Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતઃ પાણ્ડુરોગકામલાશોફવિસર્પનિદાનં નામા- ધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातः पाण्डुरोगकामलाशोफविसर्पनिदानं नामा- ध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
માંસાદ્યુપઘાતદોષકોપસાદૃશ્યાદુદરાનન્તરં પાણ્ડ્વાદિનિર્ણયાધ્યાયારમ્ભઃ || ૧ ||
Adhikarana pANDuroganidAnaM samprAptiniruktIni (2) · Śloka 2
પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતાઃ યથોક્તૈઃ કોપનૈર્મલાઃ| તત્રાનિલેન બલિના ક્ષિપ્તં પિત્તં હૃદિ સ્થિતમ્| ધમનીર્દશ સમ્પ્રાપ્ય વ્યાપ્નુવત્સકલાં તનુમ્| શ્લેષ્મત્વગ્રક્તમાંસાનિ પ્રદૂષ્યાન્તરમાશ્રિતમ્| ત્વઙ્માંસયોસ્તત્કુરુતે ત્વચિ વર્ણાન્ પૃથગ્વિધાન્| પાણ્ડુહારિદ્રહરિતાન્ પાણ્ડુત્વં તેષુ ચાધિકમ્| યતોઽતઃ પાણ્ડુરિત્યુક્તઃ સ રોગઃ................||૨||
पित्तप्रधानाः कुपिताः यथोक्तैः कोपनैर्मलाः| तत्रानिलेन बलिना क्षिप्तं पित्तं हृदि स्थितम्| धमनीर्दश सम्प्राप्य व्याप्नुवत्सकलां तनुम्| श्लेष्मत्वग्रक्तमांसानि प्रदूष्यान्तरमाश्रितम्| त्वङ्मांसयोस्तत्कुरुते त्वचि वर्णान् पृथग्विधान्| पाण्डुहारिद्रहरितान् पाण्डुत्वं तेषु चाधिकम्| यतोऽतः पाण्डुरित्युक्तः स रोगः................||२||
🔊 Audio coming soon
મલા દુષ્ટા વાતાદયઃ સર્વે યથોક્તૈસ્તિક્તકટુકાદિભિઃ સર્વરોગનિદાનોક્તૈઃ (અ. સં. નિ. સૂ. - ૨૬-૩૦) કોપનૈઃ કુપિતાઃ | પિત્તાધિકા યત્ર ભવન્તીતિ | યત્તદોર્નિત્યસમ્બન્ધાદ્વિજ્ઞેયમ્ | તત્રેત્યાદિના પાણ્ડુરોગસ્ય સમ્પ્રાપ્તિનિરુક્તિઃ | તદિતિ પિત્તપરામર્શઃ | ત્વઙ્માંસયોરન્તરં પ્રાપ્ય ત્વચિ પૃથગ્વિધાન્ વર્ણાન્ કુરુતે | તત્ર ચ પાણ્ડુત્વમધિકમતઃ સ રોગઃ પાણ્ડુરિત્યુક્તઃ || ૨ ||
Adhikarana pANDurogasAmAnyalakShaNam (3) · Śloka 3
....................................તેન ગૌરવમ્| ધાતૂનાં સ્યાચ્ચ શૈથિલ્યમોજસશ્છ ગુણક્ષયઃ| તતોઽલ્પરક્તમેદસ્કો નિઃસારઃ સ્યાચ્છ્લથેન્દ્રિયઃ| મૃદ્યમાનૈરિવાઙ્ગૈર્ના દ્રવતા હૃદયેન ચ| શૂનાક્ષિકૂટવદનઃ કોપનઃ ષ્ઠીવનોઽલ્પવાક્| અન્નદ્વિટ્શિશિરદ્વેષી શીર્ણરોમા હતાનલઃ| સન્નસક્થી જ્વરી શ્વાસી કર્ણક્ષ્વેડી શ્રમી ભ્રમી||૩||
....................................तेन गौरवम्| धातूनां स्याच्च शैथिल्यमोजसश्छ गुणक्षयः| ततोऽल्परक्तमेदस्को निःसारः स्याच्छ्लथेन्द्रियः| मृद्यमानैरिवाङ्गैर्ना द्रवता हृदयेन च| शूनाक्षिकूटवदनः कोपनः ष्ठीवनोऽल्पवाक्| अन्नद्विट्शिशिरद्वेषी शीर्णरोमा हतानलः| सन्नसक्थी ज्वरी श्वासी कर्णक्ष्वेडी श्रमी भ्रमी||३||
🔊 Audio coming soon
તેન ચ પાણ્ડુરોગેણ શરીરગૌરવં સ્યાત્ | ધાતૂનાં શૈથિલ્યં સ્વરૂપાદ્ધાનિઃ | ઓજઃ નામ પ્રધાનો ધાતુઃ | પૂર્વોક્તં (અ. સં. શા. - ૩૪૨-૩૪૩) | પ્રસૃતમાનં તસ્ય | યે ગુણા મન્દસ્નિગ્ધાદયઃ (અ. સં. નિ. - ૨૦૮-૨૧૦) | તેષાં હાનિઃ | તતો ધાતુષુ શિથિલેષુ ઓજસિ ચ ક્ષીણગુણે અલ્પરક્તાદિયુક્તો ના પુરુષઃ સ્યાત્ || ૩ ||
Adhikarana pANDurogaprabhedAH (4) · Śloka 4
સ પઞ્ચધા પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્મૃત્તિકાદનાત્||૪||
स पञ्चधा पृथग्दोषैः समस्तैर्मृत्तिकादनात्||४||
🔊 Audio coming soon
સુબોધમન્યત્ || ૪ ||
Adhikarana pANDurogapUrvarUpANi (5) · Śloka 5
પ્રાગ્રૂપમસ્ય હૃદયસ્પન્દનં રૂક્ષતા ત્વચિ| અરુચિઃ પીતમૂત્રત્વં સ્વેદાભાવોઽલ્પવહ્નિતા| સાદઃ શ્રમઃ ............................||૫||
प्राग्रूपमस्य हृदयस्पन्दनं रूक्षता त्वचि| अरुचिः पीतमूत्रत्वं स्वेदाभावोऽल्पवह्निता| सादः श्रमः ............................||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વસ્ય પાણ્ડુરોગસ્ય હૃદયસ્પન્દનાદિપૂર્વરૂપમ્ || ૫ ||
Adhikarana vAtajapANDurogalakShaNam (6) · Śloka 6
................................ અનિલાત્તત્ર ગાત્રરુક્તોદકમ્પનમ્| કૃષ્ણરૂક્ષારુણસિરાનખવિણ્મૂત્રનેત્રતા| શોફાનાહાસ્યવૈરસ્યવિટ્શોષાઃ પાર્શ્વમૂર્ધરુક્||૬||
................................ अनिलात्तत्र गात्ररुक्तोदकम्पनम्| कृष्णरूक्षारुणसिरानखविण्मूत्रनेत्रता| शोफानाहास्यवैरस्यविट्शोषाः पार्श्वमूर्धरुक्||६||
🔊 Audio coming soon
ગાત્રરુગાદિ વાતપાણ્ડુરોગલક્ષણમ્ || ૬ ||
Adhikarana pittajapANDurogalakShaNam (7) · Śloka 7
પિત્તાદ્ધરિતપીતાભસિરાદિત્વં જ્વરસ્તમઃ| તૃટ્સ્વેદમૂર્ચ્છા શીતેચ્છા દૌર્ગન્ધ્યં કટુવક્ત્રતા| વર્ચોભેદોઽમ્લકો દાહઃ...............................||૭||
पित्ताद्धरितपीताभसिरादित्वं ज्वरस्तमः| तृट्स्वेदमूर्च्छा शीतेच्छा दौर्गन्ध्यं कटुवक्त्रता| वर्चोभेदोऽम्लको दाहः...............................||७||
🔊 Audio coming soon
હરિતસિરાદિત્વાદિ પિત્તાત્ પાણ્ડુરોગે ભવતિ || ૭ ||
Adhikarana kaphajapANDurogalakShaNam (8) · Śloka 8
............................... કફાચ્છુક્લસિરાદિતા| તન્દ્રાલવણવક્ત્રત્વં રોમહર્ષઃ સ્વરક્ષયઃ| કાસશ્છર્દિશ્ચ ................................||૮||
............................... कफाच्छुक्लसिरादिता| तन्द्रालवणवक्त्रत्वं रोमहर्षः स्वरक्षयः| कासश्छर्दिश्च ................................||८||
🔊 Audio coming soon
શુક્લસિરાદિત્વાદિછર્દ્યન્તં કફાત્ પાણ્ડુરોગે ભવતિ | આદિગ્રહણેન નખવિણ્મૂત્રનેત્રાણાં ગ્રહણમ્ || ૮ ||
Adhikarana sannipAtajapANDurogalakShaNam (9) · Śloka 9
........................... નિચયાન્મિશ્રલિઙ્ગઃ સોઽતિદુઃસહઃ||૯||
........................... निचयान्मिश्रलिङ्गः सोऽतिदुःसहः||९||
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana mRudbhakShaNajanyapANDuroganidAnAdi (10) · Śloka 10
મૃત્કષાયાઽનિલં પિત્તમૂષરા મધુરા કફમ્| દૂષયિત્વા રસાદીંશ્છ રૌક્ષ્યાદ્ભુક્તં વિરૂક્ષ્ય ચ| સ્રોતાંસ્યપક્વૈવાપૂર્ય્ય કુર્યાદ્રૂધ્વા ચ પૂર્વવત્| પાણ્ડુરોગં તતઃ શૂનનાભિપાદાસ્યમેહનઃ| પુરીષં કૃમિવન્મુઞ્ચેદ્ભિન્નં સાઽસૃક્કફં નરઃ||૧૦||
मृत्कषायाऽनिलं पित्तमूषरा मधुरा कफम्| दूषयित्वा रसादींश्छ रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्ष्य च| स्रोतांस्यपक्वैवापूर्य्य कुर्याद्रूध्वा च पूर्ववत्| पाण्डुरोगं ततः शूननाभिपादास्यमेहनः| पुरीषं कृमिवन्मुञ्चेद्भिन्नं साऽसृक्कफं नरः||१०||
🔊 Audio coming soon
કષાયા મૃદનિલં દૂષયિત્વા, ઊષરા મૃત્કફં દૂષયિત્વા; પાણ્ડુરોગં કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ | મૃદો રસવિશેષેણ દોષવિશેષકોપનત્વં રસાદિદૂષણં સાધારણમ્ | સ્રોતાંસ્યાપૂર્ય રૂધ્વા ચ | પૂર્વવદિતિ પાણ્ડુરોગસમાનસમ્પ્રાપ્ત્યા તૈરેવ ચ લક્ષણૈરિતિ | તતોનરઃ શૂનનાભ્યાદિયુતઃ | અત્ર તુ નાભિશ્વયથ્વાદિર્વિશેષ ઇત્યર્થઃ | ઉક્તઃ પાણ્ડુરોગઃ || ૧૦ ||
Adhikarana kAmilAnidAnam (11) · Śloka 11
યઃ પાણ્ડુરોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામિલામ્| કોષ્ઠશાખાશ્રયં પિત્તં દગ્ધ્વાઽસૃઙ્માંસમાવહેત્||૧૧||
यः पाण्डुरोगी सेवेत पित्तलं तस्य कामिलाम्| कोष्ठशाखाश्रयं पित्तं दग्ध्वाऽसृङ्मांसमावहेत्||११||
🔊 Audio coming soon
અથ તદઙ્ગભૂતા કામિલોચ્યતે | પાણ્ડુરોગી યો નરઃ પિત્તલમાહારાદિકં સેવતે તસ્ય કામિલાં પિત્તમાવહેત્ | કિં કૃત્વેત્યાહ-અસૃઙ્માંસં દગ્ધ્વા | તસ્યાશ્છોભયો માર્ગઃ કોષ્ઠઃ શાખા ચ || ૧૧ ||
Adhikarana kAmilAyA lakShaNam (12) · Śloka 12
હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વઙ્નખવક્ત્રશકૃત્તથા| દાહાવિપાકતૃષ્ણાવાન્ભેકાભો દુર્બલેન્દ્રિયઃ|૧૨|
हारिद्रनेत्रमूत्रत्वङ्नखवक्त्रशकृत्तथा| दाहाविपाकतृष्णावान्भेकाभो दुर्बलेन्द्रियः|१२|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana pANDurogAdvinApi kAmalAyAH sambhavaH (12) · Śloka 12
ભવેત્પિત્તોલ્બણસ્યાસૌ પાણ્ડુરોગાદૃતેπ ચ||૧૨||
भवेत्पित्तोल्बणस्यासौ पाण्डुरोगादृतेπ च||१२||
🔊 Audio coming soon
અસૌ ચ કામિલાખ્યો રોગઃ પાણ્ડુરોગાદ્વિના પિત્તોલ્બણસ્ય પુંસો ભવતિ | અપિ ચેતિ યુક્તિસમુચ્ચયે || ૧૨ ||
Adhikarana kumbhakAmilAlakShaNam (13) · Śloka 13
ઉપેક્ષયા ચ શોફાઢ્યા સા કૃચ્છ્રા કુમ્ભકામિલા||૧૩||
उपेक्षया च शोफाढ्या सा कृच्छ्रा कुम्भकामिला||१३||
🔊 Audio coming soon
ઉપેક્ષયા અચિકિત્સયા | શોફાઢ્યા સતી કુમ્ભકામિલેત્યુચ્યતે | સા ચ કૃચ્છ્રસાધ્યા || ૧૩ ||
Adhikarana halImakalakShaM tatparyAyau ca (14) · Śloka 14
હરિતશ્યાવપીતત્વં પાણ્ડુરોગે યદા ભવેત્| વાતપિત્તાદ્ ભ્રમસ્તૃષ્ણાસ્ત્રીષ્વહર્ષો મૃદુર્જ્વરઃ| તન્દ્રાબલાનલભ્રંશો લોઢરં તં હલીમકમ્| અલસઞ્ચેતિ શંસન્તિ........................||૧૪||
हरितश्यावपीतत्वं पाण्डुरोगे यदा भवेत्| वातपित्ताद् भ्रमस्तृष्णास्त्रीष्वहर्षो मृदुर्ज्वरः| तन्द्राबलानलभ्रंशो लोढरं तं हलीमकम्| अलसञ्चेति शंसन्ति........................||१४||
🔊 Audio coming soon
પાણ્ડુરોગે યદા હરિતાદિરૂપત્વં વાતપિત્તાધિક્યાદ્ભવેદ્ ભ્રમાદિકં ચ તદાઽસૌ રોગો હલીમક ઉચ્યતે | તમેવ લોઢરમલસઞ્ચ શંસન્તિ || ૧૪ ||
Adhikarana nirUpaNapratij~jA (15) · Śloka 15
....................................તેષાં પૂર્વમુપદ્રવાઃ| શોફપ્રધાનાઃ કથિતાઃ સ એવાતો નિગદ્યતે||૧૫||
....................................तेषां पूर्वमुपद्रवाः| शोफप्रधानाः कथिताः स एवातो निगद्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
તેષામિતિ પ્રધાનાનાં પાણ્ડુરોગાણાં ગ્રહણમ્ | પૂર્વમિતિ વિકૃતવ્યાધિવિજ્ઞાનીયે શોથપ્રધાના ઉપદ્રવાઃ કથિતાઃ 'પાણ્ડુરોગઃ શ્વયથુમાન્' (અ. સં. શા.) ઇત્યાદિના | અતઃ કારણાદત્ર શોફ એવ નિગદ્યત ઇતિ શોફં પ્રતિ ગ્રન્થા નિગદ્યત ઇત્યર્થઃ || ૧૫ ||
Adhikarana shophasya samprAptiH, sAnnipAtikatva~jca (16) · Śloka 16
પિત્તરક્તકફાન્વાયુર્દુષ્ટો દુષ્ટાન્ બહિઃસિરાઃ| નીત્વા રૂદ્ધગતિસ્તૈર્હિ કુર્યાત્ત્વઙ્માંસસંશ્રયમ્| ઉત્સેધં સંહતં શોફં તમાહુર્નિચયાદતઃ| સર્વમ્ .....................................||૧૬||
पित्तरक्तकफान्वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः| नीत्वा रूद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम्| उत्सेधं संहतं शोफं तमाहुर्निचयादतः| सर्वम् .....................................||१६||
🔊 Audio coming soon
વાયુઃ સ્વકારણેન દુષ્ટઃ પિત્તાદીન્ દુષ્ટાન્ બહિઃસિરા નીત્વા તૈઃ પિત્તાદિભી રૂદ્ધગતિઃ સન્ ત્વચં માંસં ચાશ્રયન્ ઉત્સેધં સંહતં શોફં નામ્ના રોગં કુર્ય્યાત્ | અતઃ કારણાત્ સર્વશોફો નિચયાત્મકઃ || ૧૬ ||
Adhikarana shophasya prabhedAH (17) · Śloka 17
................................ હેતુવિશેષૈસ્તુ રૂપભેદાન્નવાત્મકમ્| દોષૈઃ પૃથગ્દ્વયં સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ||૧૭||
................................ हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम्| दोषैः पृथग्द्वयं सर्वैरभिघाताद्विषादपि||१७||
🔊 Audio coming soon
એવમુક્તોઽપિ સ્વલિઙ્ગવિશેષવશાન્નવાત્માદોષાદિભેદેન| દોષૈઃ પૃથક્સંસૃષ્ટૈઃ સન્નિપતિતૈશ્ચેતિ સપ્ત| અભિઘાતાદ્વિષાદિતિ દ્વૌ||૧૭||
Adhikarana shophasya dvividhaM, dvaividhyaM traividhya~jca (18) · Śloka 18
દ્વિધા વા નિજમાગન્તું સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગજઞ્ચ તમ્| પૃથૂન્નતગ્રથિતતાવિશેષૈશ્ચ ત્રિધા વિદુઃ||૧૮||
द्विधा वा निजमागन्तुं सर्वाङ्गैकाङ्गजञ्च तम्| पृथून्नतग्रथितताविशेषैश्च त्रिधा विदुः||१८||
🔊 Audio coming soon
અથવા કિં નવાત્મકત્વેન દ્વિધૈવોચ્યતામ્| વાતાદ્યુત્થા નિજાઃ શેષ આગન્તુરિતિ| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગભેદેનાપરં દ્વૈવિધ્યમ્| પૃથ્વાદિવિશેષેણ તસ્યૈવ ત્રિવિધત્વમ્|| ૧૮||
Adhikarana shophasya nidAnasamprAptishca (20) · Śloka 19
સામાન્યહેતુઃ શોફાનાં દોષજાનાં વિશેષતઃ| વ્યાધિકર્મોપવાસાદિક્ષીણસ્ય ભજતો દ્રુતમ્| અતિમાત્રમથાન્યસ્ય ગુર્વમ્લસ્નિગ્ધશીતલમ્| લવણક્ષારતીક્ષ્ણોષ્ણશાકામ્બુસ્વપ્નજાગરમ્| મૃદ્ગ્રામ્યમાંસવલ્લૂરમજીર્ણશ્રમમૈથુનમ્| પદાતેર્માર્ગગમનં યાનેન ક્ષોભિણાપિ વા| શ્વાસકાસાતિસારર્શો જઠરપ્રદરજ્વરાઃ| વિષૂચ્યલસકચ્છર્દિગર્ભવીસર્પપાણ્ડવઃ| અન્યે ચ મિથ્યોપક્રાન્તાસ્તૈર્દોષા વક્ષસિ સ્થિતાઃ| ઊર્ધ્વં શોફમધો બસ્તૌ મધ્યે કુર્વન્તિ મધ્યગાઃ| સર્વાઙ્ગાઃ સર્વગતં પ્રત્યઙ્ગેષુ તદાશ્રયાઃ||૧૯||
सामान्यहेतुः शोफानां दोषजानां विशेषतः| व्याधिकर्मोपवासादिक्षीणस्य भजतो द्रुतम्| अतिमात्रमथान्यस्य गुर्वम्लस्निग्धशीतलम्| लवणक्षारतीक्ष्णोष्णशाकाम्बुस्वप्नजागरम्| मृद्ग्राम्यमांसवल्लूरमजीर्णश्रममैथुनम्| पदातेर्मार्गगमनं यानेन क्षोभिणापि वा| श्वासकासातिसारर्शो जठरप्रदरज्वराः| विषूच्यलसकच्छर्दिगर्भवीसर्पपाण्डवः| अन्ये च मिथ्योपक्रान्तास्तैर्दोषा वक्षसि स्थिताः| ऊर्ध्वं शोफमधो बस्तौ मध्ये कुर्वन्ति मध्यगाः| सर्वाङ्गाः सर्वगतं प्रत्यङ्गेषु तदाश्रयाः||१९||
🔊 Audio coming soon
તત્ર દોષજાનધિકૃત્યાહ-સામાન્યહેતુરિત્યાદિ| વાતાદિજાનાં શોફાનાં હેતુઃ| સામાન્યઃ સાધારણઃ સર્વરોગનિદાનાદ્યુક્તઃ (અ. સં. નિ. - ૨૬-૩૦)| વ્યાધીત્યાદિ| તેષાં વિશેષતોઽતિશયેન હેતુઃ| વ્યાધિભિઃ ક્ષીણસ્ય દ્રુતં ઝટિતિ ગુર્વાદિ ભજતઃ| વ્યાધિક્ષીણાદિમત્ત્વં વિનૈવાન્યસ્યાઽતિમાત્રં માત્રાધિક્યેન ગુર્વાદિકં ભજતઃ| સ્વપ્નજાગરણકાલ ઇત્યર્થાત્| વલ્લૂરં શુષ્કમાંસમ્| અજીર્ણે અધ્વાદિના શ્રમઃ| અજીર્ણ એવ ચ મૈથુનમ્| પ્રદરોઽતિરજઃ| શ્વાસાદયોઽન્યે ચ રોગા મિથ્યોપક્રા ન્તાસ્તૈર્હેતુભિઃ દુષ્ટાઃ| વક્ષસિ સ્થિતાઃ શરીરસ્ય પૂર્વભાગે શોફં કુર્વન્તિ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| બસ્તૌ સ્થિતા અધઃ શોફં કુર્વન્તિ| સુબોધમ્| તદિત્યઙ્ગપરામર્શઃ||૨૦||
Adhikarana shophapUrvarUpam (20) · Śloka 20
તત્પૂર્વરૂપં દવથુઃ સિરાયામોઽઙ્ગગૌરવમ્||૨૦||
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम्||२०||
🔊 Audio coming soon
દવથ્યાદિ સર્વશોફેષુ પૂર્વરૂપમ્| ચક્ષુરાદીન્દ્રિયેષુ દાહો દવથુઃ||૨૦||
Adhikarana vAtajashophalakShaNam (21) · Śloka 21
વાતચ્છોફશ્ચલો રૂક્ષઃ ખરરોમારુણાસિતઃ| સઙ્કોચસ્પન્દહર્ષાર્ત્તિતોદ ભેદપ્રસુપ્તિમાન્| ક્ષિપ્રોત્થાનશમઃ શીઘ્રમુન્નમેત્પીડિતસ્તનુઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણમર્દનૈઃ શામ્યેદ્રાત્રાવલ્પો દિવા મહાન્| ત્વક્ચ સર્ષપલિપ્તેવ તસ્મિંશ્ચિમિચિમાયતે||૨૧||
वातच्छोफश्चलो रूक्षः खररोमारुणासितः| सङ्कोचस्पन्दहर्षार्त्तितोद भेदप्रसुप्तिमान्| क्षिप्रोत्थानशमः शीघ्रमुन्नमेत्पीडितस्तनुः| स्निग्धोष्णमर्दनैः शाम्येद्रात्रावल्पो दिवा महान्| त्वक्च सर्षपलिप्तेव तस्मिंश्चिमिचिमायते||२१||
🔊 Audio coming soon
વાતાદિત્યાદિનાક્રમેણ નવાનાં શોફાનાં લક્ષણમુચ્યતે| ચલત્વાદિરૂપો વાતાત્|| ૨૧||
Adhikarana pittajashophalakShaNam (22) · Śloka 22
પીતરક્તાસિતાભાસઃ પિત્તાદાતામ્રરોકૃત્| શીઘ્રાનુસારપ્રશમો મધ્યે પ્રાગ્ગ્જાયતે તનોઃ| સતૃડ્દાહજ્વરસ્વેદદવક્લેદમદભ્રમઃ| શીતાભિલાષી વિડ્ભેદી ગન્ધી સ્પર્શાસહો મૃદુઃ||૨૨||
पीतरक्तासिताभासः पित्तादाताम्ररोकृत्| शीघ्रानुसारप्रशमो मध्ये प्राग्ग्जायते तनोः| सतृड्दाहज्वरस्वेददवक्लेदमदभ्रमः| शीताभिलाषी विड्भेदी गन्धी स्पर्शासहो मृदुः||२२||
🔊 Audio coming soon
પીતેત્યાદિપિત્તાત્|| ૨૨||
Adhikarana kaphajashophalakShaNam (23) · Śloka 23
કણ્ડૂમાન્ પાણ્ડુરોમત્વક્ કઠિનઃ શીતલો ગુરુઃ| સ્નિગ્ધઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્થિરઃ સ્ત્યાનો નિદ્રાચ્છર્દ્યગ્નિસાદકૃત્| આક્રાન્તો નોન્નમેકૃચ્છ્રશમજન્મા નિશાબલઃ| સ્રવેન્નાસૃક્ક્ચરાત્પિચ્છાં કુશશસ્ત્રાદિવિક્ષતઃ| સ્પર્શોષ્ણકાંક્ષી ચ કફાત્ .....................||૨૩||
कण्डूमान् पाण्डुरोमत्वक् कठिनः शीतलो गुरुः| स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानो निद्राच्छर्द्यग्निसादकृत्| आक्रान्तो नोन्नमेकृच्छ्रशमजन्मा निशाबलः| स्रवेन्नासृक्क्चरात्पिच्छां कुशशस्त्रादिविक्षतः| स्पर्शोष्णकांक्षी च कफात् .....................||२३||
🔊 Audio coming soon
કણ્ડૂમાનિત્યાદિકફાત્| સ્ત્યાનો ઘનીભૂતઃ| આક્રાન્તઃ કરપીડિતઃ| કુશાદિક્ષતઃ સંશ્ચિરાત્ પિચ્છાં સ્રવેત્|| ૨૩||
Adhikarana saMsargasannipAtashophAH (24) · Śloka 24
............................. યથાસ્વં દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ| સઙ્કરાદ્ધેતુલિઙ્ગાનાં નિચયાન્નિચયાત્મકઃ||૨૪||
............................. यथास्वं द्वन्द्वजास्त्रयः| सङ्कराद्धेतुलिङ्गानां निचयान्निचयात्मकः||२४||
🔊 Audio coming soon
ત્રયઃ સંસર્ગાત્| યથાસ્વં હેતુના સઙ્કરાદ્યથાસ્વં લિઙ્ગસઙ્કરાચ્ચ| સન્નિપાતજઃ શોફો હેતુલિઙ્ગાનાં નિચયાદ્ભવતિ|| ૨૪||
Adhikarana abhighAtajashophalakShaNam (25) · Śloka 25
અભિઘાતેન શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિઃ| હિમાનિલોદધ્યનિલૈર્ભલ્લાતકપિકચ્છુજૈઃ| રસૈશ્શૂકૈશ્ચ સંસ્પર્શાચ્છવથુઃ સ્યાદ્વિસર્પવાન્| ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાયશઃ પિત્તલક્ષણઃ||૨૫||
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः| हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः| रसैश्शूकैश्च संस्पर्शाच्छवथुः स्याद्विसर्पवान्| भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः||२५||
🔊 Audio coming soon
શસ્ત્રાદિક્ષતાદ્ધિમાદિભિશ્ચ યઃ શોફઃ સોઽભિઘાતેન વિદ્યાત્|
Adhikarana viShajashophalakShaNam (26) · Śloka 26
વિષજઃ સવિષપ્રાણિપરિસર્પણમૂત્રણાત્| દંષ્ટ્રાદન્તનખાપાતાદિવિષપ્રાણિનામપિ| વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્ત્રસઙ્કરાત્| વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાદ્ગરયોગાવચૂર્ણનાત્| વિષજ ઇત્યાદિના નવમશોફલક્ષણમ્| વિષપ્રાણિનઃ સર્પાદયઃ| પરિસર્પણં ગમનમ્| અવિષપ્રાણિનામપિ દંષ્ટ્રાદિપાતાત્| દંષ્ટ્રા સૂકરાદીનામ્| દન્તનખપુરુષાદીનામપિ સુબોધમ્| ગરો વક્ષ્ય મૃદુશ્ચલોઽવલમ્બી ચ શીગ્રદાહરુજાકરઃ||૨૬||
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात्| दंष्ट्रादन्तनखापातादिविषप्राणिनामपि| विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात्| विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात्| विषज इत्यादिना नवमशोफलक्षणम्| विषप्राणिनः सर्पादयः| परिसर्पणं गमनम्| अविषप्राणिनामपि दंष्ट्रादिपातात्| दंष्ट्रा सूकरादीनाम्| दन्तनखपुरुषादीनामपि सुबोधम्| गरो वक्ष्य मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीग्रदाहरुजाकरः||२६||
🔊 Audio coming soon
વિષજ ઇત્યાદિના નવમશોફલક્ષણમ્| વિષપ્રાણિનઃ સર્પાદયઃ| પરિસર્પણં ગમનમ્| અવિષપ્રાણિનામપિ સુબોધમ્| ગરો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ(ઉ. અ. - ૪૦)| મૃદુરિત્યાદિ નવમશોફલક્ષણમ્||૨૬||
Adhikarana shophAnAM sAdhyA~asAdhyatvam (27) · Śloka 27
નવોઽનુપદ્રવઃ શોફઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ પુરેરિતઃ||૨૭||
नवोऽनुपद्रवः शोफः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः||२७||
🔊 Audio coming soon
નવૈત્યાદિના સાધ્યશોફલક્ષણમ્| અસાધ્યસ્તુ પુરા વિકૃતવ્યાધિવિજ્ઞાનીયે (અ. સં. શા. - ૭૧૧-૭૧૨) ઈરિતઃ ઉક્તઃ| 'અનેકોપદ્રવયુત' ઇત્યાદિના| ઇત્યુક્તઃ શોફઃ|| ૨૭||
Adhikarana visarpanidAnam, atideshena visarpasya nidAnaM, samprAptishca (28) · Śloka 28
સ્યાદ્વિસર્પોઽભિઘાતાન્તૈર્દોષૈર્દૂષ્યૈશ્ચ શોફવત્||૨૮||
स्याद्विसर्पोऽभिघातान्तैर्दोषैर्दूष्यैश्च शोफवत्||२८||
🔊 Audio coming soon
અનન્તરં વિસર્પ ઉચ્યતે| વિષવર્જ્યં હેતું દૂષ્યં ચ વિસર્પે શોફવત્|| ૨૮||
Adhikarana visarpANAM tryAshrayatvaM yathottaraM duHsAdhyatva~jca (29) · Śloka 29
ત્ર્યધિષ્ઠાનઞ્ચ તં પ્રાહુર્બાહ્યાન્તરુભયાશ્રયાત્| યથોત્તરં ચ દુઃસાધાઃ...........................||૨૯||
त्र्यधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यान्तरुभयाश्रयात्| यथोत्तरं च दुःसाधाः...........................||२९||
🔊 Audio coming soon
તઞ્ચ વિસર્પં ત્ર્યધિષ્ઠાનઞ્ચ પ્રાહુર્મુનય ઇતિ શેષઃ| કશ્ચિત્ બાહ્યાશ્રયઃ| કશ્ચિચ્ચાન્તરાશ્રયઃ| બાહ્યાન્દાન્તરો દુસ્સાધઃ| તત્ ઉભયાશ્રય ઇતિ યથોત્તરાર્થઃ|| ૨૯||
Adhikarana visarpanidAnAdi (30) · Śloka 30
.................. તત્ર દોષા યથાયથમ્| પ્રકોપનૈઃ પ્રકુપિતા વિશેષેણ વિદાહિભિઃ| દેહે શીઘ્રં વિસર્પન્તિ તેઽન્તરન્તઃસ્થિતા બહિઃ| બહિઃસ્થા દ્વિતયે દ્વિસ્થાઃ ........................||૩૦||
.................. तत्र दोषा यथायथम्| प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः| देहे शीघ्रं विसर्पन्ति तेऽन्तरन्तःस्थिता बहिः| बहिःस्था द्वितये द्विस्थाः ........................||३०||
🔊 Audio coming soon
વિદાહિભિઃ વિદાહિસંયુક્તૈઃ| સ્વહેતુભિઃ પ્રકુપિતા દેહે વિસર્પન્તિ|| ૩૦||
Adhikarana antarbahirAshrayavisarpalakShaNam (31) · Śloka 31
......................... વિદ્યાત્તત્રાન્તરાશ્રયમ્| મર્મોપતાપાત્સમ્મોહાદયનાનાં વિઘટ્ટનાત્| તૃષ્ણાતિયોગાદ્વેગાનાં વિષમઞ્ચ પ્રવર્ત્તનાત્| આશુ ચાગ્નિલભ્રંશાદતો બાહ્યં વિપર્ય્યયાત્||૩૧||
......................... विद्यात्तत्रान्तराश्रयम्| मर्मोपतापात्सम्मोहादयनानां विघट्टनात्| तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमञ्च प्रवर्त्तनात्| आशु चाग्निलभ्रंशादतो बाह्यं विपर्य्ययात्||३१||
🔊 Audio coming soon
વિદ્યાદિત્યાદિનાન્તર્બહિર્ભેદલિઙ્ગમાહ| મર્મોપતાપાદ્યાન્તરવિસર્પલક્ષણમ્| મર્મણાં હૃદયાદીનામુપતાપસ્તથોક્તઃ| મોહ એવ સમ્મોહઃ| અયનાનિ સ્રોતાંસિ તેષાં વિઘટ્ટનાત્ પીડનાદાઽઽન્તરં વિસર્પં વિદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| આન્તરલિઙ્ગવિપર્યયાત્ બાહ્યં વિદ્યાત્||૩૧||
Adhikarana vAtavisarpalakShaNam (32) · Śloka 32
તત્ર વાતાત્ પરીસર્પો વાતજ્વરસમવ્યથઃ| શોફસ્ફુરણનિસ્તોદભેદાઽઽયામાર્ત્તિહર્ષવાન્||૩૨||
तत्र वातात् परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः| शोफस्फुरणनिस्तोदभेदाऽऽयामार्त्तिहर्षवान्||३२||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિના વાતાદિક્રમેણાષ્ટાનાં વિસર્પાણાં લક્ષણમુચ્યતે| સુબોધમ્|| ૩૨||
Adhikarana pittavisarpalakShaNam (33) · Śloka 33
પિત્તાદ્ દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગોઽતિલોહિતઃ|૩૩|
पित्ताद् द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः|३३|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana kaphajavisarpalakShaNam (33) · Śloka 33
કફાત્કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્|૩૩|
कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्|३३|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana visarpasyopekShAyAM sphoTasambhavaH (33) · Śloka 33
સ્વદોષલિઙ્ગૈશ્ચીયન્તે સર્વે સ્ફોટૈરુપેક્ષિતાઃ| તે પક્વભિન્નાઃ સ્વં-સ્વઞ્ચ વિભ્રતિ વ્રણલક્ષણમ્||૩૩||
स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वे स्फोटैरुपेक्षिताः| ते पक्वभिन्नाः स्वं-स्वञ्च विभ्रति व्रणलक्षणम्||३३||
🔊 Audio coming soon
સર્વે વાતાદિવિસર્પા ઉપેક્ષિતાઃ સન્તઃ સ્વકારણદોષલક્ષણૈઃ સ્ફોટૈશ્ચીયન્તે| તે ચ સ્ફોટાઃ પૂર્વં પક્વાઃ પશ્ચાત્ ભિન્નાઃ સ્વંસ્વં વાતાદિવ્રણલક્ષણં બિભ્રતિ (અ. સં. ઉ. અ. - ૨૯)| વાત સ્ફોટા વાતવ્રણલક્ષણમ્| એવમન્યયોરપિ વાચ્યમ્|| ૩૩||
Adhikarana agnivisarpanidAnAdi (34) · Śloka 34
વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિમૂર્ચ્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ| અસ્થિભેદાગ્નિસદનતમકાઽરોચકૈર્યુતઃ| કરોતિ સર્વમઙ્ગઞ્ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્| યં યં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્સ સઃ| શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાઽઽશુ ચ ચીયતે| અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્ દ્રુતઞ્ચ સઃ| મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતોઽતિબલસ્તતઃ| વ્યથેતાઙ્ગં હરેત્સંજ્ઞા નિદ્રાઞ્ચ શ્વાસમીરયેત્| હિધ્માઞ્ચ સ ગતોઽવસ્થામીદૃશીં લભતે ન ના| ક્વચિચ્છર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ| ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહશ્રમોદ્ભવામ્| દુષ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રાં સોઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે||૩૪||
वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्च्छातीसारतृड्भ्रमैः| अस्थिभेदाग्निसदनतमकाऽरोचकैर्युतः| करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत्| यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्स सः| शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते| अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद् द्रुतञ्च सः| मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः| व्यथेताङ्गं हरेत्संज्ञा निद्राञ्च श्वासमीरयेत्| हिध्माञ्च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना| क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु| चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहश्रमोद्भवाम्| दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते||३४||
🔊 Audio coming soon
વાતપિત્તાદગ્નિવીસર્પો ભવતિ| જ્વરાદિભિર્યુતઃ સર્વઞ્ચ શરીરં દીપ્તૈરઙ્ગારૈરવકીર્ણમિવ કરોતિ| સ ચ વિસર્પો યં યં દેહદેશં વિસર્પતિ સ સ દેશઃ વાન્તાઙ્ગારવત્ કૃષ્ણો નીલો વા રક્તો વા ભવતિ| સ ચ વિસર્પોઽગ્નિદગ્ધવત્સ્ફોટૈશ્ચીયતે| વાતપિત્તકારણાત્વેન શીઘ્રગત્વાત્ ઝટિતિ મર્માણિ હૃદયાદીન્યનુસરતિ| તતો મર્માનુસરણાદૂર્ધ્વમતિબલો વાતોઽઙ્ગવ્યથાદિકં કુર્યાત્| સ ના પુરુષ ઇદૃશીમવસ્થાં ગતોઽરતિગ્રસ્તતયા ભૂમ્યાદિષુ ન ક્વછિચ્છર્મ સુખં લભતે| તથા ચેષ્ટમાનઃ ક્લિષ્ટઃ સન્ મનોદેહશ્રમોદ્ભવાં નિદ્રામશ્નુતે યદા તદા દુષ્પ્રબોધો ભવતિ| સ નામ્નાઽગ્નિવીસર્પઃ||૩૪||
Adhikarana granthivisarpanidAnAdi (35) · Śloka 35
કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્વા તં બહુધા કફમ્| રક્તં વા વૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્સિરાસ્નાવમાંસગમ્| દૂષયિત્વા ચ દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મનામ્| ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં રક્તાનાં તીવ્રરુગ્જ્વરામ્| શ્વાસકાસાતિસારાસ્યશોષહિધ્માવમિભ્રમૈઃ| મોહવૈવર્ણ્યમૂર્ચ્છાઙ્ગભઙ્ગાઽગ્નિસદનૈર્યુતામ્| ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ||૩૫||
कफेन रुद्धः पवनो भित्वा तं बहुधा कफम्| रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नावमांसगम्| दूषयित्वा च दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम्| ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्ज्वराम्| श्वासकासातिसारास्यशोषहिध्मावमिभ्रमैः| मोहवैवर्ण्यमूर्च्छाङ्गभङ्गाऽग्निसदनैर्युताम्| इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः||३५||
🔊 Audio coming soon
વાતકફાત્ ગ્રન્થિવીસર્પો ભવતિ| તસ્યૈવ કફેનેત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિર્લક્ષણં ચોચ્યતે| તં કફં બહુધા ભિત્વા વા વૃદ્ધરક્તસ્ય પુરુષસ્ય પવનો રક્તં ખણ્ડશઃ કૃત્વા વા ગ્રન્થીનાં માલાં કુરુતે| ઉભયથાપિ શ્વાસાદિયુતામ્| કિમ્ભૂતં રક્તમાઽઽહ| ત્વગાદિગં દૂષયિત્વ ચેત્યર્થાત્ ત્વગાદીનેવ|| ૩૫||
Adhikarana kardamavisarpanidAnAdi (36) · Śloka 36
કફપિત્તાજ્જ્વરઃ સ્તમ્ભો તન્દ્રાનિદ્રાશિરોરુજઃ| અઙ્ગાવસાદવિક્ષેપપ્રલાપાઽરોચકભ્રમાઃ| મૂર્ચ્છાગ્નિહાનિર્ભેદોઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિયગૌરવમ્| આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ| પ્રાયેણામાશયે ગૃહ્ણન્નેકદેશં ન ચાતિરુક્| પિટકૈરવકીર્ણોઽતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ| મેચકાભોઽસિતઃ સ્નિગ્ધો મલિનઃ શોફવાન્ગુરુઃ| ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાજ્યોષ્મા સ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નોઽવદીર્ય્યતે| પઙ્કવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુસિરાગણઃ| શવગન્ધી ચ વીસર્પઃ કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્||૩૬||
कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो तन्द्रानिद्राशिरोरुजः| अङ्गावसादविक्षेपप्रलापाऽरोचकभ्रमाः| मूर्च्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम्| आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति| प्रायेणामाशये गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक्| पिटकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः| मेचकाभोऽसितः स्निग्धो मलिनः शोफवान्गुरुः| गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्य्यते| पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः| शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्||३६||
🔊 Audio coming soon
કફપિત્તાત્ જ્વરાદિયુક્તો વિસર્પો ભવતિ| તમાચાર્યાઃ કર્દમાખ્યમુશન્તિ| વિક્ષેપોઽઙ્ગાનામ્| ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનગૌરવમુપચારાદિન્દ્રિયગૌરવમ્| સ ચ વિસર્પઃ પ્રાયેણામાશયૈકદેશં ગૃહ્ણન્ વિસર્પતિ| મેચકઃ કૃષ્ણકપિલઃ| માંસે શીર્ણે સ્પષ્ટાઃ સ્નાય્વાદયો યત્ર સ તથોક્તઃ|| ૩૬||
Adhikarana sAnnipAtikavisarpalakShaNam (37) · Śloka 37
સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈઃ સર્વધાત્વભિસર્પણઃ||૩૭||
सर्वजो लक्षणैः सर्वैः सर्वधात्वभिसर्पणः||३७||
🔊 Audio coming soon
સન્નિપાતજો વિસર્પઃ સર્વધાત્વભિસર્પણો ભવતિ|| ૩૭||
Adhikarana abhighAtajavisarpasya hetusamprAptilakShaNAni (38) · Śloka 38
બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ક્રુદ્ધઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્| વિસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્| સ્ફોટૈઃ શોફજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવલોહિતમ્||૩૮||
बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन्| विसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम्| स्फोटैः शोफज्वररुजादाहाढ्यं श्यावलोहितम्||३८||
🔊 Audio coming soon
બાહ્યહેતોરિત્યાદિના અભિઘાતજવિસર્પ ઉચ્યતે| સુબોધમ્|
Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (39-13) · Śloka 13
પૃથગ્દોષૈસ્ત્રયઃ સાધ્યા દ્વન્દ્વજાશ્ચાનુપદ્રવાઃ| અસાધ્યૌ ક્ષતસર્વોત્થૌ સર્વે ચાક્રાન્તમર્મકાઃ| શીર્ણસ્નાયુસિરામાંસા પ્રક્લિન્નાઃ શવગન્ધયઃ||૩૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા- વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને પાણ્ડુ- કામલા-શોફ-વિસર્પનિદાનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||
पृथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः| असाध्यौ क्षतसर्वोत्थौ सर्वे चाक्रान्तमर्मकाः| शीर्णस्नायुसिरामांसा प्रक्लिन्नाः शवगन्धयः||३९|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने पाण्डु- कामला-शोफ-विसर्पनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon
પૃથગિત્યાદિ સાધ્યાસાધ્યવિસર્પલક્ષણમ્| પૃથગ્દોષૈર્વાતાદિભિસ્ત્રયો વિસર્પાઃ સાધ્યાઃ| દ્વન્દ્વજાઃ સંસર્ગજાઃ અનુપદ્રવાઃ સન્તઃ સાધ્યાઃ| ઉપદ્રવાઃ શારીરોક્તાઃ કાર્શ્ય(કાસ)વૈવર્ણ્યાદયઃ (અ. સં. શા.-૭૧૪)| ક્ષતજઃ સન્નિપાતજશ્ચાસાધ્યઃ| સર્વે ચ વિસર્પા આક્રાન્તમર્મત્વાદિયુતા અસાધ્યા ઇતિ|| ૪૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ