Adhikarana atha kuShThashvitrakRuminidAnaM nAma caturdasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ kuṣṭhaśvitrakr̥minidāna nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः कुष्ठश्वित्रकृमिनिदान नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
dhātūpadhātutvagēkadōṣasāmānyādvisarpā'nantaraṁ kuṣṭhādinirṇayāyādhyāyārambhaḥ|| 1||
Adhikarana kuShThanidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2
mithyāhāravihārēṇa viśēṣēṇa virōdhinā| sādhunindāvadhānyasvaharaṇādyaiśca sēvitaiḥ| pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanairvēritā malāḥ| sirāḥ prapadya tiryyaggāstvaglasīkāsr̥gāmiṣam| dūṣayantaḥ ślathīkr̥tya niścarantastatō bahiḥ| tvacaḥ kurvanti vaivarṇyaṁ duṣṭāḥ kuṣṭhamuśanti tat||2||
मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना| साधुनिन्दावधान्यस्वहरणाद्यैश्च सेवितैः| पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैर्वेरिता मलाः| सिराः प्रपद्य तिर्य्यग्गास्त्वग्लसीकासृगामिषम्| दूषयन्तः श्लथीकृत्य निश्चरन्तस्ततो बहिः| त्वचः कुर्वन्ति वैवर्ण्यं दुष्टाः कुष्ठमुशन्ति तत्||२||
🔊 Audio coming soon
sarvakuṣṭhānāṁ sāmānyēna hētumāha-mithyāhārētyādinā| mithyāhārādinā tathā sādhunindāvadhādibhirnānāvidhaiḥ pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ kr̥taiḥ prāktanairjanmāntarakr̥tairvā| malā duṣṭāstvacō vaivarṇyaṁ yatkurvanti tat kuṣṭhamuśanti munaya iti śēṣaḥ| sirāḥ prapadyētyādinā samprāptiḥ|| 2||
Adhikarana kuShThashabdanirvacanam (3) · Śloka 3
kālēnōpēkṣitaṁ yasmātsarvaṁ kuṣṇāti tadvapuḥ||3||
कालेनोपेक्षितं यस्मात्सर्वं कुष्णाति तद्वपुः||३||
🔊 Audio coming soon
kālēnētyādinā kuṣṭhaśabdasyārthaḥ|| 3||
Adhikarana bAhyakuShThasya samprAptiH (4) · Śloka 4
prapadya dhātūn vyāpyāntaḥ sarvan saṁklēdya cāvahēt| sasvēdaklēdasaṅkōthān kr̥mīn sūkṣmān sudāruṇān| lōmatvaksnāyudhamanīstaruṇā'sthīni yaiḥ kramāt| bhakṣayēcchvitramasmācca kuṣṭhaṁ bāhyamudāhr̥tam||4||
प्रपद्य धातून् व्याप्यान्तः सर्वन् संक्लेद्य चावहेत्| सस्वेदक्लेदसङ्कोथान् कृमीन् सूक्ष्मान् सुदारुणान्| लोमत्वक्स्नायुधमनीस्तरुणाऽस्थीनि यैः क्रमात्| भक्षयेच्छ्वित्रमस्माच्च कुष्ठं बाह्यमुदाहृतम्||४||
🔊 Audio coming soon
prapadyētyādi kālēnōpēkṣitamityanuvartatē| tat kuṣṭhaṁ dhātūn prapadyatāṁśca saṁklēdya kr̥mīnāvahēccharīrē| yaiḥ kr̥mibhiḥ karaṇabhūtairlōmādīni kramāt kuṣṭhaṁ bhakṣayēt| taruṇāsthīni karṇanāsādigatānīha yānyuktāni| asmāt kāraṇāt śvitraṁ bāhyakuṣṭhaśabdēnōcyatē| klēdakr̥myādyabhāvāt| satyāpi tvagrōgatva ityarthaḥ| subōdham|| 4||
Adhikarana kuShThaprabhedAH (5) · Śloka 5
kuṣṭhāni saptadhā dōṣaiḥ pr̥thaṅmiśraiḥ samāgataiḥ||5||
कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः||५||
🔊 Audio coming soon
pr̥thagdōṣaiḥ trīṇi| saṁsargēṇa ca trīṇi| sannipātēnaikamiti saptavidhāni kuṣṭhāni|| 5||
Adhikarana tridoShajatve~api kuShThAnAM doShAdhikyAnurodhena vyapadeshaH (6) · Śloka 6
sarvēṣvapi tridōṣēṣu vyapadēśō'dhikatvataḥ||6||
सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकत्वतः||६||
🔊 Audio coming soon
nanvēvaṁ satyēkadōṣajaṁ dvidōṣajaṁ ca kuṣṭhaṁ na sarvaṁ tridōṣajaṁ syādityata āha-sarvēṣvapītyādi| sarvēṣvapi kuṣṭhēṣu sannipātajēṣvadhikatvēna vyapadēśaḥ| sannipātasya samaviṣamātmakatvāt||6||
Adhikarana kuShThaprabhedeShu doShAdhikyAnmahAkuShThAni (7) · Śloka 7
vātēna kuṣṭhaṁ kāpālaṁ pittādaudumbaraṁ kaphāt| maṇḍalākhyaṁ vicarcī ca r̥śyākhyaṁ vātapittajam| carmaikakuṣṭhakiṭibhasidhmālasavipādikāḥ| vātaślēṣmōdbhavāḥ ślēṣmapittādruddaśatāruṣī| puṇḍarīkaṁ savisphōṭaṁ pāmā carmadalaṁ tathā| sarvaiḥ syātkākaṇaṁ parvaṁ trikaṁ dadru sakākaṇam| puṇḍarīkarśyajihvē ca mahākuṣṭhāni sapta tu||7||
वातेन कुष्ठं कापालं पित्तादौदुम्बरं कफात्| मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋश्याख्यं वातपित्तजम्| चर्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः| वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्रुद्दशतारुषी| पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा| सर्वैः स्यात्काकणं पर्वं त्रिकं दद्रु सकाकणम्| पुण्डरीकर्श्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु||७||
🔊 Audio coming soon
vātēnētyādinā saptavidhasya kuṣṭhasya nāmānyucyantē| yānyāśritya lakṣaṇaṁ vidhīyatē| vātādēkaṁ pittādēkaṁ dvē kaphāt| ēkaṁ vātapittāt| ṣaḍ vātakaphāt| ṣaṭ kaphapittāt| ēkaṁ sannipātādēvamētānyaṣṭadaśa kuṣṭhāni| ēṣāṁ madhyē kapālaudumbaramaṇḍaladadrukākaṇapuṇḍarīkarśyajihvāni sapta mahākuṣṭhānyucyantē|| 7||
Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8) · Śloka 8
atiślakṣṇakharasparśasvēdāsvēdavivarṇatāḥ| dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastōdaḥ kōṭhōnnatiḥ śramaḥ| vraṇānāmadhikaṁ śūlaṁ śīghrōtpattiścirasthitiḥ| rūḍhānāmapi rūkṣatvaṁ nimittē'lpē'pi kōthanam| rōmaharṣō'sr̥jaḥ kārṣṇyaṁ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam||8||
अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः| दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिः श्रमः| व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः| रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि कोथनम्| रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्||८||
🔊 Audio coming soon
atiślakṣṇētyādinā sarvakuṣṭhapūrvarūpam| asvēdō'yantaṁ svēdābhāvaḥ| kōṭhā utsannāni maṇḍalāni| vraṇānāṁ bhinnasphōṭabhavānāṁ kōthanam| rūḍhānāmapi vraṇānāṁ punaḥ|| 8||
Adhikarana kApAlakuShThalakShaNam (9) · Śloka 9
kr̥ṣṇāruṇakapālābhaṁ rūkṣaṁ suptaṁ kharaṁ tanu| vistr̥tāsamaparyyantaṁ hr̥ṣitairlōmabhiścitam| tōdāḍhyamalpakaṇḍūkaṁ kāpālaṁ śīghrasarpi ca||9||
कृष्णारुणकपालाभं रूक्षं सुप्तं खरं तनु| विस्तृतासमपर्य्यन्तं हृषितैर्लोमभिश्चितम्| तोदाढ्यमल्पकण्डूकं कापालं शीघ्रसर्पि च||९||
🔊 Audio coming soon
atha kramēṇāṣṭādaśānāṁ kuṣṭhānāṁ lakṣaṇamucyatē-kr̥ṣṇāruṇētyādinā| kapālō ghaṭākarparaḥ| suptamacētanam| vistr̥tāni vistīrṇāni| asamāni hrasvadīrghāṇi paryyantāni yasya tattathōkram| śīghrasarpi ca kṣipravyāpīti kāpālam|| 9||
Adhikarana audumbarakuShThalakShaNam (10) · Śloka 10
pakvōdumbaratāmratvagrōmagaurasirācitam| bahalaṁ bahulaklēdaṁ raktaṁ dāharujākaram| āśūtthānāvadaraṇakr̥mividyādudumbaram||10||
पक्वोदुम्बरताम्रत्वग्रोमगौरसिराचितम्| बहलं बहुलक्लेदं रक्तं दाहरुजाकरम्| आशूत्थानावदरणकृमिविद्यादुदुम्बरम्||१०||
🔊 Audio coming soon
pakvōdumbaraphalavat tāmrāṇi tvaglōmāni ca yasya tattathōktam| bahalaṁ ghanam| āśūtthānādīni yasya tadēvam| avadaraṇaṁ kōthanam|| 10||
Adhikarana maNDalakuShThalakShaNam (11) · Śloka 11
sthiraṁ styānaṁ guru snigdhaṁ śvētaraktamanāśugam| anyōnyāsaktamutsannaṁ bahukaṇḍūsrutikrimī| ślakṣṇapītābhaparyyantaṁ maṇḍalaṁ parimaṇḍalam||11||
स्थिरं स्त्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तमनाशुगम्| अन्योन्यासक्तमुत्सन्नं बहुकण्डूस्रुतिक्रिमी| श्लक्ष्णपीताभपर्य्यन्तं मण्डलं परिमण्डलम्||११||
🔊 Audio coming soon
sthiratvādiyutaṁ maṇḍalaṁ vidyāditi sambandhaḥ| bahukaṇḍvādikaṁ yatra tattathōktam| parimaṇḍalaṁ vartulam|| 11||
Adhikarana vicarcikAkuShThalakShaNam (12) · Śloka 12
sakaṇḍūpiṭakāśyāvālasīkāḍhyā vicarcikā||12||
सकण्डूपिटकाश्यावालसीकाढ्या विचर्चिका||१२||
🔊 Audio coming soon
sakaṇḍivatyādinā vicarcikā| lasīkā jalaprāyaḥ|| 12||
Adhikarana RuShyajihvakuShThalakShaNam (13) · Śloka 13
paruṣaṁ tanuraktāntamantaḥ śyāvaṁ samunnatam| satōdadāhasr̥kklēdaṁ karkaśaiḥ piṭakaiścitam| r̥ṣyajihvākr̥tiprōktamr̥ṣyajihvaṁ bahikr̥mi||13||
परुषं तनुरक्तान्तमन्तः श्यावं समुन्नतम्| सतोददाहसृक्क्लेदं कर्कशैः पिटकैश्चितम्| ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तमृष्यजिह्वं बहिकृमि||१३||
🔊 Audio coming soon
paruṣamityādinā r̥ṣyajihvam| r̥ṣyajihvā rōhijihvā|
Adhikarana carmaikakuShThalakShaNam (14) · Śloka 14
hasticarmakharasparśaṁ carma .......................||14||
हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्म .......................||१४||
🔊 Audio coming soon
hasticarmētyādinā carma|| 14||
Adhikarana ekAkhyakuShThalakShaNam (15) · Śloka 15
.................................. ēkākhyaṁ mahāśrayam| asvēdaṁ matsyaśakalasannibhaṁ .........................||15||
.................................. एकाख्यं महाश्रयम्| अस्वेदं मत्स्यशकलसन्निभं .........................||१५||
🔊 Audio coming soon
ēkākhyamityādinā ēkākhyam| mahāśrayaṁ gambhīramūlam| matsyaśakalasannibhāntaṁ ca|| 15||
Adhikarana kiTibhakuShThalakShaNam (16) · Śloka 16
................................... kiṭibhaṁ punaḥ| rūkṣaṁ kiṇakharasparśaṁ kaṇḍūmatparuṣāsitam||16||
................................... किटिभं पुनः| रूक्षं किणखरस्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम्||१६||
🔊 Audio coming soon
kiṭibhamityādinā kiṭibham| kiṇamaṅgē gharṣaṇāt granthistadvat kharasparśam|| 16||
Adhikarana sidhmakuShThalakShaNam (17) · Śloka 17
sidhmaṁ rūkṣaṁ bahiḥ snigdhamantarghr̥ṣṭaṁ rajaḥ kirēt| ślakṣṇasparśaṁ tanuśvētatāmraṁ daugdhikapuṣpavat| prāyēṇa cōrdhvakāyē syāt ...........................||17||
सिध्मं रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत्| श्लक्ष्णस्पर्शं तनुश्वेतताम्रं दौग्धिकपुष्पवत्| प्रायेण चोर्ध्वकाये स्यात् ...........................||१७||
🔊 Audio coming soon
rūkṣamityādinā sidhmam|| 17||
Adhikarana alasakuShThalakShaNam (18) · Śloka 18
.............................. gaṇḍaiḥ kaṇḍūyutaiścitam| raktairalasakaṁ ..........................................||18||
.............................. गण्डैः कण्डूयुतैश्चितम्| रक्तैरलसकं ..........................................||१८||
🔊 Audio coming soon
gaṇḍaiḥ kaṇḍūyutaiścitamityēvamantarlakṣaṇam| alasakaṁ raktairgaṇḍairbhavati|| 18||
Adhikarana vipAdikAkuShThalakShaNam (19) · Śloka 19
....................... pāṇipādadāryō vipādikāḥ| tīvrātyō mandakaṇḍvaśca sarāgapiṭakācitāḥ||19||
....................... पाणिपाददार्यो विपादिकाः| तीव्रात्यो मन्दकण्ड्वश्च सरागपिटकाचिताः||१९||
🔊 Audio coming soon
pāṇipādadaraṇādi vipādikālakṣaṇam|| 19||
Adhikarana dadrukuShThalakShaNam (20) · Śloka 20
dīrghapratānā dūrvāvadatasīkusumacchaviḥ| utsannamaṇḍalā dadruḥ kaṇḍūmatyanuṣaṅgiṇī||20||
दीर्घप्रताना दूर्वावदतसीकुसुमच्छविः| उत्सन्नमण्डला दद्रुः कण्डूमत्यनुषङ्गिणी||२०||
🔊 Audio coming soon
dadruliṅgamāha| dīrghapratānā dūrvāvat śādvalakāṇḍavat| utsannaṁ maṇḍalaṁ yasyāḥ| anuṣaṅgiṇī bahukālasthā|| 20||
Adhikarana shatArukuShTham (21) · Śloka 21
sthūlamūlaṁ sadāhārtiraktaśyāvaṁ bahuvraṇam| śatāruḥ klēdajantvāḍhyaṁ prāyaśaḥ pūrvajanma ca||21||
स्थूलमूलं सदाहार्तिरक्तश्यावं बहुव्रणम्| शतारुः क्लेदजन्त्वाढ्यं प्रायशः पूर्वजन्म च||२१||
🔊 Audio coming soon
śaruḥ sthūlamūlatvādiliṅgam| jantavaḥ kr̥mayaḥ| parvāṇyasthisandhīni|| 21||
Adhikarana puNDarIkakuShTham (22) · Śloka 22
raktāntamantarāpāṇḍukaṇḍūdāharujānvitam| sōtsēdhamācitaṁ raktaiḥ padmapatramivāṁśubhiḥ| ghanabhūrilasīkāsr̥kprāyamāśu bibhēdi ca| puṇḍarīkam ............................||22||
रक्तान्तमन्तरापाण्डुकण्डूदाहरुजान्वितम्| सोत्सेधमाचितं रक्तैः पद्मपत्रमिवांशुभिः| घनभूरिलसीकासृक्प्रायमाशु बिभेदि च| पुण्डरीकम् ............................||२२||
🔊 Audio coming soon
raktāntādi puṇḍarīkalakṣaṇam| antarmadhyē āpāṇḍuḥ| aṁśavō rajāṁsi tairācitam|| 22||
Adhikarana visphoTakuShTham (23) · Śloka 23
........... tanutvagbhiścitaṁ sphōṭaiḥ sirāruṇaiḥ| visphōṭaḥ ............................................||23||
........... तनुत्वग्भिश्चितं स्फोटैः सिरारुणैः| विस्फोटः ............................................||२३||
🔊 Audio coming soon
tanutvagbhirityādivisphōṭalakṣaṇam| visphōṭāstanutvacaḥ|
Adhikarana pAmAkuShThalakShaNam (24) · Śloka 24
............................. piṭakāḥ pāmākaṇḍūklēdarujādhikāḥ| sūkṣmāḥ śyāvāruṇāḥ bahvayaḥ prāyaḥ sphikpāṇikūrparē||24||
............................. पिटकाः पामाकण्डूक्लेदरुजाधिकाः| सूक्ष्माः श्यावारुणाः बह्वयः प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे||२४||
🔊 Audio coming soon
piṭakā ityādipāmālakṣaṇam| kaṇḍvādyanvitāḥ piṭakāḥ pāmā ityucyantē| tacca pāmākhyaṁ sphigādau prāyō bhavati|| 24||
Adhikarana carmadalakuShThalakShaNam (25) · Śloka 25
sasphōṭamasparśasahaṁ kaṇḍvātōdadāhavat| raktaṁ dalaccarmadalaḥ ..................||25||
सस्फोटमस्पर्शसहं कण्ड्वातोददाहवत्| रक्तं दलच्चर्मदलः ..................||२५||
🔊 Audio coming soon
sasphōṭamityādinā carmadalam|| 25||
Adhikarana kAkaNakuShThalakShaNam (26) · Śloka 26
........................... kākaṇaṁ tīvradāharuk| pūrvaṁ raktañca kr̥̄ṣṇañca kākanandīphalōpamam| kuṣṭhaliṅgairyutaṁ sarvairnaikavarṇaṁ tatō bhavēt||26||
........................... काकणं तीव्रदाहरुक्| पूर्वं रक्तञ्च कॄष्णञ्च काकनन्दीफलोपमम्| कुष्ठलिङ्गैर्युतं सर्वैर्नैकवर्णं ततो भवेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
tīvradāhayutatvādi kākaṇalakṣaṇam| kākanandī guñjā| tatphalamardhē kr̥ṣṇamardhē raktaṁ bhavati| tacca sarvadōṣajatvāt sarvaliṅgamanēkavarṇaṁ ca bhavēditi|| 26||
Adhikarana kuShTheShu doSholbaNatAM tattalli~ggakarmabhirvidyAt (27) · Śloka 27
dōṣabhēdīyavihitairādiśēlliṅgakarmabhiḥ| kuṣṭhēṣu dōṣōlbaṇatāṁ .................||27||
दोषभेदीयविहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः| कुष्ठेषु दोषोल्बणतां .................||२७||
🔊 Audio coming soon
ētēṣu ca kāpālādyēṣu kuṣṭhēṣu pratyēkaṁ vātādyanyatamadōṣōlbaṇatāṁ (a. saṁ. sū. a. - 20) dōṣabhēdīyavihitairvātādīnāṁ liṅgaiḥ karmabhiścādiśēt| asmin kuṣṭhaviśēṣē iyān dōṣakōpa iti| dōṣāṇāṁ liṅgakarmabhiḥ sraṁsavyāsādibhiḥ (a. saṁ. sū. a. - 20) paripūrṇāparipūrṇairadhyavasyēt|| 27||
Adhikarana kuShThe asAdhyaM kuShTham (28) · Śloka 28
............................... sarvadōṣōlbaṇaṁ tyajēt| riṣṭōktaṁ yacca yaccāsthimajjaśukrasamāśrayam||28||
............................... सर्वदोषोल्बणं त्यजेत्| रिष्टोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जशुक्रसमाश्रयम्||२८||
🔊 Audio coming soon
tatra yasmin sarva uvōlbaṇāstaṁ tyajēt| riṣṭōktaṁ (a. saṁ. śā. - 715) 'kuṣṭhaṁ viśīryyamāṇāṅgaṁ' ityādinā asthyādyāśrayaṁ yattacca tyajēt| asthyādyāśrayasyātraiva lakṣaṇaṁ vakṣyatē (a. saṁ. vi. - 559) ityētatsarvamasādhyam|| 28||
Adhikarana yApyakuShTham (29) · Śloka 29
yāpyaṁ mēdōgataṁ ..............................||29||
याप्यं मेदोगतं ..............................||२९||
🔊 Audio coming soon
mēdōgataṁ yāpyam|| 29||
Adhikarana kRucchrakuShTham (30) · Śloka 30
.............................. kr̥cchraṁ pittādvandvāsramāṁsagam||30||
.............................. कृच्छ्रं पित्ताद्वन्द्वास्रमांसगम्||३०||
🔊 Audio coming soon
pittādiviśiṣṭaṁ kr̥cchram|| 30||
Adhikarana sukhasAdhyaM kuShTham (31) · Śloka 31
akr̥cchraṁ kaphavātaḍhyaṁ tvaksthamēkamalañca yat||31||
अकृच्छ्रं कफवातढ्यं त्वक्स्थमेकमलञ्च यत्||३१||
🔊 Audio coming soon
kaphavātajamakr̥cchraṁ sukhamityarthaḥ| tathā tvagāśrayamēkadōṣaṁ ca|| 31||
Adhikarana tvaggatakuShThalakShaNam (32) · Śloka 32
tatra tvaci sthitē kuṣṭhē tōdavaivarṇyarūkṣatāḥ||32||
तत्र त्वचि स्थिते कुष्ठे तोदवैवर्ण्यरूक्षताः||३२||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā tvagādyāśrayaviśēṣavaśēna kuṣṭhalakṣaṇamucyatē| tēṣu madhyē tvaci sthitē kuṣṭhē tōdādayaḥ|| 32||
Adhikarana tvaggatakuShThalakShaNam (33) · Śloka 33
svēdasvāpaśvayathavaḥ śōṇitē||33||
स्वेदस्वापश्वयथवः शोणिते||३३||
🔊 Audio coming soon
śōṇitasthitē svēdādayaḥ|| 33||
Adhikarana mAMsagatakuShThalakShaNam (34) · Śloka 1
pāṇipādāśritāḥ sphōṭāḥ klēdaḥ sandhiṣu cādhikam||1||
पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेदः सन्धिषु चाधिकम्||१||
🔊 Audio coming soon
pāṇipādasphōṭādayō māṁsagē|| 34||
Adhikarana medogatakuShThalakShaNam (35) · Śloka 35
kauṇyaṁ gatikṣayō'ṅgānāṁ dūlanaṁ syācca mēdasi||35||
कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां दूलनं स्याच्च मेदसि||३५||
🔊 Audio coming soon
kauṇyādayō midaḥsthitē| kauṇyaṁ vikalapāṇitvam|| 35||
Adhikarana asthimajjagatakuShTha lakShaNam (36) · Śloka 36
nāsābhaṅgō'sthimajjasthē nētrarāgaḥ svarakṣayaḥ| kṣatē ca kr̥mayaḥ ..............................||36||
नासाभङ्गोऽस्थिमज्जस्थे नेत्ररागः स्वरक्षयः| क्षते च कृमयः ..............................||३६||
🔊 Audio coming soon
nāsābhaṅgō nētrarāgaḥ svarakṣayaḥ kṣatē ca kr̥mayaścētyētadasthisthē majjasthē ca|| 36||
Adhikarana shukragatakuShThalakShaNam (37) · Śloka 37
........................ śukrē svadārāpatyabādhanam||37||
........................ शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम्||३७||
🔊 Audio coming soon
svadārāṇāmapatyānāṁ ca bādhanaṁ kuṣṭhasambhavaḥ śukrāśritē kuṣṭhē bhavati|| 37||
Adhikarana raktAdyAshritakuShTheShu yathApUrvaM li~ggAnA~jca sambhavaH (38) · Śloka 38
yathāpūrvañca sarvāṇi syurliṅgānyasr̥gādiṣu||38||
यथापूर्वञ्च सर्वाणि स्युर्लिङ्गान्यसृगादिषु||३८||
🔊 Audio coming soon
asr̥gādisthitē kuṣṭhē yathāpūrvaṁ liṅgāni syuḥ| yasmin dhātau sthitaṁ tasya yaḥ pūrvō dhātuḥ talliṅgānyapi tatra bhavantītyarthaḥ| tēna raktāśrayē tvagliṅgānyapi tatra bhavanti| māṁsāśrayē kuṣṭhē tvagraktāśrayāṇi| mēdōgē tvagraktamāṁsāśrayāṇi| asthigē tvagādimēdō'ntāśrayāṇi lakṣaṇāni| ēvaṁ yāvacchukram| śukragē sarvāṇyēva liṅgāni bhavantītyuktaṁ kuṣṭham|| 38||
Adhikarana shvitrasya nidAnAdi (39) · Śloka 39
kuṣṭhaikasambhavaṁ śvitraṁ kilāsaṁ cāruṇañca tat| nirdiṣṭamaparisrāvitridhātūdbhavasaṁśrayam||39||
कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं चारुणञ्च तत्| निर्दिष्टमपरिस्रावित्रिधातूद्भवसंश्रयम्||३९||
🔊 Audio coming soon
kuṣṭhaikasambhavamityādinā śvitramucyatē| kuṣṭhēnaikaḥ sadr̥śō nidānadōṣadūṣyasamprāptyādikaṁ sambhavō yasya tat tathōktam| tacca śvitraṁ nāmnā kilāsaṁ cāruṇamaparisrāvi ca nirdiṣṭamācāryyaiḥ| tathā tridhātūdbhavasaṁśrayaṁ trayō dhātavō vātapittaślēṣmāṇa udbhavaḥ trayasya| dhātavō raktamāṁsamēdōlakṣaṇā āśrayō yasya tattathōktam| dhātuśabdēnōbhayamudbhavaśca saṁśrayaśca gr̥hyatē|| 39||
Adhikarana shvitre doShabhedena varNabhedaH (40) · Śloka 40
vātādrūkṣāruṇaṁ pittāttāmraṁ kamalapatravat| sadāhaṁ rōmavidhvaṁsikaphācchvētaṁ ghanaṁ guruḥ| sakaṇḍū ca kramādraktamāṁsamēdassu cādiśēt||40||
वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत्| सदाहं रोमविध्वंसिकफाच्छ्वेतं घनं गुरुः| सकण्डू च क्रमाद्रक्तमांसमेदस्सु चादिशेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
vātādityādinōdbhavadhātutrayakramēṇa lakṣaṇamucyatē| saṁśrayadhātuṣu varṇēnaivēdr̥kkramēṇaivādiśēt| tēna rūkṣāruṇaṁ varṇēna raktāśritaṁ śvitram| tāmraṁ māṁsagatam| śvētaṁ mēdōgatamiti|| 40||
Adhikarana shvitre yathottaraM kRucchratvam (41) · Śloka 41
varṇēnaivēdr̥gubhayaṁ kr̥cchraṁ taccōttarōttaram||41||
वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम्||४१||
🔊 Audio coming soon
ubhayaṁ kramēṇa kr̥cchram| taccōttarōttaram| ubhayaṁ vātādyudbhavaṁ raktādisaṁśrayaṁ cōttarōttaraṁ kr̥cchrasādhyam| tēna vātajaṁ raktāśritaṁ kr̥cchram| tatō'pi pittajaṁ māṁsāśritam| tatō'pi kaphajaṁ mēdōgatam|| 41||
Adhikarana sAdhyashvitralakShaNam (42) · Śloka 42
aśuklarōmā bahulamasaṁsr̥ṣṭaṁ mithōnavam| anagnidagdhajaṁ sādhyaṁ śvitraṁ ..........||42||
अशुक्लरोमा बहुलमसंसृष्टं मिथोनवम्| अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं ..........||४२||
🔊 Audio coming soon
aśuklarōmatvādiyuktaṁ śvitraṁ sādhyam|| 42||
Adhikarana asAdhyashvitralakShaNam (43) · Śloka 43
.......................... varjyamatō'nyathā| guhyapāṇitalōṣṭhēśu jātamapyacirantanam| varjanīyaṁ viśēṣēṇa kilāsaṁ siddhimicchatā||43||
.......................... वर्ज्यमतोऽन्यथा| गुह्यपाणितलोष्ठेशु जातमप्यचिरन्तनम्| वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता||४३||
🔊 Audio coming soon
tadviparyayē varjyam| guhyādiṣu jātamacirantamapi varjyam|
Adhikarana sarvarogANAM sa~gkrAmakatvam (44) · Śloka 44
sparśaikāhāraśyyādisēvanāt prāyaśō gadāḥ| sarvē sañcāriṇō nētratvagvikārāviśēṣataḥ||44||
स्पर्शैकाहारश्य्यादिसेवनात् प्रायशो गदाः| सर्वे सञ्चारिणो नेत्रत्वग्विकाराविशेषतः||४४||
🔊 Audio coming soon
prasaṅgēnāha-sparśētyādi| subōdham| iti śvitramuktam|
Adhikarana kRumINAM dvaividhyam (45) · Śloka 45
kr̥mayastu dvidhā prōktā bāhyābhyantarabhēdataḥ||45||
कृमयस्तु द्विधा प्रोक्ता बाह्याभ्यन्तरभेदतः||४५||
🔊 Audio coming soon
kr̥maya ucyantē| dvividhāḥ kr̥mayaḥ| bāhyā abhyantaraśca|| 45||
Adhikarana kRumINAM cAturvidhyam (46) · Śloka 46
bahirmalakaphāsr̥gviḍjanmabhēdāccaturvidhāḥ||46||
बहिर्मलकफासृग्विड्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः||४६||
🔊 Audio coming soon
janmabhēdēna caturvidhāḥ kēcidbahirmalajāḥ| kēcitkaphajāḥ kēcidasr̥gjāḥ| kēcidviḍjāḥ| iti bahirmalāḥ śarīrabāhyaḥ kēśavastrādimalaḥ|| 46||
Adhikarana kRumINAM sa~gkhyA (47) · Śloka 47
nāmatō viṁśatividhāḥ ..............................||47||
नामतो विंशतिविधाः ..............................||४७||
🔊 Audio coming soon
punarnāmabhēdēna sarvē viṁśatividhāḥ|| 47||
Adhikarana bAhyakRuminidAnapramANAdi (48) · Śloka 48
.................................bāhyāstatrāmr̥tōdbhavāḥ| tilapramāṇasaṁsthānavarṇāḥ kēśāmbarāśrayāḥ| bahupādāśca sūkṣmāśca yūkā likṣāśca nāmataḥ| dvidhā tē kōṭhapiṭakākaṇḍūkaṇḍān prakurvatē||48||
.................................बाह्यास्तत्रामृतोद्भवाः| तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः| बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः| द्विधा ते कोठपिटकाकण्डूकण्डान् प्रकुर्वते||४८||
🔊 Audio coming soon
tatra bāhyā bahirmalajāḥ| tē hyamr̥jāhētukāḥ|| 48||
Adhikarana AntarakRumINAM kAraNAtkuShThotpattiH (49) · Śloka 49
kuṣṭhaikasambhavō'ntarjāḥ...........................||49||
कुष्ठैकसम्भवोऽन्तर्जाः...........................||४९||
🔊 Audio coming soon
kuṣṭhētyādi| antarjāḥ kaphādijanmānaḥ| sarvē kuṣṭhaikahētavaḥ|
Adhikarana shleShmajakRumINAM visheShanidAnam (50) · Śloka 50
............................ ślēṣmajāstēṣu cādhikam| madhurānnaguḍakṣīradadhisaktunavōdanaiḥ||50||
............................ श्लेष्मजास्तेषु चाधिकम्| मधुरान्नगुडक्षीरदधिसक्तुनवोदनैः||५०||
🔊 Audio coming soon
tēṣu cāntarēṣu madhyē ślēṣmajā adhikaṁ madhurādibhirbhavanti|
Adhikarana purIShajakRumINAM visheShanidAnam (51) · Śloka 51
śakr̥jjā bahuviḍdhānyaparṇaśākaukulādibhiḥ||51||
शकृज्जा बहुविड्धान्यपर्णशाकौकुलादिभिः||५१||
🔊 Audio coming soon
śakr̥jjā bahuviḍdhānyādibhirjāyantē| ōkulaṁ kr̥tānna uktam| kāṇḍasthānyapakvāni bhr̥ṣṭāni syānīti|| 51||
Adhikarana kaphajakRumINAM sambhavasthAnAni (52) · Śloka 52
kaphādā''māśayē jātā baddhā sarpanti sarvataḥ| pr̥thubradhnanibhāḥ kēcitkēcit gaṇḍūpadōpamāḥ| rūḍhadhānyāṅkurākārāstanudīrghāstathāṇavaḥ| śvētā tāmrāvabhāsāśca nāmataḥ saptadhā tu tē| antrādā udaravēṣṭāhr̥dayādā mahārūhāḥ| curavō darbhakusumāḥ sugandhāḥ tē tu kurvatē| hr̥llāsamāsyasravaṇamavipākamarōcakam| mūrcchācchardijvarānāhakārśyakṣavathupīnasān||52||
कफादाऽऽमाशये जाता बद्धा सर्पन्ति सर्वतः| पृथुब्रध्ननिभाः केचित्केचित् गण्डूपदोपमाः| रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणवः| श्वेता ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते| अन्त्रादा उदरवेष्टाहृदयादा महारूहाः| चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धाः ते तु कुर्वते| हृल्लासमास्यस्रवणमविपाकमरोचकम्| मूर्च्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान्||५२||
🔊 Audio coming soon
kaphādityādi| tatra kaphajā āmāśayē jātāḥ| vr̥ddhāḥ santaḥ paścātsarvajaṭharē sarpanti| subōdham|
Adhikarana raktajakRumINAM sthAnamAkRutishca (53) · Śloka 53
raktavāhisirāsthānāraktajā jantavōṣṇavaḥ| apādāvr̥ttatāmrāśca saukṣmyātkēcidadarśanāḥ||53||
रक्तवाहिसिरास्थानारक्तजा जन्तवोष्णवः| अपादावृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः||५३||
🔊 Audio coming soon
raktavāhītyādi| raktajā jantavaḥ aṇavaḥ sūkṣmāstēṣāṁ raktavāhinyaḥ sirāḥ sthānam|| 53||
Adhikarana raktajakRumINAM nAmAni (54) · Śloka 54
kēśādā lōmavidhvaṁsā lōmadvīpā udumbarāḥ| ṣaṭ tē kuṣṭhaikakarmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ||54||
केशादा लोमविध्वंसा लोमद्वीपा उदुम्बराः| षट् ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः||५४||
🔊 Audio coming soon
tē ca kēśādādayaścatvāraḥ| sahasaurasamātara iti dvau| ēvaṁ ṣaṭ| ēkē saurasāḥ| aparē mātaraḥ|| 54||
Adhikarana purIShajakRumINAM sthAnam (55) · Śloka 55
pakvāśayē purīṣōtthā jāyantē'dhōvisarpiṇaḥ||55||
पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्तेऽधोविसर्पिणः||५५||
🔊 Audio coming soon
pakvētyādi| purīṣōtthāḥ kr̥mayaḥ pakvāśayē jāyantē| adhōmukhāśca bhavanti|| 55||
Adhikarana purIShajakRumINAM vRuddhau lakShaNAni (56) · Śloka 56
vr̥ddhāstē syurbhavēyuśca tē yadāmāśayōnmukhāḥ| tadā'syōdgāraniḥśvāsāviḍgandhānuvidhāyinaḥ||56||
वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः| तदाऽस्योद्गारनिःश्वासाविड्गन्धानुविधायिनः||५६||
🔊 Audio coming soon
tēṣu ca vr̥ddhatvādyadā''māśayōnmukhatā bhavati tadā'sya puruṣasyōdgāraniḥśvāsā viḍgandhānuvidhāyinō bhavanti|| 56||
Adhikarana purIShajakRumINAmAkRutirvarNashca (57) · Śloka 57
puthuvr̥ttatanusthūlāḥ śyāvapītasitāsitāḥ||57||
पुथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः||५७||
🔊 Audio coming soon
tē ca pr̥thvādiguṇāḥ|| 57||
Adhikarana purIShajakRumINAM nAmAni (58) · Śloka 58
tē pañca nāmnā kr̥mayaḥ kakētukamakērukāḥ| sausurādāḥ salūnākhyā lēhihāḥ...............||58||
ते पञ्च नाम्ना कृमयः ककेतुकमकेरुकाः| सौसुरादाः सलूनाख्या लेहिहाः...............||५८||
🔊 Audio coming soon
kakērukādayaḥ lēlihāntāścēti pañca nāmānaḥ|| 58||
Adhikarana purIShajakRumivikArAH (59-14) · Śloka 14
.................................janayanti ca| viḍbhēdaśūlaviṣṭambhakārśyapāruṣyapāṇḍutaḥ| rōmaharṣāgnisadanagudakaṇḍūvinirgamān||59|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅga- saṁgrahasaṁhityāṁ nidānasthānē kuṣṭhaśvitrakr̥mi- nidānaṁnāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
.................................जनयन्ति च| विड्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुतः| रोमहर्षाग्निसदनगुदकण्डूविनिर्गमान्||५९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग- संग्रहसंहित्यां निदानस्थाने कुष्ठश्वित्रकृमि- निदानंनाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
ētē viḍbhēdādīn janayanti| ēvaṁ viṁśatiḥ kr̥mayaḥ| dvau bahirmalajau| sapta kaphajāḥ| ṣaḍraktajāḥ| pañca purīṣajāḥ iti|| 59|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgraha- vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ nidānasthānē caturdaśō'dhyāyaḥ