8. atīsāragrahaṇīnidānam

Adhikarana athAtIsAragrahaNInidAnaM nAmAShTamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽતીસારગ્રહણીદોષનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

સન્નપાવકાઽધોગદોષહેતુત્વ-સામાન્યાર્શોનિદાનાનન્તરમતીસારગ્રહણી-નિર્ણયાયાઽધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana atIsArasya sa~gkhyArUpA samprAptiH (2) · Śloka 2

દોષૈર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ભયાચ્છોકાચ્ચ ષઙ્વિધઃ| અતીસારઃ ...........................................||૨||

વાતાદિભેદેન ષઙ્વિધોઽતીસારઃ|| ૨||

Adhikarana atIsAranidAnaM samprAptishca (3) · Śloka 3

............ સ સુતરાં જાયતેઽત્યમ્બુપાનતઃ| કૃશશુષ્કાઽમિષાસાત્મ્યતિલપિષ્ટવિરૂઢકૈઃ| મદ્યરૂક્ષાતિમાત્રાન્નૈરશોર્ભિઃ સ્નેહવિભ્રમાત્| કૃમિભ્યો વેગરોધાચ્ચ તદ્વિધૈઃ કુપિતોઽનિલઃ| વિસ્ત્રંસયત્યધોઽબ્ધાતું હત્વા તેનૈવ ચાઽનલમ્| વ્યાપય્યાનુશકૃત્ કોષ્ઠં પુરીષં દ્રવતાં નયન્| પ્રકલ્પતેઽતિસારાય............................||૩||

સ ત્વત્યમ્બુપાનેન સુતરાં જાયતે| કૃશેત્યાદિના સર્વાતીસારાણાં દોષજાનાં નિદાનં સમ્પ્રાપ્તિશ્ચોચ્યતે| કૃશાઽમિષાદિભિરન્યૈશ્ચ વાતાપ્રકોપકારણૈરેવં પ્રાયૈરનિલઃ કુપિતઃ સન્નિદામિદં કૃત્વાઽતીસારાય કલ્પત ઇત્યર્થઃ|| ૩||

Adhikarana atIsArapUrvarUpam (4) · Śloka 4

........................ લક્ષણં તસ્ય ભાવિનઃ| તોદો હૃદ્ગુદકોષ્ઠેષુ ગાત્રસાદો મલગ્રહઃ| આધ્માનમવિપાકશ્ચ ..........................||૪||

હત્તોદાદિસર્વાતીસારપૂર્વલિઙ્ગમ્| સુબોધમ્|| ૪||

Adhikarana vAtAtIsAralakShaNam (5) · Śloka 5

..................... તત્ર વાતેન વિજ્જલમ્| અલ્પાલ્પં શબ્દશૂલાઢ્યં વિબદ્ધમુપવેશ્યતે| રૂક્ષં સફેનમચ્છં ચ ગ્રથિતં વા મુહુર્મુહુઃ| તદા દગ્ધગુડાભાસં સપિચ્છાપરિકર્ત્તિકમ્| શુષ્કાસ્યો ભ્રષ્ટાપાયુશ્ચ હૃષ્ટરોમા વિનિષ્ઠનન્||૫||

વિજ્જલં ક્લિન્નોદકપ્રાયમ્| સમ્પ્રાપ્તિવિશેષવશેનાચ્છં વા ગ્રથિતં વાં| વિનિષ્ઠનન્ નિસ્તાનિકાં કુર્વન્| ઇતિ વાતજે|| ૫||

Adhikarana pittAtIsAralakShaNam (6) · Śloka 6

પિત્તેન પીતમસિતં હારિદ્રં શાદ્વલપ્રભમ્| સરક્તમતિદુર્ગન્ધં તૃણ્મૂર્ચ્છાસ્વેદદાહવાન્| સશૂલઃ પાયુસન્તાપપાકવાન્ ...............||૬||

પાયુપાકાન્તં પિત્તાતીસારલિઙમ્|| ૬||

Adhikarana shleShmAtIsAralakShaNam (7) · Śloka 7

........................ શ્લેષ્મણા ધનમ્| પિચ્છિલં તન્તુમચ્છ્વેતં સ્નિગ્ધમામં કફન્વિતમ્| અભીક્ષ્ણં ગુરુ દુર્ગન્ધં વિબદ્ધમનુબદ્ધરુક્| નિદ્રાલુરલસોઽન્નદ્વિડલ્પાલ્પં સપ્રવાહિકમ્| સરોમહર્ષઃ સોત્ક્લેશો ગુરુબસ્તિગુદોદરઃ| કૃતેઽપ્યકૃતસંજ્ઞશ્ચ .................||૭||

ઘનાદિકં શ્લેષ્માતીસારલિઙ્ગમ્| કફાદિકમિતિ સ્વરૂપેણાતીસારે કફપ્રવૃત્તિઃ| સપ્રવાહિકં સનિસ્તાનિકમ્| ઉત્ક્લેશો દોષાણામ્| કૃતેઽપ્યતીસારે ગુરુત્વાદકૃતસંજ્ઞઃ|| ૭||

Adhikarana sannipAtAtIsAralakShaNam (8) · Śloka 8

.................... સર્વાત્મા સર્વલક્ષણઃ||૮||

૦૦

Adhikarana bhayajAtIsAralakShaNam (9) · Śloka 9

ભયેન ક્ષોભિતે ચિત્તે સપિત્તો દ્રાવયેચ્છકૃત્| વાયુસ્તતોઽતિસાર્ય્યેત ક્ષિપ્રમુષ્ણં દ્રવં પ્લવમ્| વાતપિત્તસમં લિઙ્ગૈરાહુઃ તદ્વચ્ચ શોકતઃ||૯||

ભયશોકયોર્વાયુઃ સપિત્તઃ શકૃતો દ્રવત્વં કરોતિ|| ૯||

Adhikarana atIsArasya dvividhaM dvaividhyam (11) · Śloka 11

અતીસારઃ સમાસેન દ્વેધા સામો નિરામકઃ| સાસૃઙ્નિરસ્ત્રઃ .....................||૧૧||

૦૦

Adhikarana sAmAtIsAralakShaNam (12) · Śloka 12

.............. તત્રાદ્યે ગૌરવાદપ્સુ મજ્જતિ| શકૃદ્દુર્ગન્ધમાટોપવિષ્ટમ્ભાઽર્ત્તિપ્રસેકિનઃ||૧૨||

૦૦

Adhikarana nirAmAtIsAralakShaNam (13) · Śloka 13

વિપરીતો નિરામસ્તુ ....................||૧૩||

તત્રેત્યાદિના સામનિરામયોઃ પ્રયોજનત્વાલ્લક્ષણમુચ્યતે| સાસૃઙ્નિરસ્ત્રયોરસ્ત્રમેવ લિઙ્ગમ્| આદ્યે સામે| આમસ્ય ગુરુત્વાચ્છ્કૃદપ્સુ જલે નિમજ્જતિ| તચ્ચ દુર્ગન્ધં ભવતિ| આટોપાદિયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય| આટોપ આનાહપ્રાયઃ|| ૧૩||

Adhikarana kaphAtIsAre visheShaH (14) · Śloka 14

..................... કફાત્પક્વોઽપિ મજ્જતિ||૧૪||

કફાદ્ધેતોર્યોઽતીસારઃ સ પક્વોઽપિ નિરામોઽપ્યપ્સુ મજ્જતિ| ઇત્યયુક્તોઽતીસારઃ|| ૧૪||

Adhikarana grahaNInidAnam, grahaNIroganidAnam (15) · Śloka 15

અતીસારેષુ યો નાઽતિયત્નવાન્ ગ્રહણીગદઃ| તસ્ય સ્યાદગ્નિવિધ્વંસકરૈરન્યસ્ય સેવિતૈઃ||૧૫||

અથ ગ્રહણીદોષ ઉચ્યતે| અતીસારેષુ વર્જ્યવર્જને સેવ્યસેવને ચ યો નાઽતિયત્નવાન્ ભવતિ| તસ્ય નરસ્ય ગ્રહણીગદઃ સ્યાત્| તથાઽન્યસ્યાઽપ્યગ્નિનાશકરૈઃ સેવિતૈર્ગ્રહણીદોષઃ સ્યાદિતિ સમ્બધ્યતે|| ૧૫||

Adhikarana atisAragrahaNyorbhedaH, atisArashabdaniruktishca (16) · Śloka 16

સામં શકૃન્નિરામં વા જીર્ણે યેનાતિસાર્ય્યતે| સોઽતિસારોઽતિસરણાદાશુકારી સ્વભાવતઃ| સામં સાઽન્નમજીર્ણેઽન્ને જીર્ણે પક્વં તુ નૈવ વા| અકસ્માદ્વા મુહુર્બદ્ધમકસ્માચ્છિથિલં મુહુઃ| ચિરકૃદ્ ગ્રહણીદોષઃ સઞ્ચયાચ્ચોપવેશયેત્||૧૬||

અતીસારગ્રહણીદોષયોઃ સાદૃશ્યાલ્લક્ષણવિશેષ ઉચ્યતે| યેન રોગવિશેષેણ જીર્ણેઽન્ને પુરીષં સામં વા નિરામં વા પુરુષોઽતિસાર્યતે સોઽતીસારઃ| સ ચ સ્વભાવાદેવ સર્વમાશુ કરોતિ| એવમતીસારઃ| ગ્રહણીદોષે પુનનિયમેનાતિસાર્ય્યતે જીર્ણે ચાઽજીર્ણે ચ| તત્ર યદજીર્ણેઽતિસાર્ય્યતે તત્ સામં સાન્નં ચ ભવતિ| યત્તુ જીર્ણેઽતિસાર્ય્યતે તત્ પક્વમથવા જીર્ણં કદાચિન્નાતિસાર્ય્યતે| અકસ્માચ્ચ બદ્ધમકસ્માચ્છિથિલં મુહુઃ| પુનરયં તુ ગ્રહણીદોષશ્ચિરકૃત્| અત્ર સઞ્ચિતે દોષે શકૃદુપવેશ્યતે|| ૧૬||

Adhikarana grahaNIprabhedAH (17) · Śloka 17

સ ચતુર્ધા પૃથગ્દોષૈઃ સન્નિપાતાચ્ચ જાયતે||૧૭||

પૃથગ્વાતાદિભિઃ સન્નિપાતેનેતિ ચત્વારો ગ્રહણીદોષાઃ|| ૧૭||

Adhikarana grahaNIpUrvarUpam (18) · Śloka 18

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય સદનં ચિરાત્પચનમમ્લકઃ| પ્રસેકો વક્ત્રવૈરસ્યમરુચિસ્તૃટ્ક્લમો ભ્રમઃ| આનદ્ધોદરતા છર્દિઃ કર્ણક્ષ્વેલાન્ત્રકૂજનમ્||૧૮||

સર્વસ્ય ગ્રહણીદોષસ્યાઽગ્નિસદનાદિ પૂર્વરૂપમ્|| ૧૮||

Adhikarana grahaNyAH sAmAnyalakShaNam (19) · Śloka 19

સામાન્યલક્ષણં કાર્શ્યં ધૂમક્સ્તમકો જ્વરઃ| મૂર્ચ્છા સિરોરુગ્વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુઃ કરણાદયોઃ||૧૯||

કાર્શ્યાદિવાતાદિષુ સાધારણલિઙ્ગમ્||૧૯||

Adhikarana vAtajagrahaNIlakShaNam (20) · Śloka 20

તત્રાનિલાત્તાલુશોષસ્તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ| પાર્શ્વોરુવંક્ષણગ્રીવારુજાભીક્ષ્ણં વિષૂચિકા| રસેષુ ગૃદ્ધિઃ સર્વેષુ ક્ષુત્તૃષ્ણા પરિકર્ત્તિકા| જીર્ણે જીર્યતિ ચાઽધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યં સમશ્નુતે| વાતહૃદ્રોગગુલ્માઽર્શઃ પ્લીહાપાણ્ડુત્વશઙ્કિતઃ| ચિરાદ્દુઃ ખં દ્રવં શુષ્કસ્તન્વામં શબ્દફેનવત્| પુનઃ-પુનઃ સૃજેદ્વર્ચઃ પાયુરુક્શ્વાસકાસવાન્||૨૦||

તાલુશોષાદિવિશેષો વાતાત્| વાતહૃદ્રોગાદિશઙ્કિતઃ તદ્રૂપત્વાત્|

Adhikarana pittajagrahaNIlakShaNam (21) · Śloka 21

પૂત્યમ્લોદ્ગારહૃત્કણ્ઠદાહારુચિતૃડર્દિતઃ| પિત્તેન નીલં પીતાભં પીતાભઃ સૃજતિ દ્રવમ્||૨૧||

પિત્તાન્નીલાદિકં વિશેષઃ|| ૨૧||

Adhikarana kaphajagrahaNIlakShaNam (22) · Śloka 22

શ્લેષ્મણા પચ્યતે દુઃખમન્નં છર્દિરરોચકઃ| આસ્યોપદેહનિષ્ઠીવકાસહૃલ્લાસપીનસાઃ| હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમુદરં સ્તિમિતં ગુરુ| ઉદ્ગારો દુષ્ટમધુરઃ સદનં સ્ત્રીષ્વહર્ષણમ્| ભિન્નામશ્લેષ્મસંસૃષ્ટગુરુવર્ચઃપ્રવર્ત્તનમ્| અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યં....................||૨૨||

શ્લેષ્મણોઽન્નસ્ય દુઃખયાકાદિ|| ૨૨||

Adhikarana sarvajagrahaNIlakShaNam (23) · Śloka 23

સર્વજે સર્વસઙ્કરઃ.................||૨૩||

૦૦

Adhikarana viShamAdyagnayo~api grahaNIdoShAH, samastasvAsthyahetuH (24) · Śloka 24

સિરાવિભાગે યે ચોક્તો વિષમાદ્યાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ| તેઽપિ સ્યુર્ગ્રહણીદોષઃ સમસ્તુ સ્વાસ્થ્યકારણમ્||૨૪||

સિરાવિભાગેઽધ્યાયે ( અ. સં. શા. - ૪૫-૪૫૨ ) વિષમતીક્ષ્ણમન્દાખ્યા યેઽગ્ન્ય ઉક્તાસ્તેઽપિ ગ્રહણ્યાશ્રિતત્વાદ્ ગ્રહણીદોષા ભવન્ત્યેવ|| ૨૪||

Adhikarana aShTau mahArogAH (25-8) · Śloka 8

વાતવ્યાધ્યશ્મરીકુષ્ઠમેહોદરભગન્દરાઃ| અર્શાંસિ ગ્રહણીત્યષ્ટૌ મહારોગાઃ સુદુસ્તરાઃ||૨૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાનેઽતીસારગ્રહણીનિદાનં નામષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||

વાતવ્યાધીત્યાદિના ગ્રહણીદોષપ્રસઙ્ગેનાઽષ્ટૌ મહારોગા ઉચ્યન્તે| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાનેઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ