Adhikarana athA~arshonidAnaM nAma saptamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતોઽર્શસાં નિદાનં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातोऽर्शसां निदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
પ્રાણાયતનાશ્રયત્વસામાન્યાન્મદાત્યય-નિદાનાનન્તરમર્શોનિર્ણયાયાધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||
Adhikarana arshonirvacanaM tatsvarUpAdi ca (2) · Śloka 2
અરિવદ્વિશસન્તીત્યર્શાંસિ| તાનિ પુનર્બહુપ્રકારાણિ| સુબહૂપદ્રવાણિ ચ| પાયુમેઢ્રાદિસંશ્રયા માંસકીલાઃ||૨||
अरिवद्विशसन्तीत्यर्शांसि| तानि पुनर्बहुप्रकाराणि| सुबहूपद्रवाणि च| पायुमेढ्रादिसंश्रया मांसकीलाः||२||
🔊 Audio coming soon
અરિવદિતિ| અનેકપ્રકારાઃ પાય્વાદિષુ માંસકીલાઃ| અરિવચ્છત્રુવદ્વિશસનાદર્શાંસીત્યુચ્યન્તે|| ૨||
Adhikarana arshasAM dvividhairdvaividhyam (3) · Śloka 3
સમાસતસ્તુ દ્વિવિધાન્યર્શાંસિ| સહજાનિ જન્મોત્તરકાલજાનિ ચ| પુનશ્ચ દ્વિવિધાનિ| શુષ્કાણ્યાર્દ્રાણિ ચ||૩||
समासतस्तु द्विविधान्यर्शांसि| सहजानि जन्मोत्तरकालजानि च| पुनश्च द्विविधानि| शुष्काण्यार्द्राणि च||३||
🔊 Audio coming soon
સુબોધમ્|| ૩||
Adhikarana arshasAmadhiShThAnam (4) · Śloka 4
સર્વેષામ્ પુનરધિષ્ઠાનં મેદો માંસં ત્વક્ચ||૪||
सर्वेषाम् पुनरधिष्ठानं मेदो मांसं त्वक्च||४||
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana gudavarNanam (5) · Śloka 5
સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધોઽર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલો હિ ગુદઃ| તસ્મિન્ પૂર્વમુક્તા વલીસંજ્ઞાસ્તિસ્ત્રઃ પેશ્યોઽધ્યર્ધાઙ્ગુલાઃ| તાઃ પ્રવાહિણી વિસર્જની સંવરણી ચ| રોમાન્તાદધ્યર્ધયવં ગુદૌષ્ઠમાહુઃ||૫||
स्थूलान्त्रप्रतिबद्धोऽर्धपञ्चाङ्गुलो हि गुदः| तस्मिन् पूर्वमुक्ता वलीसंज्ञास्तिस्त्रः पेश्योऽध्यर्धाङ्गुलाः| ताः प्रवाहिणी विसर्जनी संवरणी च| रोमान्तादध्यर्धयवं गुदौष्ठमाहुः||५||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વામિત્યઙ્ગવિભાગે ( અ. સં. શા. - ૩૩૦ )| તાઃ પ્રવાહિણી વિસર્જની સંવરણી ચ| રોમાન્તાધ્યર્ધયવં ગુદૌષ્ઠમાહુઃ| બાહ્યાદ્રોમાન્તાદધ્યર્ધયવમાનો ગુદૌષ્ઠો ભવતિ| વિભાગપરિજ્ઞાનાયૈતત્ પ્રદર્શિતમ્|| ૫||
Adhikarana prathamabalIsthAnam (6) · Śloka 6
પ્રથમા તુ ગુદૌષ્ઠાદઙ્ગુલમાત્રે||૬||
प्रथमा तु गुदौष्ठादङ्गुलमात्रे||६||
🔊 Audio coming soon
ગુદોષ્ઠાદધ્યર્ધયવમાનાન્તરેઽઙ્ગુલમાત્રે પ્રથમા બલી|| ૬||
Adhikarana sahajArshasAM heturasAdhyatva~jca (7) · Śloka 7
તત્ર સાહજાનાં ગુદવલીબીજોપતપ્તિરાયતનમ્| તસ્યા દ્વિવિધો હેતુર્માતાપિત્રોરપચારો દૈવં ચ| તાભ્યાં સન્નિપાતપ્રકોપઃ| તસ્માત્ તાન્યસાધ્યાનિ||૭||
तत्र साहजानां गुदवलीबीजोपतप्तिरायतनम्| तस्या द्विविधो हेतुर्मातापित्रोरपचारो दैवं च| ताभ्यां सन्निपातप्रकोपः| तस्मात् तान्यसाध्यानि||७||
🔊 Audio coming soon
પુરુષસ્યાધાનકાલે યેન બીજાંશેન વલય ઉત્પદ્યન્તે તસ્ય દોષૈરુપતપ્તિઃ સહજાનામર્શસાં હેતુઃ| તસ્ય ઇત્યુપતપ્તેઃ| તાભ્યામિતિ માતાપિત્રપચારદૈવાભ્યામ્| તસ્માદિતિ વિશિષ્ટબીજોપતાપાત્| તાનીતિ સહજાનિ|| ૭||
Adhikarana kulajavyAdhInAmasAdhyatvam (8) · Śloka 8
એતેન કુલજાઃ સર્વે વિકારા વ્યાખ્યાતાઃ||૮||
एतेन कुलजाः सर्वे विकारा व्याख्याताः||८||
🔊 Audio coming soon
એતેનેત્યાદિના બીજોપતાપહેતુત્વેન સર્વેષાં કુલજાનાં વ્યાધીનામસાધ્યત્વં વ્યાખ્યાતમ્|| ૮||
Adhikarana sahajArshasAM visheShalakShaNam (9) · Śloka 9
વિશેષતસ્તુ સહજાનિ દુર્દર્શનપરુષપાણ્ડૂપચિતદારુણાન્યન્તર્મુખાનિ બહૂપદ્રવોપદ્રુતાનિ ભવન્તિ||૯||
विशेषतस्तु सहजानि दुर्दर्शनपरुषपाण्डूपचितदारुणान्यन्तर्मुखानि बहूपद्रवोपद्रुतानि भवन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
સામાન્યાર્શોલક્ષણસમ્ભવેઽપિ સહજાનાં દુર્દર્શનત્વાદિનાતિશયઃ| દુર્દર્શનાનિ યન્ત્રપ્રવેશમાર્જનાદૌ દ્રષ્ટું નાર્હન્તીતિ|| ૯||
Adhikarana janmottarajArshasAM ShaDvidhatvam (10) · Śloka 10
અથેતરાણિ ષડ્વિધાનિ| પૃથગ્દોષૈઃ સંસૃષ્ટૈઃ સન્નિપતિતૈઃ શોણિતેન ચ||૧૦||
अथेतराणि षड्विधानि| पृथग्दोषैः संसृष्टैः सन्निपतितैः शोणितेन च||१०||
🔊 Audio coming soon
ઇતરાણિ જન્મન ઉત્તરકાલભાવીનિ| પૃથગ્દોષવિભેદેન ષડ્વિધાનિ ષટ્પ્રકારાણિ| સંસર્ગે એકજાતિત્વાત્ પૂર્વાચાર્ય્યાનુરોધેનૈકત્વમુક્તમ્|| ૧૦||
Adhikarana arshassu shuShkatvArdratvayorhetuH (11) · Śloka 11
તત્ર વાતશ્લેષ્મોત્તરાણિ શુષ્કાણિ| રક્તપિત્તોત્તરાણ્યાર્દ્રાણિ||૧૧||
तत्र वातश्लेष्मोत्तराणि शुष्काणि| रक्तपित्तोत्तराण्यार्द्राणि||११||
🔊 Audio coming soon
સર્વેષાં ચાઽઽર્શસામ્ વાતશ્લેષ્માન્વયાચ્છુષ્કત્વં ભવતિ| રક્તપિત્તાઽન્વયાચ્ચાર્દ્રત્વમ્|| ૧૧||
Adhikarana arshasAM nidAnaM samprAptishca (12) · Śloka 12
દોષપ્રકોપહેતુસ્તુ પ્રાગુક્તઃ| સ યદા મલોપચયમાદધાતિ| પુનશ્ચોત્કટકવિષમકઠિનાસનસેવનાદુદ્ભ્રાન્તયાનોષ્ટ્રાદિપ્રયાણાદતિવ્યવાયાદ્વસ્તિનેત્રાસમ્યક્પ્રણિધાનાદિના ગુદક્ષણનાદભીક્ષ્ણં શીતામ્બુસંસ્પર્શાચ્ચૈલલોષ્ઠતૃણાદિસઙ્ઘર્ષાત્| પ્રતતાતિપ્રવાહણાદ્વાતમૂત્રપુરીષવેગોદીરણધારણાત્સ્ત્રીણાં ચાઽઽગર્ભર્ભ્રંશાદ્ગર્ભોત્પીડનાદ્વિષમપ્રસૂતેરેવંવિધૈશ્ચાપરૈઃ કુપિતો વાયુરપાનસ્તં મલમુપચિતમધોગતમાસાદ્ય ગુદવલીષ્વાધત્તે| તતસ્તાસ્વભિષ્યણ્ણાસ્વર્શાંસિ સમ્ભવન્તિ||૧૨||
दोषप्रकोपहेतुस्तु प्रागुक्तः| स यदा मलोपचयमादधाति| पुनश्चोत्कटकविषमकठिनासनसेवनादुद्भ्रान्तयानोष्ट्रादिप्रयाणादतिव्यवायाद्वस्तिनेत्रासम्यक्प्रणिधानादिना गुदक्षणनादभीक्ष्णं शीताम्बुसंस्पर्शाच्चैललोष्ठतृणादिसङ्घर्षात्| प्रततातिप्रवाहणाद्वातमूत्रपुरीषवेगोदीरणधारणात्स्त्रीणां चाऽऽगर्भर्भ्रंशाद्गर्भोत्पीडनाद्विषमप्रसूतेरेवंविधैश्चापरैः कुपितो वायुरपानस्तं मलमुपचितमधोगतमासाद्य गुदवलीष्वाधत्ते| ततस्तास्वभिष्यण्णास्वर्शांसि सम्भवन्ति||१२||
🔊 Audio coming soon
પ્રાગુક્તઃ સર્વરોગનિદાને તિક્તકટુકેત્યાદિના ( અ. સં. નિ. - ૨૬-૩૧ ) સામાન્યદોષકોપહેતુઃ| સ યદા મલાનાં વાતદીનામુપચયં વૃદ્ધત્વમાદધાતિ| પુનશ્ચોત્કટકાસનાદિનાઽપાનો વાયુઃ કુપિતસ્તમુપચિતં મલં દોષં સંહૃત્ય ગુદવલીષ્વાધતે| તદા તેન દોષેણ તાસુ ગુદવલીષ્વભિષ્યણ્ણાસુ શિથિલીકૃતાસ્વર્શાંસિ સમ્ભવન્તીત્યેવમર્શસાં સમ્પ્રાપ્તિર્નિદાનં ચોક્તમ્|| ૧૨||
Adhikarana arshasAM pUrvarUpam (13) · Śloka 13
તેષાપૂર્વરૂપાણિ કૃચ્છ્રાત્ પક્તિરાન્ત્રકૂજનમુદ્ગારબાહુલ્યમમ્લકોઽન્નાશ્રદ્ધા-વિષ્ટમ્ભોઽશ્મગર્ભાભનાભિત્વમાટોપોઽધસ્તાત્કૃચ્છ્રેણ સશબ્દસ્ય ચ વાયોઃ પ્રવૃત્તિર્બહુમૂત્રત્વમલ્પપુરીષતા ગુદપરિકર્ત્તન સવિથસદનમક્ષ્ણોઃ શ્વયથુરવિમલેન્દ્રિયત્વમાલસ્યં તન્દ્રા કાર્શ્યં દૌર્બલ્યમાશઙ્કાગ્રહણીદોષશોફોદર-પાણ્ડુરોગગુલ્મેષુ||૧૩||
तेषापूर्वरूपाणि कृच्छ्रात् पक्तिरान्त्रकूजनमुद्गारबाहुल्यमम्लकोऽन्नाश्रद्धा-विष्टम्भोऽश्मगर्भाभनाभित्वमाटोपोऽधस्तात्कृच्छ्रेण सशब्दस्य च वायोः प्रवृत्तिर्बहुमूत्रत्वमल्पपुरीषता गुदपरिकर्त्तन सविथसदनमक्ष्णोः श्वयथुरविमलेन्द्रियत्वमालस्यं तन्द्रा कार्श्यं दौर्बल्यमाशङ्काग्रहणीदोषशोफोदर-पाण्डुरोगगुल्मेषु||१३||
🔊 Audio coming soon
તેષાં જન્મોત્તરકાલભાવિનામર્શસાં કૃચ્છ્રાત્ પક્તિરિત્યાદીનિ પુર્વરૂપાણિ| સુબોધમ્| ગ્રહણીદોષાદિષ્વાઽઽશઙ્કા સ્તોકંસ્તોકં તલ્લક્ષણયુક્તત્વાત્|| ૧૩||
Adhikarana arshasAM rUpANi (14) · Śloka 14
જાતેષુ ચૈતાનિ લિઙ્ગાનિ પ્રવ્યક્તતરાણિ ભવન્તિ||૧૪||
जातेषु चैतानि लिङ्गानि प्रव्यक्ततराणि भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
જાતેષુ ત્વર્શસ્સુ એતાનિ કૃચ્છ્રાત્ પક્તિરિત્યાદ્યુક્તાનિ પ્રવ્યક્તતરણિ ભવન્તીત્યુક્તાનિ લિઙ્ગાનિ|| ૧૪||
Adhikarana arshobhiranalavyApatteH samprAptiH (15) · Śloka 15
તૈઃ ખલ્વધોમાર્ગોપરોધાદ્વાયુરપાનો નિવર્ત્તમાનઃ સમાનવ્યાનોદાનપ્રણાન્ પિત્તશ્લેષ્માણૌ ચ પ્રકોપયન્નલમુપમૃદ્નાતિ||૧૫||
तैः खल्वधोमार्गोपरोधाद्वायुरपानो निवर्त्तमानः समानव्यानोदानप्रणान् पित्तश्लेष्माणौ च प्रकोपयन्नलमुपमृद्नाति||१५||
🔊 Audio coming soon
તૈરર્શોભી રૂદ્ધોઽપાનો વાયુઃ પ્રતિનિવૃત્તઃ સમાનાદીન્ ક્રમેણ કોપયન્નનલમુપમૃદ્નાતિ નાશયતિ|| ૧૫||
Adhikarana arshasAM sAmAnyalakShaNam (16) · Śloka 16
અથ સર્વ એવર્શસો ભવત્યતિકૃશો વિવર્ણઃ ક્ષામો દીનઃ પ્રચુરવિબદ્ધવાતમૂત્રપુરીષોઽશ્મરીશર્કરાવાન્ અનિયતવિબદ્ધમુક્તામપક્વભિન્નશુષ્કવર્ચાસ્તથાન્તરાન્તરાઽઽમશ્વેતપાણ્દુહરિતપીતરક્તારુણતનુસાન્દ્રપિચ્છલોપવેશી નાભિવંક્ષણોદ્દેશપ્રચુરપરિકર્તિકાઽન્વિતઃ સગુદશૂલપ્રવાહિકાપ્રહર્ષપ્રમોહોઽલ્પશુક્રપ્રજોઽલ્પશુભુક્ સિરાસન્તતગાત્રઃ ક્રોધનો દુરુપચારઃ કાસશ્વાસપીનસતૃષ્ણાઽરોચકપાણિપાદવદનાઽક્ષિકૂટશ્વયથુક્ષવથુવેપથુવમથુપરીતસ્તૈમિરિકઃ શિરઃ શીલી ક્ષામભિન્નસ્વરઃ કર્ણરોગી સજ્વરઃ સાઙ્ગમર્દઃ સર્વપર્વાઽસ્થિશૂલોઽન્તરાન્તરા હૃદયકુક્ષિપાર્શ્વપૃષ્ઠબસ્તિત્રિકગ્રહોપતપ્તઃ પ્રધ્યાનપરઃ પરમલસશ્ચ||૧૬||
अथ सर्व एवर्शसो भवत्यतिकृशो विवर्णः क्षामो दीनः प्रचुरविबद्धवातमूत्रपुरीषोऽश्मरीशर्करावान् अनियतविबद्धमुक्तामपक्वभिन्नशुष्कवर्चास्तथान्तरान्तराऽऽमश्वेतपाण्दुहरितपीतरक्तारुणतनुसान्द्रपिच्छलोपवेशी नाभिवंक्षणोद्देशप्रचुरपरिकर्तिकाऽन्वितः सगुदशूलप्रवाहिकाप्रहर्षप्रमोहोऽल्पशुक्रप्रजोऽल्पशुभुक् सिरासन्ततगात्रः क्रोधनो दुरुपचारः कासश्वासपीनसतृष्णाऽरोचकपाणिपादवदनाऽक्षिकूटश्वयथुक्षवथुवेपथुवमथुपरीतस्तैमिरिकः शिरः शीली क्षामभिन्नस्वरः कर्णरोगी सज्वरः साङ्गमर्दः सर्वपर्वाऽस्थिशूलोऽन्तरान्तरा हृदयकुक्षिपार्श्वपृष्ठबस्तित्रिकग्रहोपतप्तः प्रध्यानपरः परमलसश्च||१६||
🔊 Audio coming soon
સર્વોઽર્શશઃ સહજાઽર્શોભિર્યુક્ત ઉત્તરકાલાભાવિભિર્વાઽપ્યુપતપ્તઃ અતિકૃશાદિરૂપો ભવતિ| અર્શાંસિ વિદ્યન્તે યસ્ય સોઽર્શઃ| અર્શઆદિભ્યોઽચ્ પ્રત્યયઃ| પ્રચુરા પ્રભૂતાઃ પ્રબદ્ધા અસમ્યક્ પ્રવૃત્તા વા તાદયો યસ્ય| અશ્મીરશર્કરયોર્વિશેષો વક્ષ્યતે ( અ. સં. નિ. - ૩૨૯ )| વિબદ્ધમુક્તાદિત્વેનાઽનિયતરૂપં વર્ચઃ પુરીષં યસ્ય સ તથોક્તઃ| સમન્તાચ્છેદનં પરિકર્ત્તિકા| દુઃખેન પરિચારકૈરુપચર્ય્યત ઇતિ દુરુપચારઃ| અન્તારાઽન્તરેતિ કાદા ચિત્કત્વલક્ષણાય|| ૧૬||
Adhikarana vAtolbaNArshasAM lakShaNam (17) · Śloka 17
તત્ર વાતોલ્બણાનિ શુષ્કમ્લાનકઠિનપરુષરૂક્ષશ્યાવારૂણાનિ તીક્ષ્ણસ્ફુટિતમુખાનિ વિષમમધ્યાનિ કદમ્બપુષ્પતુણ્ડિકેરીકર્કન્ધૂસિદ્ધાર્થબિમ્બીખર્જૂરફલપ્રમાણનિ વક્રણિ મિથો વિસદૃશાનિ કટિપાર્શ્વાદિષ્વધિકવેદનાનિ સશૂલોદાવર્ત્તકરાણિ ગુલ્માષ્ઠીલાપ્લીહોદરાણિ ચાઽસ્ય તન્નિમિત્તાન્યેવ કૃષ્ણત્વઙ્નખનયનવદનમલાશ્ચ ભવન્તિ||૧૭||
तत्र वातोल्बणानि शुष्कम्लानकठिनपरुषरूक्षश्यावारूणानि तीक्ष्णस्फ़ुटितमुखानि विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुण्डिकेरीकर्कन्धूसिद्धार्थबिम्बीखर्जूरफ़लप्रमाणनि वक्रणि मिथो विसदृशानि कटिपार्श्वादिष्वधिकवेदनानि सशूलोदावर्त्तकराणि गुल्माष्ठीलाप्लीहोदराणि चाऽस्य तन्निमित्तान्येव कृष्णत्वङ्नखनयनवदनमलाश्च भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિના વાતોલ્બણાનાં વિશેષલક્ષણમ્| મિથોવિસદૃશાનિ પરસ્પરવિલક્ષણાનિ| ગુલ્માદીનિ ચાસ્ય તન્નિમિત્તાન્યર્શોનિમિતાન્યેવ ભવન્તિ| રોગશ્ચ રોગસ્ય હેતુર્ભવતીત્યુક્તમ્ ( અ. સં. સૂ. - ૨૨; ચ. નિ. - ૨૧)|| ૧૭||
Adhikarana pittolbaNArshasAM lakShaNam (18) · Śloka 18
પિત્તોલ્બણાનિ નીલાગ્રાણિ રક્તપીતકૃષ્ણાનિ મૃદુશિથિલાનિ સ્પર્શાઽસહાનિ વિસ્ત્રગન્ધીનિ તનૂનિ તનુરક્તસ્ત્રાવીણિ દાહપાકવન્તિજ્વરમોહારુચિકરાણિ યકૃતપ્રકાશાનિ શુકજિહ્વાજલૌકાવક્ત્રસદૃશાનિ યવમધ્યાનિ પ્રક્લિન્નાનિ ભિન્નપીતવર્ચાંસિ હારિદ્રત્વઙ્નખાદિકરાણિ ચ||૧૮||
पित्तोल्बणानि नीलाग्राणि रक्तपीतकृष्णानि मृदुशिथिलानि स्पर्शाऽसहानि विस्त्रगन्धीनि तनूनि तनुरक्तस्त्रावीणि दाहपाकवन्तिज्वरमोहारुचिकराणि यकृतप्रकाशानि शुकजिह्वाजलौकावक्त्रसदृशानि यवमध्यानि प्रक्लिन्नानि भिन्नपीतवर्चांसि हारिद्रत्वङ्नखादिकराणि च||१८||
🔊 Audio coming soon
નીલાગ્રાણીત્યાદિ પિત્તોલ્બણાનાં વિશેષલક્ષણમ્| સુબોધમ્||૧૮||
Adhikarana shleShmolbaNArshasAM lakShaNam (2) · Śloka 2
શ્લેષ્મોલ્બણાનિ મહામૂલાનિ સ્થિરસ્નિગ્ધપાણ્ડુવૃત્તોપચિતાનિ ગુરુસ્તબ્ધશ્લક્ષ્ણપિચ્છિલાનિ સુપ્તસુપ્તાનિ સ્પર્શક્ષમાનિ કરીરપનસાસ્થિગોસ્તનાકારાણ્યતિમાત્રોત્થાનપ્રવાહિકાવંક્ષણાનાહાનાભિપરિકર્તિકાહૃલ્લાસપ્રસેકકાસશ્વાસ પીનસાઽરુચિચ્છર્દિકૃચ્છ્રમૂત્રપ્રમેહશીતજ્વરશોફશિરોગૌરવેન્દ્રિયોપલેપાગ્નિમાર્દવક્લૈબ્યામવિકારપ્રબલાનિ ન ભિદ્યન્તે ન સ્રવન્તિ કણ્ડૂબહુલાનિ સશ્લેષ્મવસાકપ્રકાશાતિમલોપવેશીનિ શુક્લત્વઙ્નખાદિકરાણિ ચ| ૧૯-૨૦||૨||
श्लेष्मोल्बणानि महामूलानि स्थिरस्निग्धपाण्डुवृत्तोपचितानि गुरुस्तब्धश्लक्ष्णपिच्छिलानि सुप्तसुप्तानि स्पर्शक्षमानि करीरपनसास्थिगोस्तनाकाराण्यतिमात्रोत्थानप्रवाहिकावंक्षणानाहानाभिपरिकर्तिकाहृल्लासप्रसेककासश्वास पीनसाऽरुचिच्छर्दिकृच्छ्रमूत्रप्रमेहशीतज्वरशोफशिरोगौरवेन्द्रियोपलेपाग्निमार्दवक्लैब्यामविकारप्रबलानि न भिद्यन्ते न स्रवन्ति कण्डूबहुलानि सश्लेष्मवसाकप्रकाशातिमलोपवेशीनि शुक्लत्वङ्नखादिकराणि च| १९-२०||२||
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana saMsargasannipAtArshasAM lakShaNam (21) · Śloka 21
લક્ષણસંકારાત્સંસર્ગસન્નિપાતજાનિ વિભજેત્||૨૧||
लक्षणसंकारात्संसर्गसन्निपातजानि विभजेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana raktArshasAM lakShaNam (22) · Śloka 22
રક્તોલ્બણનિ તુ વટપ્રરોહવિદ્રુમકાકનન્દિકાફલાભાનિ પિત્તલક્ષણાનિ ચ| તથા ગાઢપુરીષપ્રતિપીડિતાન્યત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણમસૃક્ સહસા વિસૃજન્તિ| તસ્યાઽતિપ્રવૃત્તૌ રક્તક્ષયોપદ્રવાઃ ભવન્તિતિ||૨૨||
रक्तोल्बणनि तु वटप्ररोहविद्रुमकाकनन्दिकाफ़लाभानि पित्तलक्षणानि च| तथा गाढपुरीषप्रतिपीडितान्यत्यर्थं दुष्टमुष्णमसृक् सहसा विसृजन्ति| तस्याऽतिप्रवृत्तौ रक्तक्षयोपद्रवाः भवन्तिति||२२||
🔊 Audio coming soon
રક્તોલ્બણાનાં વિશેષલક્ષણમ્| સુબોધમ્| કાકનન્દિકા ગુઞ્જા| પિત્તલક્ષણનિ પિત્તોલ્બણાઽર્શોલક્ષણાનિ| રક્તક્ષયોપદ્રવાઃ શિરોઽભિતાપાદયઃ| ઇતિ સઙ્કુલાર્થપ્રકાશનાય વૈચિત્ર્યાય ચ તન્ત્રકૃતા ગદ્યબન્ધઃ કૃતઃ || ૨૨||
Adhikarana arshasAmupadravabhUtodAvarttanidAnAdilakShaNam (23) · Śloka 23
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ મુદ્ગકોદ્રવજૂર્ણાહ્વકરીરચણકાદિભિઃ| રૂક્ષૈઃ સંગ્રાહિભિર્વાયુઃ સ્વે સ્થાને કુપિતો બલી| અધોવહાનિ સ્ત્રોતાંસિ સંરુયાધઃ પ્રશોષયન્| પુરીષં વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગં કુર્વીત દારુણમ્| તેન તીવ્રરૂજા કોષ્ઠપૃહૃત્પાર્શ્વગા ભવેત્| આધ્માનમુદરાવેષ્ઠો હૃલ્લાસઃ પરિકર્ત્તનમ્| બસ્તૌ ચ સુતરાં શૂલં ગણ્ડે શ્વયથુસમ્ભવઃ| પવનસ્યોર્ધ્વગામિત્વં તતશ્છર્દ્યરુચિજ્વરાઃ| હૃદ્રોગગ્રહણીદોષમૂત્રસઙ્ગપ્રવાહિકઃ| બાધિર્ય્યતિમિરશ્વાસશિરોરુક્કાસપીનસઃ| મનોવિકાસ્તૃષ્ણાઽસ્ત્રાપિત્તગુલ્મોદરાદયઃ| તે તે ચ વાતજા રોગા જાયન્તે ભૃશદારુણાઃ| દુર્નામ્નામિત્યુદાવર્તઃ પરમોઽયમુપદ્રવહ્| વાતાભિભૂતકોષ્ઠાનાં તૈર્વિનાપિ સ જાયતે||૨૩||
भवति चात्र श्लोकः मुद्गकोद्रवजूर्णाह्वकरीरचणकादिभिः| रूक्षैः संग्राहिभिर्वायुः स्वे स्थाने कुपितो बली| अधोवहानि स्त्रोतांसि संरुयाधः प्रशोषयन्| पुरीषं वातविण्मूत्रसङ्गं कुर्वीत दारुणम्| तेन तीव्ररूजा कोष्ठपृहृत्पार्श्वगा भवेत्| आध्मानमुदरावेष्ठो हृल्लासः परिकर्त्तनम्| बस्तौ च सुतरां शूलं गण्डे श्वयथुसम्भवः| पवनस्योर्ध्वगामित्वं ततश्छर्द्यरुचिज्वराः| हृद्रोगग्रहणीदोषमूत्रसङ्गप्रवाहिकः| बाधिर्य्यतिमिरश्वासशिरोरुक्कासपीनसः| मनोविकास्तृष्णाऽस्त्रापित्तगुल्मोदरादयः| ते ते च वातजा रोगा जायन्ते भृशदारुणाः| दुर्नाम्नामित्युदावर्तः परमोऽयमुपद्रवह्| वाताभिभूतकोष्ठानां तैर्विनापि स जायते||२३||
🔊 Audio coming soon
અનન્તરમર્શસામુપદ્રવસ્યોદાવર્ત્તાખ્યસ્ય મુદ્ગેત્યાદિના હેત્વાદિકમુચ્યતેમુદ્ગેત્યાદિ| આદિશબ્દેન મસૂરાદીનાં ગ્રહણમ્| એતૈરન્યૈશ્ચ રૂક્ષૈઃ સંગ્રાહિભિર્વાયુરપાનાખ્યઃ| સ્વે સ્થાને નાભેરધઃ| તેનેતિ વાતાદિસઙ્ગેન| તત ઊર્ધ્વં ગતાત્ પવનાત્ છર્દ્યાદયો જાયન્તે| અયમુદાવર્તો દુર્નામ્નામર્શસામુપદ્રવત્વેન જાયતે| સ ઉદાવર્ત્તો વાતાભિભૂતકોષ્ઠાનાં તૈર્દુર્નામભિર્વિનાઽપિ જાયતે|| ૨૩||
Adhikarana asAdhyayApyA~arshAMsi (24) · Śloka 24
સહજાનિ ત્રિદોષાણિ યાનિ ચાઽભ્યન્તરે બલી| સ્થિતાનિ તાન્યસાધ્યનિ યાપ્યન્તેઽગ્નિબલાદિભિઃ||૨૪||
सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाऽभ्यन्तरे बली| स्थितानि तान्यसाध्यनि याप्यन्तेऽग्निबलादिभिः||२४||
🔊 Audio coming soon
અર્શમામસાધ્યાદીનાં સહજાનીત્યાદિનાઽસાધ્યાદિલક્ષણમુચ્યતેસહજાનીત્યાદિ| સહજાન્યર્શાંસિ શુક્રાર્ત્તવદોષાન્વયાનિ વલીબીજોપતાપજાતાનીત્યર્થઃ| તથા ત્રિદોષજાનિ ગર્ભજાનિ જાતજાન્યપિ| આભ્યન્તરે વલૌ યાનિ સ્થિતાનિ એકદોષદ્વિદોષજાનિ તાનિ સર્વાણ્યસાધ્યાનિ| વલીશબ્દઃ સ્ત્રીપુઁલ્લિઙ્ગઃ|| ૨૪||
Adhikarana kRucchrasAdhyArshAMsi (25) · Śloka 25
દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલૌ યાન્યાશ્રિતાનિ ચ| કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ||૨૫||
द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च| कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च||२५||
🔊 Audio coming soon
દ્વન્દ્વજાદીનિ સર્વાણિ ચ સંવત્સરમચિકિત્સિતાનિ ચ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ|| ૨૫||
Adhikarana sukhasAdhyArshAMsi (26) · Śloka 26
બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ| અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પતિતાનિ ચ||૨૬||
बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च| अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च||२६||
🔊 Audio coming soon
બાહ્યાદીન્યભિનવોત્પન્નાનિ ચ સુખાસાધ્યાનીત્યુક્તાનિ ગુદજાન્યર્શાંસિ|| ૨૬||
Adhikarana meDhrAdijArshAMsi svarUpam (27) · Śloka 27
મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વં.........||૨૭||
मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं.........||२७||
🔊 Audio coming soon
મેઢ્રાદિષ્વપિ ગુહ્યરોગાદૌ વક્ષ્યન્તે ( અ સં ઉ પ્ર-૩૦ ) તથા નાસારોગે કર્ણરોગે ( અ. સં. ઉ. - ૨૩; અ. સં. ઉ. - ૨૧ ) ચ|| ૨૭||
Adhikarana nAbhijAnAmarshasAM lakShaNAni (28) · Śloka 28
................... નાભિજાનિ તુ| ગણ્ડૂપદાઽસ્યરૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ||૨૮||
................... नाभिजानि तु| गण्डूपदाऽस्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च||२८||
🔊 Audio coming soon
નાભિજાનિ ત્વર્શાંસિ ગણ્ડૂપદમુખસદૃશત્વાદિયુક્તાનિ|
Adhikarana carmakIlam, carmakIlasya lakShaNaM samprAptishca (29) · Śloka 29
વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ| કીલોપમં સ્થિરખરં ચર્મકીલં તુ તં વિદુઃ||૨૯||
व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो बहिः| कीलोपमं स्थिरखरं चर्मकीलं तु तं विदुः||२९||
🔊 Audio coming soon
ગુદાત્ બહિસ્ત્વચો વ્યાનો યદર્શઃ કરોતિ તદાઽઽચાર્ય્યાશ્ચર્મકીલં વિદુઃ|| ૨૯||
Adhikarana vAtAdibhedena carmakIla lakShaNam (30) · Śloka 30
વાતેન તોદપારુષ્યં પિત્તાદસિતરક્તતા| શ્લેષ્મણા સ્નિગ્ધતા તસ્ય ગ્રન્થિત્વંસવર્ણતા||૩૦||
वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितरक्तता| श्लेष्मणा स्निग्धता तस्य ग्रन्थित्वंसवर्णता||३०||
🔊 Audio coming soon
વાતેનેત્યાદિના ચર્મકીલલક્ષણમ્||૩૦||
Adhikarana arshasAM shIghracikitsyatvam (31-7) · Śloka 7
અર્શસાં પ્રશમે યત્નમાઽઽશુ કુર્વીત બુદ્ધિમાન્| તાન્યાઽઽશુ હિ ગુદં બધ્વા કુર્ય્યુર્બદ્ધગુદોદરમ્||૩૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહપુતસ્ય સૂનોર્વાગ્ભતસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને અર્શોનિદાનંનામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||
अर्शसां प्रशमे यत्नमाऽऽशु कुर्वीत बुद्धिमान्| तान्याऽऽशु हि गुदं बध्वा कुर्य्युर्बद्धगुदोदरम्||३१|| इति वैद्यपतिसिंहपुतस्य सूनोर्वाग्भतस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने अर्शोनिदानंनाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
અર્શસામિત્યાદિનોપસંહરતિ| બદ્ધગુદોદરં વક્ષ્યમાણં કુર્ર્યુરિતિ|| ૩૧|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને સપ્તમોઽધ્યાયઃ