6. madātyayādinidānam

Adhikarana atha madAtyayanidAnaM nAma ShaShTho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನಂನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ವಾತಕಫೋಹೇತುಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಧಾತುಶೋಷಣಸಾಮಾನ್ಯಾಚ್ಚ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾನನ್ತರಂ ಮದಾತ್ಯಯಾದಿನಿರ್ಣಯಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ| ಮದೇನಾತ್ಯಯೋ ಮದಾತ್ಯಯಃ| ಮದಹೇತುಕೋ ವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮದೋ ನಾಮ ಚಿತ್ತಧಾತುವಿಕಾರಃ| ಸ ಚ ಮದಕಾರ್ಯ್ಯಮ್| ಮದ್ಯಂ ಚ ಯಥಾಕಾರಣತಾಂ ತತ್ರ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ತಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ದರ್ಶಯತಿ|| ೧||

Adhikarana madyaujasorguNAH (2) · Śloka 2

ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾಮ್ಲಂ ವ್ಯವಾಯ್ಯಾಶುಕರಂ ಲಘು| ವಿಕಾಶಿ ವಿಶದಂ ಮದ್ಯಮೋಜಸೋಽಸ್ಮಾದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ||೨||

ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣದಶಕಸಂಯುಕ್ತಂ ಮದ್ಯಮ್| ತೇನಾಸ್ಮಾನ್ ಮದ್ಯಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣವಿಪರೀತಮನ್ದಾದಿಗುಣದಶಕಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯೌಜಸೌ ವಿಪರ್ಯ್ಯಯ ಏವ||೨||

Adhikarana madyatulyatve~api viShasya mArakatve hetuH (3) · Śloka 3

ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ವಿಷೇಽಪ್ಯುಕ್ತಾಶ್ಚಿತ್ತೋಪಪ್ಲಾವಿನೋ ಗುಣಾಃ| ಜೀವಿತಾನ್ತಾಯ ಜಾಯನ್ತೇ ವಿಷೇ ತೂತ್ಕರ್ಷವೃತ್ತಿತಃ||೩||

ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ಗುಣಾ ವಿಷೇಽಪ್ಯುಕ್ತಾಃ| ತತ್ರಸ್ಥಾಶ್ಚ ತೇ ಜೀವಿತಾನ್ತಾಯ ಜಾಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ತೇಷಾಮುತ್ಕರ್ಷವೃತ್ತಿಹೇತುಃ| ಅನೇನೈತತ್ಕಥಯತಿ-ವಿಷಂ ಮದ್ಯಂ ಸಮಮೇವೌಜಸೋ ವಿಪರೀತಮಿತಿ|| ೩||

Adhikarana prathamamadaH (4) · Śloka 4

ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರ್ಮದ್ಯಂ ಮನ್ದಾದೀನೋಜಸೋ ಗುಣಾನ್| ದಶಭಿರ್ದಶಸಂಕ್ಷೋಭ್ಯ ಚೇತೋ ನಯತಿ ವಿಕ್ರಿಯಾಮ್| ಆದ್ಯೇ ಮದ್ಯೇ...............................||೪||

ಅತ ಏವ ಮದ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣಮೋಜಸೋಃ ಮನ್ದಾದಿಗುಣಮ್; ಅತೋ ವಿಪರ್ಯ್ಯಯಾನ್ಮದ್ಯಂ ಸೇವಿತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭೀಃ ಸರ್ವೈರ್ದಶಭಿರ್ಗುಣೈರೋಜಸೋ ಮನ್ದಾದೀನ್ ದಶಾಪಿ ಗುಣಾನ್ ವಿಕ್ಷೋಭ್ಯ ಚೇತೋವಿಕ್ರಿಯಾಂ ನಯತಿ| ಅಯಮಾದ್ಯೋ ಮದಃ|| ೪||

Adhikarana dvitIyamadaH (5) · Śloka 5

...............ದ್ವಿತೀಯೇ ತು ಪ್ರಮಾದಾಯತನೇ ಸ್ಥಿತಃ| ದುರ್ವಿಕಲ್ಪಹತೋ ಮೂಢಃ ಸುಖಮಿತ್ಯವಬುಧ್ಯತೇ||೫||

ತತೋ ಮದ್ಯಸ್ಯಾಽತಿಪಾನೇನ ದ್ವಿತೀಯೋ ಮದೋ ಭವತಿ| ಯಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಮಾದಾಯತನೇ ಪ್ರಮಾದಕರಣಭೂತೇ ಸ್ಥಿತಃ ಪುರುಷೋ ದುರ್ವಿಕಲ್ಪಹತಃ ಸನ್ ಮೂಢಸ್ತದೇವ ಸುಖಮಿತ್ಯವಬುಧ್ಯತೇ|| ೫||

Adhikarana tRutIyamadaH (6) · Śloka 6

ಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಯೋಃ ಸನ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ರಾಜಸತಾಮಸಃ| ನಿರಙ್ಕುಶ ಇವ ವ್ಯಾಲೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಾಚರೇಜ್ಜಡಃ||೬||

ತತೋಽಪಿ ತೃತೀಯೋ ಮದೋ ಭವತಿ| ಯಸ್ಯ ದ್ವಿತೀಯೇನ ತಥಾವಿಧಃ ಸನ್ಧಿರ್ಭವತಿ| ಯಂ ಸನ್ಧಿಂ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಃ ಸನ್ ಪುರುಷೋ ನಿರಙ್ಕುಶ ಇವ ವ್ಯಾಲೋ ನ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನಾಚರೇಜ್ಜಡಃ| ನಿರಙ್ಕುಶಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರವೃತ್ತಿಃ ವ್ಯಾಲೋ ದುಷ್ಟಗಜಃ|| ೬||

Adhikarana tRutIyamadanindA (7) · Śloka 7

ಇಯಂ ಭೂಮಿರವದ್ಯಾನಾಂ ದೌಶ್ಶೀಲ್ಯಸ್ಯೇದಮಾಸ್ಪದಮ್| ಏಕೋಽಯಂ ಬಹುಮಾರ್ಗಾಯಾ ದುರ್ಗತೇರ್ದೇಶಿಕಃ ಪರಮ್||೭||

ಅವದ್ಯಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಮಿಯಂ ಭೂಮಿಃ| ಯೋ ಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಯೋಃ ಸನ್ದಿಗ್ಧಃ| ದೇಶಿಕಃ ಉಪದೇಷ್ಟಾ|| ೭||

Adhikarana sampUrNasya tRutIyamadasya lakShaNam (8) · Śloka 8

ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ ಶವವಚ್ಛೇತೇ ತೃತೀಯೇ ತು ಮದೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಮರಣಾದಪಿ ಪಾಪಾತ್ಮಾ ಗತಃ ಪಾಪತರಾಂ ದಶಾಮ್||೮||

ಯದಾ ತು ತೃತೀಯಂ ಮದಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ತದಾ ಸಃ ಪಾಪಾನ್ಮರಣಾದಪಿ ಪಾಪತರಾಂ ದಶಾಮವಸ್ಥಾಂ ಗತೋ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ ಸನ್ ಶವವಚ್ಛೇತೇ| ಏತದೇವಾಽನ್ತರೋಕ್ತಂ ಮದತ್ರಯಲಕ್ಷಣಮ್|| ೮||

Adhikarana madyAsaktAvasthA (9) · Śloka 9

ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಂ ಸುಖಂ ದುಃಖಮರ್ಥಾನರ್ಥಂ ಹಿತಾಹಿತಮ್| ಯದಾಽಸ್ಕ್ತೋ ನ ಜಾನಾತಿ ಕಥಂ ತಚ್ಛೀಲಯೇದ್ಬುಧಃ||೯||

ತಚ್ಚ ಮದ್ಯಂ ಬುಧಃ ಶೀಲಯಿತುಂ ನಾರ್ಹತಿ| ಯಸ್ಮಿನ್ನಾಽಸಕ್ತೇ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾದಿಕಂ ದೃಷ್ಟಫಲಂ ನ ಜಾನಾತಿ| ತನ್ಮದ್ಯಂ ಕಥಂ ಬುಧಃ ಶೀಲಯೇತ್||೯||

Adhikarana madyapAne doShAH (10) · Śloka 10

ಮದ್ಯೇ ಮೋಹೋ ಭಯಂ ಶೋಕಃ ಕ್ರೋಧೋ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಸಂಶ್ರಿತಾಃ| ಸೋನ್ಮಾದಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಃ ಸಾಽಪಸ್ಮಾರಾಪತಾನಕಾಃ||೧೦||

ಮದ್ಯೇ ನಿತ್ಯಂ ಮೋಹಾದಯಃ ಸಂಶ್ರಿತಾಃ ತತ್ಕಾರಣತ್ವಾತ್ ಅಪತಾನಕೋ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ವಕ್ಷ್ಯತೇ|| ೧೦||

Adhikarana madyasyA~asAdhutvam (11) · Śloka 11

ಯತ್ರೈಕಃ ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಂಶಸ್ತತ್ರ ಸರ್ವಮಸಾಧು ಯತ್| ಅಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಮನ್ನಂ ಹಿ ವ್ಯಾಧಯೇ ಮರಣಾಯ ವಾ| ಮದ್ಯಂ ತ್ರಿವರ್ಗಧೀಧೈರ್ಯಲಜ್ಜಾದೇರಪಿ ನಾಶನಮ್||೧೧||

ಅಥವಾ ಕಿಂ ಮೋಹಾದಿಭಿರುಕ್ತೈರ್ಯತ್ರೈಕಃ ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಂಶಸ್ತತ್ರ ಯದಸಾಧು ತತ್ಸರ್ವಂ ಸ್ಥಿತಮೇವ| ತಚ್ಚ ಮದ್ಯಮಯುಕ್ತ್ಯಾಯುಕ್ತಂ ಸುತರಾಮಸಾಧು| ತಥಾ ಚಾನ್ನಮಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಂ ವ್ಯಾಧಯೇ ಭವತಿ| ಅಥವಾ ಮರಣಾಯ ಭವತಿ| ಏತನ್ನ ಕದಾಚಿದದೃಷ್ಟಕ್ಷತ್ಯೈ| ಮದ್ಯಂ ಪುನರಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತಂ ತ್ರಿವರ್ಗಾದಿನಾಶನೇಽಪಿ ಪರ್ಯ್ಯಾಪ್ತಂ ಭವತಿ| ಧೀರ್ವಸ್ತುಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಃ| ಧೈರ್ಯ್ಯಂ ಮನಸಃ ಸ್ಥಿರತ್ವಮ್| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನಾನ್ಯೇಷಾಂ ಶ್ಲಾಘ್ಯಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|| ೧೧||

Adhikarana balyAdayo madyena nAtimAdyanti (12) · Śloka 12

ನಾಽತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ ಬಲಿನಃ ಕೃತಾಹಾರಾ ಮಹಾಶನಾಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸತ್ವವಯೋಯುಕ್ತಾ ಮದ್ಯನಿತ್ಯಾಸ್ತದನ್ವಯಾಃ| ಮೇದಃ ಕಫಾಧಿಕಾ ಮನ್ದವಾತಪಿತ್ತಾಃ ದೃಢಾಗ್ನಯಃ||೧೨||

ತಚ್ಚ ಮದ್ಯಂ ನ ಸರ್ವತ್ರ ದೋಷಾವಹತ್ವೇನ ಸಮ್ಭವತಿ| ಯತೋ ಬಲ್ಯಾದಯೋ ಬಹುನಾಪಿ ಮದ್ಯೇನ ನಾಽತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ| ತದನ್ವಯಾಃ ಮದ್ಯಕುಲೋತ್ಪನ್ನಾಃ||೧೨||

Adhikarana durbalAH amlamadyAdinA cAdimAdyanti (13) · Śloka 13

ವಿಪರ್ಯಯೇಽತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ ವಿಸ್ತ್ರಬ್ಧಾಃ ಕುಪಿತಾಶ್ಚ ಯೇ| ಮದ್ಯೇನ ಚಾಮ್ಲರೂಕ್ಷೇಣ ಸಾಽಜೀರ್ಣೇ ಬಹುನಾತಿ ಚ||೧೩||

ತತ್ಸ್ವರೂಪವಿಪರ್ಯ್ಯಯೇ ಚಾಽತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ| ತಥಾ ವಿಸ್ತ್ರಬ್ಧಾಃ ಸುವಿಶ್ವಸ್ತಾಃ ತಥಾ ಕುಪಿತಾಶ್ಚ ಯೇ ಅಮ್ಲರೂಕ್ಷೇಣ ಚ ಮದ್ಯೇನ ಸರ್ವ ಏವಾತಿಮಾದ್ಯನ್ತಿ| ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಥಾ ಸಾಽಜೀರ್ಣೇ ಪೀತೇನಾಪಿ| ಬಹುನಾ ಚ ಪೀತೇನ||೧೩||

Adhikarana madAtyayaprabhedAH (14) · Śloka 14

ವಾತಾತ್ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫಾತ್ಸರ್ವೈಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಸ್ಯುರ್ಮದಾತ್ಯಯಾಃ| ಸರ್ವೇಽಪಿ ಸರ್ವೈರ್ಜಾಯನ್ತೇ ವ್ಯಪದೇಶಸ್ತು ಭೂಯಸಾ||೧೪||

ವಾತಾದಿಭಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಚ ಚತ್ವಾರೋ ಮದಾತ್ಯಯಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಸರ್ವೇಷಾಮಪಿ ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇ ಭೂಯಸಾ ವ್ಯಪದೇಶಃ|| ೧೪||

Adhikarana madAtyayasAmAnyalakShaNam (15) · Śloka 15

ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಮೇಹಾ ಹೃದಯವ್ಯಥಾ| ವಿಡ್ಭೇದಃ ಸತತಂ ತೃಷ್ಣಾ ಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯಾ ಜ್ವರೋಽರುಚಿಃ| ಶಿರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಾಸ್ಥಿಕ್ಕಮ್ಪೋ ಮರ್ಮಭೇದಸ್ತ್ರಿಕಗ್ರಹಃ| ಜ್ವರೋ ವಿಬನ್ಧಸ್ತಿಮಿರಂ ಕಾಸಶ್ವಾಸಪ್ರಜಾಗರಾಃ| ಸ್ವೇದೋಽತಿಮಾತ್ರಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಶ್ವಯಥುಶ್ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಮಃ| ಪ್ರಲಾಪಶ್ಛರ್ದಿರುತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಭ್ರಮೋ ದುಃಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮ್||೧೫||

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮದಾತ್ಯಯಾನಾಂ ಪ್ರಮೇಹಾದಿಸಾಧಾರಣಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಸೌಮ್ಯಾಗ್ನೇಯಾ ಜ್ವರೋ ಯೋ ಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ|| ೧೫||

Adhikarana vAtikamadAtyayalakShaNAni (16) · Śloka 16

ವಿಶೇಷಾಜ್ಜಾಗರಶ್ವಾಸಕಮ್ಪಮೂರ್ಧರುಜೋಽನಿಲಾತ್| ಸ್ವಪ್ನೇ ಭ್ರಮತ್ಯುತ್ಪತತಿ ಪ್ರೇತೈಶ್ಚ ಸಹ ಭಾಷತೇ||೧೬||

ಏಷು ಲಿಙ್ಗೇಷು ಸತ್ಸ್ವಪಿ ವಾತಿಕೇ ಜಾಗರಾದಿಕಂ ಸಾತಿಶಯಂ ಭವತಿ||೧೬||

Adhikarana paittikamadAtyayalakShaNAni (17) · Śloka 17

ಪಿತ್ತಾದ್ದಾಹಜ್ವರಸ್ವೇದಮೋಹಾತೀಸಾರತೃಡ್ಭ್ರಮಾಃ| ದೇಹೋ ಹರಿತಹಾರಿದ್ರೋ ರಕ್ತನೇತ್ರಕಪಾಲತಾ||೧೭||

ಪಿತ್ತಾದ್ದಾದಿಕಮ್|| ೧೭||

Adhikarana shlaiShmikamadAtyayalakShaNAni (18) · Śloka 18

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಛರ್ದಿಹೃಲ್ಲಾಸನಿದ್ರೋದರ್ದಾಙ್ಗಗೌರಮ್||೧೮||

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಛರ್ದ್ಯಾದಿಕಮ್|| ೧೮||

Adhikarana sAnnipAtikamadAtyayalakShaNAni (19) · Śloka 19

ಸರ್ವಜೇ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗತ್ವಂ...............||೧೯||

ಸನ್ನಿಪಾತಿಕೇ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಸರ್ವಂ ಲಿಙ್ಗತ್ವಮ್| ಇತಿ ಮದಾತ್ಯಯಃ||೧೯||

Adhikarana dhvaMsakavikShayau dhvaMsakavikShayasambhavahetuH (20) · Śloka 20

...................ಂಉಕ್ತ್ವಾ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇಷು ಯಃ| ಸಹಸಾಽನುಚಿತಂ ಚಾನ್ಯತ್ತಸ್ಯ ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷಯೌ| ಭವೇತಾಂ ಮಾರುತಾತ್ಕಷ್ಟೌ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ||೨೦||

ಅನನ್ತರಂ ಮದ್ಯಕಾರಣೌ ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷಯೌ ನಿರ್ಣೀಯೇತೇ| ಯೋ ನರೋ ಮದ್ಯಪಃ ಸನ್ ಮದ್ಯಂ ಬಹುಕಾಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಸಹಸಾಽನ್ಯದನುಚಿತಂ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬೇತ್ ತಸ್ಯ ವಾತಾದ್ಧೇತೋರ್ಧ್ವಂಸಕವಿಕ್ಷಯೌ ನಾಮ್ನಾ ಕಷ್ಟೌ ವ್ಯಾಧೀ ಭವೇತಾಮ್||೨೦||

Adhikarana dhvaMsakalakShaNam (21) · Śloka 21

ಧ್ವಂಸಕೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಷ್ಠೀವಃ ಕಣ್ಠಶೋಷೋಽತಿನಿದ್ರತಾ| ಶಬ್ದಾಽಸಹತ್ತ್ವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಚ ........................||೨೧||

ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ತು ವಿಶೇಷೇಣ ತೌ ಸ್ಯಾತಾಮ್| ಧ್ವಂಸಕೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಷ್ಠೀವಾದಿ ಲಕ್ಷಣಮ್||೨೧||

Adhikarana vikShayalakShaNam (22) · Śloka 22

...................ವಿಕ್ಷಯೇಽಙ್ಗಶಿರೋಽತಿರುಕ್| ಹೃತ್ಕಣ್ಠರೋಧಃ ಸಮ್ಮೋಹಃ ಕಾಸಸ್ತೃಷ್ಣಾವಮಿಜ್ವರಃ||೨೨||

ವಿಕ್ಷಯೇಽಙ್ಗರುಗಾದಿ|| ೨೨||

Adhikarana tyaktamadyasya lAbhAH (23) · Śloka 23

ನಿವೃತ್ತೋ ಯಸ್ತು ಮದ್ಯೇಭ್ಯೋ ಜಿತಾತ್ಮಾ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕೃತ್| ವಿಕಾರೈಃ ಸ್ಪೃಶ್ಯತೇ ಜಾತು ನ ಸ ಶಾರೀರಮಾನಸೈಃ||೨೩||

ಮದ್ಯಮುಪಸಂಹರತಿ-ನಿವೃತ್ತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಸುಬೋಧಮ್|| ೨೩||

Adhikarana madamUrcchAsaMnyAsAnAM nidAnAdi (24) · Śloka 24

ರಜೋಮೋಹಾಹಿತಾಹಾರಪರಸ್ಯ ಸ್ಯುಸ್ತ್ರಯೋ ಗದಾಃ| ರಸಾಸೃಕ್ಚೇತನಾವಾಹಿಸ್ತ್ರೋತೋರೋಧಸಮುದ್ಭವಾಃ| ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಸಂನ್ಯಾಸಾ ಯಥೋತ್ತರಬಲೋತ್ತರಾಃ||೨೪||

ಅನನ್ತರಂ ಮದ್ಯವಚ್ಚಿತ್ತೋಪಘಾತಸಾಮಾನ್ಯಾದತ್ರೈವ ಮದಾದಯೋ ನಿರ್ಣೀಯನ್ತೇ| ರಜೋಮೋಹಾದ್ಯಭ್ಯಾಸಪರಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ದೋಷೈ ರಸಾದಿವಾಹಿಷು ಸ್ತ್ರೋತಸ್ಸು ರುದ್ಧೇಷು ಮೋಹಾದಯೋ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಾ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ತೇ ಚ ಯಥೋತ್ತರಂ ಬಲಾಧಿಕಾಃ| ಮದಾಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಸ್ತತಃ ಸಂನ್ಯಾಸ ಇತಿ|| ೨೪||

Adhikarana madanidAnam, madaprabhedAH (25) · Śloka 25

ಮದೋಽತ್ರ ದೋಷೈಃ ಸರ್ವೈಶ್ಚ ರಕ್ತಮದ್ಯವಿಷೈರಪಿ||೨೫||

ತೇಷು ಚ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ರಕ್ತಮದ್ಯವಿಷೈಶ್ಚೇತಿ ಸಪ್ತ ಭೇದಾಃ||೨೫||

Adhikarana vAtamadalakShaNam (26) · Śloka 26

ಸಕ್ತಾಽನಲ್ಪದ್ರುತಾಭಾಷಶ್ಚಲಸ್ಖಲಿತಚೇಷ್ಟಿತಃ| ರೂಕ್ಷಶ್ಯಾವಾರುಣತನುರ್ಮದೇ ವಾತೋದ್ಭವೇ ಭವೇತ್||೨೬||

ಸಕ್ತಾಭಾಷತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಃ ಪುರುಷೋ ವಾತೋದ್ಬವೇ ಮದೇ ಭವೇತ್|| ೨೬||

Adhikarana pittamadalakShaNam (27) · Śloka 27

ಪಿತ್ತೇನ ಕ್ರೋಧನೋ ರಕ್ತಪೀತಾಭಃ ಕಲಹಪ್ರಿಯಃ||೨೭||

ಪಿತ್ತೇನ ಕ್ರೋಧನತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಃ|| ೨೭||

Adhikarana kaphamadalakShaNam (28) · Śloka 28

ಸ್ವಲ್ಪಾಸಮ್ಬದ್ಧವಾಕ್ಪಾಣ್ಡುಃ ಕಫಾದ್ಧಯಾನಪರೋಽಲಸಃ||೨೮||

ಕಫಾದ್ಧಯಾನಪರತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಃ|| ೨೮||

Adhikarana sAnnipAtikamadalakShaNam (29) · Śloka 29

ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ.................||೨೯||

ಸನ್ನಿಪಾತೇನಾಽನನ್ತರೋಕ್ತಂ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಮ್|| ೨೯||

Adhikarana raktajamadalakShaNam (30) · Śloka 30

............................. ರಕ್ತಾತ್ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗದೃಷ್ಟಿತಾ| ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ......................................||೩೦||

ರಕ್ತಾತ್ ಮದೇ ಸ್ತಬ್ಧಾಙ್ಗದೃಷ್ಟಿತಾ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಭವತಿ|| ೩೦||

Adhikarana madyajamadalakShaNam (31) · Śloka 31

.................... ಮದ್ಯೇನ ವಿಕೄತೇಹಾಸ್ವರಾಙ್ಗತಾ||೩೧||

ಮದ್ಯೇನ ಮದೇ ವಿಕೃತೇಹತ್ವಾದಿಲಿಙ್ಗಮ್|| ೩೧||

Adhikarana viShajamadalakShaNam (32) · Śloka 32

ವಿಷಾತ್ಕಮ್ಪೋಽತಿನಿದ್ರಾ ಚ ಸರ್ವೇಭ್ಯೋಽಭ್ಯಧಿಕಶ್ಚ ಸಃ||೩೨||

ವಿಷಾನ್ಮದೇ ಕಮ್ಪೋಽತಿನಿದ್ರಾ ಚ ಭವತಿ| ಸ ಏವ ಸರ್ವ-ಮದೇಭ್ಯೋಽಧಿಕೋ ದುಸ್ಸಾಧ್ಯತಾವಹಃ|| ೩೨||

Adhikarana raktajAdimadeShu lakShaNaiH doShasa~ggatirj~jeyA (33) · Śloka 33

ಲಕ್ಷಯೇಲ್ಲಕ್ಷಣೋತ್ಕರ್ಷಾದ್ವಾತಾದೀನ್ ಶೋಣಿತಾದಿಷು||೩೩||

ತೇಷು ಚ ಶೋಣಿತಾದಿಮದೇಷು ವಾತಾದೀನ್ ಲಕ್ಷಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ಅನೇನೈತದುಕ್ತಮ್-ರಕ್ತಮದ್ಯವಿಷಮದಾಃ ಯದ್ಯಪಿ ತ್ರಿದೋಷಜಾಸ್ತಥಾಽಪ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟೇನ ವಾತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯಾಽಧಿಕ್ಯಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್| ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ಮದಾಃ||೩೩||

Adhikarana mUrcchAyanidAnam, vAtamUrcchAlakShaNam (34) · Śloka 34

ಅರುಣಂ ನೀಲಕೃಷ್ಣಂ ವಾ ಖಂ ಪಶ್ಯನ್ ಪ್ರವಿಶೇತ್ತಮಃ| ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯೇತ ಹೃತ್ಪೀಡಾ ವೇಪರ್ಭ್ರಮಃ| ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಚ ಶ್ಯಾವಾರುಣಾ ಛಾಯಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯೇ ಮಾರುತಾತ್ಮಕೇ||೩೪||

ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಮಾರುತಾತ್ಮಕೇ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯೇ ಪುರುಷೋಽರುಣಂ ನೀಲಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಾ ಆಕಾಶಂ ಪಶ್ಯಂಸ್ತಮಃ ಪ್ರವಿಶೇತ್| ಶೀಘ್ರಂ ಚ ಪ್ರತಿಬುಧ್ಯೇತ್| ಹೃತ್ಪೀಡಾದಿಕಂ ಚಾತ್ರ ಭವತಿ ತಮಃ ಪ್ರವೇಶಃ ಅಚೈತನ್ಯಮ್|| ೩೪||

Adhikarana pittamUrcchAlakShaNam (35) · Śloka 35

ಪಿತ್ತೇನ ರಕ್ತಂ ಪೀತಂ ವಾ ನಭಃ ಪಶ್ಯನ್ ವಿಶೇತ್ತಮಃ| ವಿಬುಧ್ಯೇತ ಚ ಸಸ್ವೇದೋ ದಾಹತೃಟ್ತಾಪಪೀಡಿತಃ| ಭಿನ್ನವಿಣ್ನೀಲಪೀತಾಭೋ ರಕ್ತಪೀತಾಕುಲೇಕ್ಷಣಃ||೩೫||

ರಕ್ತಂ ಪೀತಂ ವೇತ್ಯಾದಿಪಿಕೃನ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಃ ಲಕ್ಷಣಮ್|| ೩೫||

Adhikarana kaphamUrcchAlakShaNam (36) · Śloka 36

ಕಫೇನ ಮೇಘಸಙ್ಗಾಶಂ ಪಶ್ಯನ್ನಾಕಾಶಮಾವಿಶೇತ್| ತಮಶ್ಚಿರಾಚ್ಚ ಬುಧ್ಯೇತ ಸಹೃಲ್ಲಾಸಪ್ರಸೇಕವಾನ್| ಗುರುಭಿಸ್ತಿಮಿತೈರಙ್ಗೈರಾದ್ರಚರ್ಮಾವನದ್ಧವತ್||೩೬||

ಮೇಘೇತ್ಯಾದಿಕಂ ಕಫಮೂರ್ಚ್ಛಾಲಕ್ಷಣಮ್||೩೬||

Adhikarana sAnnipAtikamUrcchAyalakShaNam (37) · Śloka 37

ಸರ್ವಾಕೃತಿಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರಪಸ್ಮಾರ ಇವಾಽಪರಃ| ಪಾತಯತ್ಯಾಶು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ವಿನಾ ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈಃ||೩೭||

ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸರ್ವರೂಪೋ ಭವತಿ| ಮಹಾರಮ್ಭತ್ವೇಽಪರ ಇವಾಽಪಸ್ಮಾರಃ| ಅಯಂ ತು ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯೋ ಬೀಭತ್ಸಚೇಷ್ಟಿತೈರ್ಮೂತ್ರಪುರೀಷೋತ್ಸರ್ಗಾದಿಭಿರ್ವಿನಾ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಂ ಪೌರುಷಮಾಶು ಪಾತಯತಿ|| ೩೭||

Adhikarana madamUrcchAyayoH saMnyAsAt bhedaH (38) · Śloka 38

ದೋಷೇಷು ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಃ ಕೃತವೇಗೇಷು ದೇಹಿನಾಮ್| ಸ್ವಯಮೇವೋಪಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಸಂನ್ಯಾಸೇನೌಷಧೈರ್ವಿನಾ||೩೮||

ಅಪಸ್ಮಾರಾದ್ ವಿನಾ ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಯೋಃ ಪುನರವಬೋಧೇ ದೋಷೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾಹೇತುರುಚ್ಯತೇ| ದೇಹಿನಾಂ ಕೃತವೇಗೇಷು ಸತ್ಸು ದೋಷೇಷು ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಾಃ ಸ್ವಯಮೇವೌಷಧನಿರಪೇಕ್ಷಮೇವೋಪಶಾಮ್ಯನ್ತ್ಯಾಽಽವೇಗಕಾಲಮ್| ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಪುನರೌಷಧೈರ್ವಿನಾ ನ ಶಾಮ್ಯತಿ|| ೩೮||

Adhikarana saMnyAsanidAnAdi saMnyAsastadasAdhyatva~jca (39) · Śloka 39

ವಾಗ್ದೇಹಮನಸಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಮಾಽಽಕ್ಷಿಪ್ಯಾತಿಬಲಾ ಮಲಾಃ| ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಾಃ ಪ್ರಾಣಾಯತನಸಂಶ್ರಯಾಃ| ಕುರ್ವನ್ತಿ ತೇನ ಪುರುಷಃ ಕಾಷ್ಠಭೂತೋ ಮೃತೋಪಮಃ| ಮ್ರಿಯೇತ ಶೀಘ್ರಂ-ಶೀಘ್ರಂ ಚೇಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ||೩೯||

ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕ ಉಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಽಽಹ-ವಾಗಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಬಲಾ ಸ್ವಕಾರಣವಿಶೇಷವಶಾದ್ವಾತಾದಯೋ ದುಷ್ಟಾಃ ವಾಗ್ದೇಹಮನಸಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಮಾಽಽಕ್ಷಿಪ್ತ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪರಸ್ಪರಂ ಸನ್ನಿವರ್ತಿತಾಃ ಪ್ರಾಣಾಯತನಸಂಶ್ರಿತಾಶ್ಚ ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಪ್ರಾಣಾಯತನಂ ಹೃದಯಾದಿ| ತೇನ ಚ ಸಂನ್ಯಾಸೇನ ಪುರುಷಃ ಕಾಷ್ಠಭೂತೋ ಮೃತೋಪಮಶ್ಚ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಯದಿ ಶೀಘ್ರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ತತೋ ಮ್ರಿಯೇತೈವ|| ೩೯||

Adhikarana saMnyAse Ashu cikitsA yojyA (40) · Śloka 40

ಅಗಾಧೇ ಗ್ರಾಹಬಹುಲೇ ಸಲಿಲೌಘ ಇವಾತಟೇ| ಸಂನ್ಯಾಸೇ ವಿನಿಮಜ್ಜನ್ತಂ ನರಮಾಶು ನಿವರ್ತ್ತಯೇತ್||೪೦||

ತಥಾ ಭಿಷಕ ಸಂನ್ಯಾಸೇ ವಿನಿಮಜ್ಜನ್ತಂ ನರಮಾಶು ನಿವರ್ತಯೇತ್| ಅಗಾಧೇ ಗಮ್ಭೀರೇ ಗ್ರಾಹಬಹುಲೇ ಅತಟೇ ಚ ಸಲಿಲೌಘೇ ನಿಮಜ್ಜನ್ತಂ ನರಂ ಯಥಾಬಾನ್ಧವಾ ನಿವರ್ತಯನ್ತಿ|| ೪೦||

Adhikarana yuktiviyuktamadyadeShAH (41) · Śloka 41

ಮದಮಾನರೋಷತೋಪ್ರಭೃತಿಭಿರಭಿರ್ನಿಜೈಃ ಪರಿಷ್ವಙ್ಗಃ| ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತಂ ಚ ಸಮಂ ಯುಕ್ತಿವಿಯುಕ್ತೇನ ಮದ್ಯೇನ||೪೧||

ಮದಮಾನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನತ್ವಾನ್ಮದ್ಯೇನೈವೋಪಸಂಹರನ್ನಾಹ| ತೋಷೋ ಹರ್ಷಃ| ಪ್ರಭೃತಿಶಬ್ದೇನ ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದಯಃ|ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತಂ ಚ ಸಮಮಿತಿ ಕೃತ್ಯಾಕೃತ್ಯಾವಿವೇಕೋ ನ ಭವತಿ|| ೪೧||

Adhikarana yuktiyuktamadyaguNAH (42-6) · Śloka 6

ಬಲಕಾಲದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೃತಿಸಹಾಯಾಮವಯವಾಂಸಿ| ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ತದನುರೂಪ ಯದಿ ಪಿಬತಿ ತತಃ ಪಿಬತ್ಯಮೃತಮ್||೪೨|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೌ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನಂ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||

ಏವಂ ವಿಧಿಹೀನಸ್ಯ ದೋಷಮುಕ್ತ್ವಾ ಬಲಕಾಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿಧಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪುನರ್ಗುಣಮಾಹ| ಬಲಾದೀನಿ ಪೃಥಙ್ನಿರೂಪ್ಯ ಬಲಾದ್ಯನುರೂಪಮೇವ ಯದಿ ಮದ್ಯಂ ಪಿಬತಿ ತತೋಽಮೃತಮೇವ ಪಿಬತಿ|| ೪೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ