతకీక్వాథేన పిబేత్| తిలవద్భాగకల్పనయాఽతస్యాదీనామపి పృథక్పీడితానాం తైలస్య హరీతకీకషాయేణ పానవిధిః| ఇతి సప్తలాశంఖిన్యోః కల్పః|| 27||
Adhikarana atha dantIdravantyoH kalpaH (28) · Śloka 28
దంతిదంతస్థిరస్థూలం మూలం దంతీద్రవంతిజం| ఆతామ్రశ్యావతీక్ష్ణోష్ణమాశుకారి వికాషి చ| గురుప్రకోపివాతస్య పిత్తశ్లేష్మవిలాయనం| తత్క్షౌద్రపిప్పలీలిప్తం స్వేదయేన్మృత్యుకుశాంతరే| శోషయేచ్చాతపేఽగ్న్యర్కౌ తతో హ్యస్య వికాషితాం| తత్ పిబేన్మస్తుమదిరాతక్రపీలురసాసవైః| అభిష్యణ్ణతనుర్గుల్మీ ప్రమేహీ జఠరీ గరీ| గోమృగాఽజరసైః పాండుకృమికోష్ఠీ భగందరీ||28||
View original
दन्तिदन्तस्थिरस्थूलं मूलं दन्तीद्रवन्तिजम्| आताम्रश्यावतीक्ष्णोष्णमाशुकारि विकाषि च| गुरुप्रकोपिवातस्य पित्तश्लेष्मविलायनम्| तत्क्षौद्रपिप्पलीलिप्तं स्वेदयेन्मृत्युकुशान्तरे| शोषयेच्चातपेऽग्न्यर्कौ ततो ह्यस्य विकाषिताम्| तत् पिबेन्मस्तुमदिरातक्रपीलुरसासवैः| अभिष्यण्णतनुर्गुल्मी प्रमेही जठरी गरी| गोमृगाऽजरसैः पाण्डुकृमिकोष्ठी भगन्दरी||२८||
🔊 Audio coming soon
దంతీద్రవంతిజం మూలం దంతిదంతవత్ కరిదంతవత్ తీక్ష్ణత్వాదిగుణం భవతి| సుబోధం| దంతీశీఘ్రా నికుంభా స్యాదుపచిత్రా ముకూలకః| తథోదుంబరపర్ణీ చ విశల్యా చ గుణప్రియా| ద్రవంతీ శంబరీ చిత్రాన్యగ్రోధా మూషికాహ్వయా| ప్రత్యక్శ్రేణీ విషా రండా పుత్రశ్రేణ్యాఖుపర్ణికా| తద్దంతీద్రవంత్యోర్మూలం మాక్షికపిప్పలీభ్యాం లిప్తం కుశాదిభిః పశ్చాచ్చ మృదా వేష్టయిత్వా పుటపాకవత్స్వేదయేత్| స్విన్నం చాఽఽతపే శోషయేత్| యస్మాత్తస్య వికాషితాం ధాతుకషణస్వరూపత్వమగ్న్యర్కౌ నాశయతః| తన్మూలం మస్త్వాదిభిరభిష్యణ్ణతనుత్వాదిమాన్ పిబేత్| అభిష్యణ్ణాంతః క్లిన్నా తనుర్యస్య స తథోక్తః| తదేవ మూలం పాండ్వాదియుక్తః గోమాంసరసాదినా పిబేత్|| 28||
Adhikarana tayossarpistailakalpanA (29) · Śloka 29
సిద్ధం తత్క్వాథకల్కాభ్యాం దశమూలరసేన చ| విసర్పవిద్రధ్యలజీకక్ష్యాదాహాన్ జయేద్ ఘృతం| తైలం తు గుల్మమేహార్శోవిబంధకఫమారుతాన్| మహాస్నేహః శకృచ్ఛుక్రవాతసంగానిలవ్యథాః||29||
View original
सिद्धं तत्क्वाथकल्काभ्यां दशमूलरसेन च| विसर्पविद्रध्यलजीकक्ष्यादाहान् जयेद् घृतम्| तैलं तु गुल्ममेहार्शोविबन्धकफमारुतान्| महास्नेहः शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलव्यथाः||२९||
🔊 Audio coming soon
తదితి దంత్యా ద్రవంత్యాశ్చ మూలస్య పరిగ్రహః| దశమూలస్య క్వాథేన చ దంతీద్రవంతీమూలకల్కం దత్వా యద్ ఘృతం సిద్ధం తద్విసర్పాదీన్ జయేత్| అలజీ ప్రమేహోక్తా పిటకా| కక్ష్యానామ గ్రంథిరుత్తరే వక్ష్యతే| అనేనైవ విధినా తైలం పక్వం గుల్మాదీన్ జయేత్| అనేనైవ విధినా మహాస్నేహః స్నేహచతుష్టయం పక్వం శకృత్ సంగాదీన్ జయేత్|| 29||
Adhikarana tayorlehavidhAnam (30) · Śloka 30
దంత్యా రసేఽజశృంగ్యాశ్చ గుడక్షౌద్రఘృతాన్వితః| లేహః సిద్ధో విరేకార్థే దాహసంతాపమేహనుత్| వాతతర్షే జ్వరే పైత్తే స్యాత్స ఏవాఽజగంధయా| దంతీద్రవంత్యోర్మూలాని పచేద్ధాత్రీరసే తతః| త్రీనంశాన్ ఫాణితాద్ద్వౌ చ భృష్టస్తైలే ఘృతేఽథవా| శ్యామాదికల్కయుక్తోఽయం లేహః సిద్ధం విరేచనం| పథ్యాక్షదశమూలానాం తద్వల్లేహాః పృథగ్రసైః||30||
View original
दन्त्या रसेऽजशृङ्ग्याश्च गुडक्षौद्रघृतान्वितः| लेहः सिद्धो विरेकार्थे दाहसन्तापमेहनुत्| वाततर्षे ज्वरे पैत्ते स्यात्स एवाऽजगन्धया| दन्तीद्रवन्त्योर्मूलानि पचेद्धात्रीरसे ततः| त्रीनंशान् फाणिताद्द्वौ च भृष्टस्तैले घृतेऽथवा| श्यामादिकल्कयुक्तोऽयं लेहः सिद्धं विरेचनम्| पथ्याक्षदशमूलानां तद्वल्लेहाः पृथग्रसैः||३०||
🔊 Audio coming soon
దంత్యా మూలస్య పరిగ్రహః| దంతీశృంగయోః క్వాథే గుడాదికం దత్వా లేహః సిద్ధో విరేకార్థే దాహాదినుచ్చ భవతి| స ఏవ దంతీలేహోఽజగంధయా సంయుక్తో వాతతర్షే పైత్తే చ జ్వరే స్యాత్ సిద్ధ ఇతి సంబధ్యతే| ధాత్ర్యా ఆమలకస్య రసే సిద్ధయోర్యుగపద్దంతీద్రవంతీకూలయోస్త్రీనంశాన్ సమాస్త్రయో భాగాః| ద్బౌ భాగౌ ఫాణితస్య| క్షుద్రగుడస్యేత్యేకతః పంచకదోషాద్యపేక్షయా తైలేన వా ఘృతేన వా భృష్టముభయథాఽపి శ్యామాదిగణకల్కేన సంయోజ్య లేహో విరేచనం సిద్ధం| ధాత్రీఫలరసవచనేనైవ ప్రకారేణ పృథగ్ఘరీతక్యాదీనామపి రసైర్లేహ్య భవంతి|| 30||
Adhikarana tayoshcUrNakalpanA (31) · Śloka 31
తయోర్విడసమం చూర్ణం తద్రసేనైవ భావితం| విబద్ధవిశి వాతోత్థే గుల్మే చామ్లయుతం హితం| ముద్గాదిసిద్ధైస్తన్మూలైర్యూషాదీంశ్చ ప్రకల్పయేత్| దంతీద్రవంతీమరిచస్వర్ణక్షీరీయవాసకం| సశుంఠ్యగ్నికపృథ్వీకం చూర్ణితం సప్తవాసరాన్| మూత్రభావితమాజ్యేన పిబేజ్జీర్ణే చ తర్పణం| సర్వదా సర్వరోగేషు బాలే వృద్ధే చ తద్ధితం| దుర్భక్తాజీర్ణపార్శ్వార్తిగుల్మప్లీహోదరేషు చ| గండమాలాసు వాతే చ పాండురోగే చ శస్యతే||31||
View original
तयोर्विडसमं चूर्णं तद्रसेनैव भावितम्| विबद्धविशि वातोत्थे गुल्मे चाम्लयुतं हितम्| मुद्गादिसिद्धैस्तन्मूलैर्यूषादींश्च प्रकल्पयेत्| दन्तीद्रवन्तीमरिचस्वर्णक्षीरीयवासकम्| सशुण्ठ्यग्निकपृथ्वीकं चूर्णितं सप्तवासरान्| मूत्रभावितमाज्येन पिबेज्जीर्णे च तर्पणम्| सर्वदा सर्वरोगेषु बाले वृद्धे च तद्धितम्| दुर्भक्ताजीर्णपार्श्वार्तिगुल्मप्लीहोदरेषु च| गण्डमालासु वाते च पाण्डुरोगे च शस्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
తయోర్దంతీద్రవంతీమూలయోశ్చూర్ణం సమేన విడలవణేన యుక్తం పశ్చాత్తన్మూలక్వాథేనైవ భావితమమ్లైః కాంజికమద్యాదిర్భియుక్తం విడ్విబంధే వాతగుల్మే చ హితం| ముద్గాదిసిద్ధైరితి సుబోధం| ఏకేనాదిగ్రహణేన ధాన్యానాం గ్రహణం| ద్వితీయేనాఽన్నం ప్రకరణాత్| దంత్యాదికం చూర్ణితం సప్తరాత్రం చ యేన కేనచిన్మూత్రేణ భావితం ఘృతేన తస్మిన్ జీర్ణే తర్పణం సక్తుమండం పిబేత్| ఏతచ్చ సర్వకాలం సర్వరోగేషు బాలవృద్ధయోశ్చ దుర్భుక్తాఽజీర్ణాదిషు చ గండమాలాదికే చ శస్యతే|| 31||
Adhikarana dantyAdiBirmodakakalpanA (32) · Śloka 32
గుడస్యాష్టపలే పథ్యా వింశతిః స్యాత్పలం పలం| దంతీచిత్రకయోః కర్షో పిప్పలీత్రివృతోర్దశ| ప్రకల్ప్య మోదకానేకం దశమే దశమేఽహని| ఉష్ణాంభోఽనుపిబన్ ఖాదేత్తాన్ సర్వాన్ విధినాఽమున| ఏతే నిష్పరిహారాః స్యుః సర్వవ్యాధినిబర్హణాః| విశేషాద్ గ్రహణీపాండుకండూకోఠాఽర్శసాం హితాః| విరేచనే ముఖ్యతమా నవైతే త్రివృతాదయః||32||
View original
गुडस्याष्टपले पथ्या विंशतिः स्यात्पलं पलम्| दन्तीचित्रकयोः कर्षो पिप्पलीत्रिवृतोर्दश| प्रकल्प्य मोदकानेकं दशमे दशमेऽहनि| उष्णाम्भोऽनुपिबन् खादेत्तान् सर्वान् विधिनाऽमुन| एते निष्परिहाराः स्युः सर्वव्याधिनिबर्हणाः| विशेषाद् ग्रहणीपाण्डुकण्डूकोठाऽर्शसां हिताः| विरेचने मुख्यतमा नवैते त्रिवृतादयः||३२||
🔊 Audio coming soon
గుడాదికేన మోదకాన్ దశ ప్రకల్ప్య దశమే దశమేఽహన్యేకమేకం మోదకముష్ణాంభోఽనుపిబన్ ఖాదేదేవం సర్వాన్| సుబోధం| ఏతే నవ త్రివృతాదయో విరేచనే ముఖ్యతమాః|| 32||
Adhikarana atha harItakIkalpaH (33) · Śloka 33
హరీతకీమపి త్రివృద్విధానేనోపకల్పయేత్| విశేషాద్ గ్రహణీశోఫపాండుమేహోదరాపహాం| పిబేత్పథ్యాం ససింధూత్థవిడంగోషణనాగరాం| మూత్రేణ వత్సకాదేర్వా నిర్య్యూహేణ హరీతకీం| పథ్యానాగరచూర్ణం వా సంయుతం నీలినీఫలైః| గుడేన భక్షయేత్తోయం కవోష్ణం చ పిబేదను||33||
View original
हरीतकीमपि त्रिवृद्विधानेनोपकल्पयेत्| विशेषाद् ग्रहणीशोफपाण्डुमेहोदरापहाम्| पिबेत्पथ्यां ससिन्धूत्थविडङ्गोषणनागराम्| मूत्रेण वत्सकादेर्वा निर्य्यूहेण हरीतकीम्| पथ्यानागरचूर्णं वा संयुतं नीलिनीफलैः| गुडेन भक्षयेत्तोयं कवोष्णं च पिबेदनु||३३||
🔊 Audio coming soon
త్రివృత్కల్పనాభిర్హరీతకీం కల్పయేత్| యాం పునః పథ్యాం హరీతకీ గ్రహణ్యాదినాశనస్వరూపాం విశేషాత్ పిబేత్| విశేషణమేవ హేతుతాం ప్రాప్తం| సింధూత్థాదియుక్తాం హరీతకీం మూత్రేణ వా వత్సకాదినిర్య్యూహేణ వా పిబేత్| పథ్యానాగరయోశ్చూర్ణనీలినీఫలచూర్ణేన యుక్తం గుడేన సహ భక్షయేత్| పశ్చాత్ కోష్ణం తోయం పిబేత్|| 33||
Adhikarana pathyAdiguTikA (34) · Śloka 34
పథ్యాత్రివృద్ధ్యాం గుటికాః కార్యాః ద్రాక్షారసాప్లుతాః| మాషప్రమాణాస్తాః శుష్కా లిహ్యాద్యక్ష్మీ ఘృతద్రుతాః| పథ్యాత్రివృత్పట్ష్ణాంబు సర్వశ్రేష్ఠం విరేచనం||34||
View original
पथ्यात्रिवृद्ध्यां गुटिकाः कार्याः द्राक्षारसाप्लुताः| माषप्रमाणास्ताः शुष्का लिह्याद्यक्ष्मी घृतद्रुताः| पथ्यात्रिवृत्पट्ष्णाम्बु सर्वश्रेष्ठं विरेचनम्||३४||
🔊 Audio coming soon
హరీతకీత్రివృతోశ్చూర్ణేన్ ద్రాక్షారసాలోడితేన గుడికాః కార్యాః| మాషప్రమాణాస్తాః శుష్కాః ప్రయోగకాలేఽవచూర్ణ్య ఘృతేన లిహ్యాద్రా జయక్ష్మీ| పథ్యాదికం సర్వత్ర కాలే విషయే హితం|| 34||
Adhikarana pathyAdimodakam (35) · Śloka 35
స్నుక్క్షీరభావితే పథ్యాచూర్ణే కుర్వీత మోదకాన్| కోలాఽస్థిమాత్రాంఛుష్కాంశ్చ నవనీతేన లేహయేత్| గుల్మోదరయకృత్ప్లీహశూలానాహవిబంధినః||35||
View original
स्नुक्क्षीरभाविते पथ्याचूर्णे कुर्वीत मोदकान्| कोलाऽस्थिमात्राञ्छुष्कांश्च नवनीतेन लेहयेत्| गुल्मोदरयकृत्प्लीहशूलानाहविबन्धिनः||३५||
🔊 Audio coming soon
హరీతకీచూర్ణేన సుధాక్షీరాలోడితేన బదరాఽస్థిప్రమాణాం గుటికాం కృత్వా శుష్కాః ప్రయోగకాలే నవనీతయుక్తాః వైద్యో లేహయేత్| ఇతి హరీతకీకల్పః|| 35||
Adhikarana sukhavirecanayogAH (36) · Śloka 36
లిహ్యాదేరండతైలేన కుష్ఠం త్రికటుకాన్వితం| సుఖోదకం చాఽనుపిబేత్ సుఖమేతద్విరేచనం||36||
View original
लिह्यादेरण्डतैलेन कुष्ठं त्रिकटुकान्वितम्| सुखोदकं चाऽनुपिबेत् सुखमेतद्विरेचनम्||३६||
🔊 Audio coming soon
త్రికటుకయుక్తం కుష్ఠమేరండతైలేన లీఢం సుఖోదకానుపానం సుఖవిరేచనం|| 36||
Adhikarana guNA~antaropAdAne yuktiH (37) · Śloka 37
అల్పస్యాఽపి మహార్థత్వం ప్రభూతస్యాఽల్పకర్మతాం| కుర్యాత్ సంశ్లేషవిశ్లేషకాలసంస్కారయుక్తిభిః||37||
View original
अल्पस्याऽपि महार्थत्वं प्रभूतस्याऽल्पकर्मताम्| कुर्यात् संश्लेषविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः||३७||
🔊 Audio coming soon
అమీషాం విరేచనానాం కోష్ఠపరాయత్తత్వేన కార్యకర్త్తృత్వముచ్యతే| అల్పస్యాఽపి మాత్రయా బహుకార్యకర్త్తృత్వం కుర్యాత్| కథమేతత్ కర్తుం పార్యత ఇత్యాఽఽహ-సంశ్లేషేత్యాది| అల్పమపి తీక్ష్ణేన సంసృష్టం మహార్థత్వం యాతి| తథా ప్రభూతమపి తీక్ష్ణేన విశ్లేషితమల్పకర్మతాం యాతి| కాలాదిభిరప్యల్పం మహాకార్యకరం భవతి| బహు చ స్వల్పకర్మకరం| సంస్కారం తద్యోగ్యేనగుణాంతరోత్పాదనం| యుక్తిర్విశిష్టైః క్రమాదిభిర్యోజనం|| 37||
Adhikarana virecanAnAM hRudyatvApAdanam (38-39) · Śloka 39
త్వక్కేసరాఽఽమ్రాతకదాడిమైలా- సితోపలామాక్షికమాతులుంగైః| మద్యేన తైస్తైశ్చ మనోఽనుకూలే- ర్యుక్తాని దేయాని విరేచనాని||38|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం కల్పస్థానే విరేచనకల్పో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||39||
View original
त्वक्केसराऽऽम्रातकदाडिमैला- सितोपलामाक्षिकमातुलुङ्गैः| मद्येन तैस्तैश्च मनोऽनुकूले- र्युक्तानि देयानि विरेचनानि||३८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने विरेचनकल्पो नाम द्वितीयोऽध्यायः||३९||
🔊 Audio coming soon
ఏతాని విరేచనాని త్వగాదిభిర్యుక్తాని దేయాని| తైస్తైశ్చ ప్రతిపురుషం మనోఽనుకూలైః ప్రియర్వస్తుభిర్యుక్తాని| యతః ప్రియత్వాత్ పథ్యాది యోగాయ జాయత ఇతి|| 38|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా- మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం కల్పస్థానే ద్వితీయోఽధ్యాయః