Adhikarana athAtIsAragrahaNInidAnaM nAmAShTamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
अथातोऽतीसारग्रहणीदोषनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
सन्नपावकाऽधोगदोषहेतुत्व-सामान्यार्शोनिदानानन्तरमतीसारग्रहणी-निर्णयायाऽध्यायारम्भः|| १||
Adhikarana atIsArasya sa~gkhyArUpA samprAptiH (2) · Śloka 2
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च भयाच्छोकाच्च षङ्विधः| अतीसारः ...........................................||२||
🔊 Audio coming soon
वातादिभेदेन षङ्विधोऽतीसारः|| २||
Adhikarana atIsAranidAnaM samprAptishca (3) · Śloka 3
............ स सुतरां जायतेऽत्यम्बुपानतः| कृशशुष्काऽमिषासात्म्यतिलपिष्टविरूढकैः| मद्यरूक्षातिमात्रान्नैरशोर्भिः स्नेहविभ्रमात्| कृमिभ्यो वेगरोधाच्च तद्विधैः कुपितोऽनिलः| विस्त्रंसयत्यधोऽब्धातुं हत्वा तेनैव चाऽनलम्| व्यापय्यानुशकृत् कोष्ठं पुरीषं द्रवतां नयन्| प्रकल्पतेऽतिसाराय............................||३||
🔊 Audio coming soon
स त्वत्यम्बुपानेन सुतरां जायते| कृशेत्यादिना सर्वातीसाराणां दोषजानां निदानं सम्प्राप्तिश्चोच्यते| कृशाऽमिषादिभिरन्यैश्च वाताप्रकोपकारणैरेवं प्रायैरनिलः कुपितः सन्निदामिदं कृत्वाऽतीसाराय कल्पत इत्यर्थः|| ३||
Adhikarana atIsArapUrvarUpam (4) · Śloka 4
........................ लक्षणं तस्य भाविनः| तोदो हृद्गुदकोष्ठेषु गात्रसादो मलग्रहः| आध्मानमविपाकश्च ..........................||४||
🔊 Audio coming soon
हत्तोदादिसर्वातीसारपूर्वलिङ्गम्| सुबोधम्|| ४||
Adhikarana vAtAtIsAralakShaNam (5) · Śloka 5
..................... तत्र वातेन विज्जलम्| अल्पाल्पं शब्दशूलाढ्यं विबद्धमुपवेश्यते| रूक्षं सफ़ेनमच्छं च ग्रथितं वा मुहुर्मुहुः| तदा दग्धगुडाभासं सपिच्छापरिकर्त्तिकम्| शुष्कास्यो भ्रष्टापायुश्च हृष्टरोमा विनिष्ठनन्||५||
🔊 Audio coming soon
विज्जलं क्लिन्नोदकप्रायम्| सम्प्राप्तिविशेषवशेनाच्छं वा ग्रथितं वां| विनिष्ठनन् निस्तानिकां कुर्वन्| इति वातजे|| ५||
Adhikarana pittAtIsAralakShaNam (6) · Śloka 6
पित्तेन पीतमसितं हारिद्रं शाद्वलप्रभम्| सरक्तमतिदुर्गन्धं तृण्मूर्च्छास्वेददाहवान्| सशूलः पायुसन्तापपाकवान् ...............||६||
🔊 Audio coming soon
पायुपाकान्तं पित्तातीसारलिङम्|| ६||
Adhikarana shleShmAtIsAralakShaNam (7) · Śloka 7
........................ श्लेष्मणा धनम्| पिच्छिलं तन्तुमच्छ्वेतं स्निग्धमामं कफन्वितम्| अभीक्ष्णं गुरु दुर्गन्धं विबद्धमनुबद्धरुक्| निद्रालुरलसोऽन्नद्विडल्पाल्पं सप्रवाहिकम्| सरोमहर्षः सोत्क्लेशो गुरुबस्तिगुदोदरः| कृतेऽप्यकृतसंज्ञश्च .................||७||
🔊 Audio coming soon
घनादिकं श्लेष्मातीसारलिङ्गम्| कफादिकमिति स्वरूपेणातीसारे कफप्रवृत्तिः| सप्रवाहिकं सनिस्तानिकम्| उत्क्लेशो दोषाणाम्| कृतेऽप्यतीसारे गुरुत्वादकृतसंज्ञः|| ७||
Adhikarana sannipAtAtIsAralakShaNam (8) · Śloka 8
.................... सर्वात्मा सर्वलक्षणः||८||
🔊 Audio coming soon
००
Adhikarana bhayajAtIsAralakShaNam (9) · Śloka 9
भयेन क्षोभिते चित्ते सपित्तो द्रावयेच्छकृत्| वायुस्ततोऽतिसार्य्येत क्षिप्रमुष्णं द्रवं प्लवम्| वातपित्तसमं लिङ्गैराहुः तद्वच्च शोकतः||९||
🔊 Audio coming soon
भयशोकयोर्वायुः सपित्तः शकृतो द्रवत्वं करोति|| ९||
Adhikarana atIsArasya dvividhaM dvaividhyam (11) · Śloka 11
अतीसारः समासेन द्वेधा सामो निरामकः| सासृङ्निरस्त्रः .....................||११||
🔊 Audio coming soon
००
Adhikarana sAmAtIsAralakShaNam (12) · Śloka 12
.............. तत्राद्ये गौरवादप्सु मज्जति| शकृद्दुर्गन्धमाटोपविष्टम्भाऽर्त्तिप्रसेकिनः||१२||
🔊 Audio coming soon
००
Adhikarana nirAmAtIsAralakShaNam (13) · Śloka 13
विपरीतो निरामस्तु ....................||१३||
🔊 Audio coming soon
तत्रेत्यादिना सामनिरामयोः प्रयोजनत्वाल्लक्षणमुच्यते| सासृङ्निरस्त्रयोरस्त्रमेव लिङ्गम्| आद्ये सामे| आमस्य गुरुत्वाच्छ्कृदप्सु जले निमज्जति| तच्च दुर्गन्धं भवति| आटोपादियुक्तस्य पुरुषस्य| आटोप आनाहप्रायः|| १३||
Adhikarana kaphAtIsAre visheShaH (14) · Śloka 14
..................... कफात्पक्वोऽपि मज्जति||१४||
🔊 Audio coming soon
कफाद्धेतोर्योऽतीसारः स पक्वोऽपि निरामोऽप्यप्सु मज्जति| इत्ययुक्तोऽतीसारः|| १४||
Adhikarana grahaNInidAnam, grahaNIroganidAnam (15) · Śloka 15
अतीसारेषु यो नाऽतियत्नवान् ग्रहणीगदः| तस्य स्यादग्निविध्वंसकरैरन्यस्य सेवितैः||१५||
🔊 Audio coming soon
अथ ग्रहणीदोष उच्यते| अतीसारेषु वर्ज्यवर्जने सेव्यसेवने च यो नाऽतियत्नवान् भवति| तस्य नरस्य ग्रहणीगदः स्यात्| तथाऽन्यस्याऽप्यग्निनाशकरैः सेवितैर्ग्रहणीदोषः स्यादिति सम्बध्यते|| १५||
Adhikarana atisAragrahaNyorbhedaH, atisArashabdaniruktishca (16) · Śloka 16
सामं शकृन्निरामं वा जीर्णे येनातिसार्य्यते| सोऽतिसारोऽतिसरणादाशुकारी स्वभावतः| सामं साऽन्नमजीर्णेऽन्ने जीर्णे पक्वं तु नैव वा| अकस्माद्वा मुहुर्बद्धमकस्माच्छिथिलं मुहुः| चिरकृद् ग्रहणीदोषः सञ्चयाच्चोपवेशयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
अतीसारग्रहणीदोषयोः सादृश्याल्लक्षणविशेष उच्यते| येन रोगविशेषेण जीर्णेऽन्ने पुरीषं सामं वा निरामं वा पुरुषोऽतिसार्यते सोऽतीसारः| स च स्वभावादेव सर्वमाशु करोति| एवमतीसारः| ग्रहणीदोषे पुननियमेनातिसार्य्यते जीर्णे चाऽजीर्णे च| तत्र यदजीर्णेऽतिसार्य्यते तत् सामं सान्नं च भवति| यत्तु जीर्णेऽतिसार्य्यते तत् पक्वमथवा जीर्णं कदाचिन्नातिसार्य्यते| अकस्माच्च बद्धमकस्माच्छिथिलं मुहुः| पुनरयं तु ग्रहणीदोषश्चिरकृत्| अत्र सञ्चिते दोषे शकृदुपवेश्यते|| १६||
Adhikarana grahaNIprabhedAH (17) · Śloka 17
स चतुर्धा पृथग्दोषैः सन्निपाताच्च जायते||१७||
🔊 Audio coming soon
पृथग्वातादिभिः सन्निपातेनेति चत्वारो ग्रहणीदोषाः|| १७||
Adhikarana grahaNIpUrvarUpam (18) · Śloka 18
प्राग्रूपं तस्य सदनं चिरात्पचनमम्लकः| प्रसेको वक्त्रवैरस्यमरुचिस्तृट्क्लमो भ्रमः| आनद्धोदरता छर्दिः कर्णक्ष्वेलान्त्रकूजनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
सर्वस्य ग्रहणीदोषस्याऽग्निसदनादि पूर्वरूपम्|| १८||
Adhikarana grahaNyAH sAmAnyalakShaNam (19) · Śloka 19
सामान्यलक्षणं कार्श्यं धूमक्स्तमको ज्वरः| मूर्च्छा सिरोरुग्विष्टम्भः श्वयथुः करणादयोः||१९||
🔊 Audio coming soon
कार्श्यादिवातादिषु साधारणलिङ्गम्||१९||
Adhikarana vAtajagrahaNIlakShaNam (20) · Śloka 20
तत्रानिलात्तालुशोषस्तिमिरं कर्णयोः स्वनः| पार्श्वोरुवंक्षणग्रीवारुजाभीक्ष्णं विषूचिका| रसेषु गृद्धिः सर्वेषु क्षुत्तृष्णा परिकर्त्तिका| जीर्णे जीर्यति चाऽध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यं समश्नुते| वातहृद्रोगगुल्माऽर्शः प्लीहापाण्डुत्वशङ्कितः| चिराद्दुः खं द्रवं शुष्कस्तन्वामं शब्दफ़ेनवत्| पुनः-पुनः सृजेद्वर्चः पायुरुक्श्वासकासवान्||२०||
🔊 Audio coming soon
तालुशोषादिविशेषो वातात्| वातहृद्रोगादिशङ्कितः तद्रूपत्वात्|
Adhikarana pittajagrahaNIlakShaNam (21) · Śloka 21
पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः| पित्तेन नीलं पीताभं पीताभः सृजति द्रवम्||२१||
🔊 Audio coming soon
पित्तान्नीलादिकं विशेषः|| २१||
Adhikarana kaphajagrahaNIlakShaNam (22) · Śloka 22
श्लेष्मणा पच्यते दुःखमन्नं छर्दिररोचकः| आस्योपदेहनिष्ठीवकासहृल्लासपीनसाः| हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु| उद्गारो दुष्टमधुरः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्| भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्त्तनम्| अकृशस्यापि दौर्बल्यं....................||२२||
🔊 Audio coming soon
श्लेष्मणोऽन्नस्य दुःखयाकादि|| २२||
Adhikarana sarvajagrahaNIlakShaNam (23) · Śloka 23
सर्वजे सर्वसङ्करः.................||२३||
🔊 Audio coming soon
००
Adhikarana viShamAdyagnayo~api grahaNIdoShAH, samastasvAsthyahetuH (24) · Śloka 24
सिराविभागे ये चोक्तो विषमाद्यास्त्रयोऽग्नयः| तेऽपि स्युर्ग्रहणीदोषः समस्तु स्वास्थ्यकारणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
सिराविभागेऽध्याये ( अ. सं. शा. - ४५-४५२ ) विषमतीक्ष्णमन्दाख्या येऽग्न्य उक्तास्तेऽपि ग्रहण्याश्रितत्वाद् ग्रहणीदोषा भवन्त्येव|| २४||
Adhikarana aShTau mahArogAH (25-8) · Śloka 8
वातव्याध्यश्मरीकुष्ठमेहोदरभगन्दराः| अर्शांसि ग्रहणीत्यष्टौ महारोगाः सुदुस्तराः||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थानेऽतीसारग्रहणीनिदानं नामष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
वातव्याधीत्यादिना ग्रहणीदोषप्रसङ्गेनाऽष्टौ महारोगा उच्यन्ते| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायाम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां निदानस्थानेऽष्टमोऽध्यायः