13. pāṇḍurōgakāmalāśōphavisarpanidānam

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ પાણ્ડુરોગકામલાશોફવિસર્પનિદાનં નામા- ધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana pANDuroganidAnaM samprAptiniruktIni (2) · Śloka 2

પિત્તપ્રધાનાઃ કુપિતાઃ યથોક્તૈઃ કોપનૈર્મલાઃ| તત્રાનિલેન બલિના ક્ષિપ્તં પિત્તં હૃદિ સ્થિતમ્| ધમનીર્દશ સમ્પ્રાપ્ય વ્યાપ્નુવત્સકલાં તનુમ્| શ્લેષ્મત્વગ્રક્તમાંસાનિ પ્રદૂષ્યાન્તરમાશ્રિતમ્| ત્વઙ્માંસયોસ્તત્કુરુતે ત્વચિ વર્ણાન્ પૃથગ્વિધાન્| પાણ્ડુહારિદ્રહરિતાન્ પાણ્ડુત્વં તેષુ ચાધિકમ્| યતોઽતઃ પાણ્ડુરિત્યુક્તઃ સ રોગઃ................||૨||

Adhikarana pANDurogasAmAnyalakShaNam (3) · Śloka 3

....................................તેન ગૌરવમ્| ધાતૂનાં સ્યાચ્ચ શૈથિલ્યમોજસશ્છ ગુણક્ષયઃ| તતોઽલ્પરક્તમેદસ્કો નિઃસારઃ સ્યાચ્છ્લથેન્દ્રિયઃ| મૃદ્યમાનૈરિવાઙ્ગૈર્ના દ્રવતા હૃદયેન ચ| શૂનાક્ષિકૂટવદનઃ કોપનઃ ષ્ઠીવનોઽલ્પવાક્| અન્નદ્વિટ્શિશિરદ્વેષી શીર્ણરોમા હતાનલઃ| સન્નસક્થી જ્વરી શ્વાસી કર્ણક્ષ્વેડી શ્રમી ભ્રમી||૩||

Adhikarana pANDurogaprabhedAH (4) · Śloka 4

સ પઞ્ચધા પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્મૃત્તિકાદનાત્||૪||

Adhikarana pANDurogapUrvarUpANi (5) · Śloka 5

પ્રાગ્રૂપમસ્ય હૃદયસ્પન્દનં રૂક્ષતા ત્વચિ| અરુચિઃ પીતમૂત્રત્વં સ્વેદાભાવોઽલ્પવહ્નિતા| સાદઃ શ્રમઃ ............................||૫||

Adhikarana vAtajapANDurogalakShaNam (6) · Śloka 6

................................ અનિલાત્તત્ર ગાત્રરુક્તોદકમ્પનમ્| કૃષ્ણરૂક્ષારુણસિરાનખવિણ્મૂત્રનેત્રતા| શોફાનાહાસ્યવૈરસ્યવિટ્શોષાઃ પાર્શ્વમૂર્ધરુક્||૬||

Adhikarana pittajapANDurogalakShaNam (7) · Śloka 7

પિત્તાદ્ધરિતપીતાભસિરાદિત્વં જ્વરસ્તમઃ| તૃટ્સ્વેદમૂર્ચ્છા શીતેચ્છા દૌર્ગન્ધ્યં કટુવક્ત્રતા| વર્ચોભેદોઽમ્લકો દાહઃ...............................||૭||

Adhikarana kaphajapANDurogalakShaNam (8) · Śloka 8

............................... કફાચ્છુક્લસિરાદિતા| તન્દ્રાલવણવક્ત્રત્વં રોમહર્ષઃ સ્વરક્ષયઃ| કાસશ્છર્દિશ્ચ ................................||૮||

Adhikarana sannipAtajapANDurogalakShaNam (9) · Śloka 9

........................... નિચયાન્મિશ્રલિઙ્ગઃ સોઽતિદુઃસહઃ||૯||

Adhikarana mRudbhakShaNajanyapANDuroganidAnAdi (10) · Śloka 10

મૃત્કષાયાઽનિલં પિત્તમૂષરા મધુરા કફમ્| દૂષયિત્વા રસાદીંશ્છ રૌક્ષ્યાદ્ભુક્તં વિરૂક્ષ્ય ચ| સ્રોતાંસ્યપક્વૈવાપૂર્ય્ય કુર્યાદ્રૂધ્વા ચ પૂર્વવત્| પાણ્ડુરોગં તતઃ શૂનનાભિપાદાસ્યમેહનઃ| પુરીષં કૃમિવન્મુઞ્ચેદ્ભિન્નં સાઽસૃક્કફં નરઃ||૧૦||

Adhikarana kAmilAnidAnam (11) · Śloka 11

યઃ પાણ્ડુરોગી સેવેત પિત્તલં તસ્ય કામિલામ્| કોષ્ઠશાખાશ્રયં પિત્તં દગ્ધ્વાઽસૃઙ્માંસમાવહેત્||૧૧||

Adhikarana kAmilAyA lakShaNam (12) · Śloka 12

હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વઙ્નખવક્ત્રશકૃત્તથા| દાહાવિપાકતૃષ્ણાવાન્ભેકાભો દુર્બલેન્દ્રિયઃ|૧૨|

Adhikarana pANDurogAdvinApi kAmalAyAH sambhavaH (12) · Śloka 12

ભવેત્પિત્તોલ્બણસ્યાસૌ પાણ્ડુરોગાદૃતેπ ચ||૧૨||

Adhikarana kumbhakAmilAlakShaNam (13) · Śloka 13

ઉપેક્ષયા ચ શોફાઢ્યા સા કૃચ્છ્રા કુમ્ભકામિલા||૧૩||

Adhikarana halImakalakShaM tatparyAyau ca (14) · Śloka 14

હરિતશ્યાવપીતત્વં પાણ્ડુરોગે યદા ભવેત્| વાતપિત્તાદ્ ભ્રમસ્તૃષ્ણાસ્ત્રીષ્વહર્ષો મૃદુર્જ્વરઃ| તન્દ્રાબલાનલભ્રંશો લોઢરં તં હલીમકમ્| અલસઞ્ચેતિ શંસન્તિ........................||૧૪||

Adhikarana nirUpaNapratij~jA (15) · Śloka 15

....................................તેષાં પૂર્વમુપદ્રવાઃ| શોફપ્રધાનાઃ કથિતાઃ સ એવાતો નિગદ્યતે||૧૫||

Adhikarana shophasya samprAptiH, sAnnipAtikatva~jca (16) · Śloka 16

પિત્તરક્તકફાન્વાયુર્દુષ્ટો દુષ્ટાન્ બહિઃસિરાઃ| નીત્વા રૂદ્ધગતિસ્તૈર્હિ કુર્યાત્ત્વઙ્માંસસંશ્રયમ્| ઉત્સેધં સંહતં શોફં તમાહુર્નિચયાદતઃ| સર્વમ્ .....................................||૧૬||

Adhikarana shophasya prabhedAH (17) · Śloka 17

................................ હેતુવિશેષૈસ્તુ રૂપભેદાન્નવાત્મકમ્| દોષૈઃ પૃથગ્દ્વયં સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ||૧૭||

Adhikarana shophasya dvividhaM, dvaividhyaM traividhya~jca (18) · Śloka 18

દ્વિધા વા નિજમાગન્તું સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગજઞ્ચ તમ્| પૃથૂન્નતગ્રથિતતાવિશેષૈશ્ચ ત્રિધા વિદુઃ||૧૮||

Adhikarana shophasya nidAnasamprAptishca (20) · Śloka 19

સામાન્યહેતુઃ શોફાનાં દોષજાનાં વિશેષતઃ| વ્યાધિકર્મોપવાસાદિક્ષીણસ્ય ભજતો દ્રુતમ્| અતિમાત્રમથાન્યસ્ય ગુર્વમ્લસ્નિગ્ધશીતલમ્| લવણક્ષારતીક્ષ્ણોષ્ણશાકામ્બુસ્વપ્નજાગરમ્| મૃદ્ગ્રામ્યમાંસવલ્લૂરમજીર્ણશ્રમમૈથુનમ્| પદાતેર્માર્ગગમનં યાનેન ક્ષોભિણાપિ વા| શ્વાસકાસાતિસારર્શો જઠરપ્રદરજ્વરાઃ| વિષૂચ્યલસકચ્છર્દિગર્ભવીસર્પપાણ્ડવઃ| અન્યે ચ મિથ્યોપક્રાન્તાસ્તૈર્દોષા વક્ષસિ સ્થિતાઃ| ઊર્ધ્વં શોફમધો બસ્તૌ મધ્યે કુર્વન્તિ મધ્યગાઃ| સર્વાઙ્ગાઃ સર્વગતં પ્રત્યઙ્ગેષુ તદાશ્રયાઃ||૧૯||

Adhikarana shophapUrvarUpam (20) · Śloka 20

તત્પૂર્વરૂપં દવથુઃ સિરાયામોઽઙ્ગગૌરવમ્||૨૦||

Adhikarana vAtajashophalakShaNam (21) · Śloka 21

વાતચ્છોફશ્ચલો રૂક્ષઃ ખરરોમારુણાસિતઃ| સઙ્કોચસ્પન્દહર્ષાર્ત્તિતોદ ભેદપ્રસુપ્તિમાન્| ક્ષિપ્રોત્થાનશમઃ શીઘ્રમુન્નમેત્પીડિતસ્તનુઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણમર્દનૈઃ શામ્યેદ્રાત્રાવલ્પો દિવા મહાન્| ત્વક્ચ સર્ષપલિપ્તેવ તસ્મિંશ્ચિમિચિમાયતે||૨૧||

Adhikarana pittajashophalakShaNam (22) · Śloka 22

પીતરક્તાસિતાભાસઃ પિત્તાદાતામ્રરોકૃત્| શીઘ્રાનુસારપ્રશમો મધ્યે પ્રાગ્ગ્જાયતે તનોઃ| સતૃડ્દાહજ્વરસ્વેદદવક્લેદમદભ્રમઃ| શીતાભિલાષી વિડ્ભેદી ગન્ધી સ્પર્શાસહો મૃદુઃ||૨૨||

Adhikarana kaphajashophalakShaNam (23) · Śloka 23

કણ્ડૂમાન્ પાણ્ડુરોમત્વક્ કઠિનઃ શીતલો ગુરુઃ| સ્નિગ્ધઃ શ્લક્ષ્ણઃ સ્થિરઃ સ્ત્યાનો નિદ્રાચ્છર્દ્યગ્નિસાદકૃત્| આક્રાન્તો નોન્નમેકૃચ્છ્રશમજન્મા નિશાબલઃ| સ્રવેન્નાસૃક્ક્ચરાત્પિચ્છાં કુશશસ્ત્રાદિવિક્ષતઃ| સ્પર્શોષ્ણકાંક્ષી ચ કફાત્ .....................||૨૩||

Adhikarana saMsargasannipAtashophAH (24) · Śloka 24

............................. યથાસ્વં દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ| સઙ્કરાદ્ધેતુલિઙ્ગાનાં નિચયાન્નિચયાત્મકઃ||૨૪||

Adhikarana abhighAtajashophalakShaNam (25) · Śloka 25

અભિઘાતેન શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિઃ| હિમાનિલોદધ્યનિલૈર્ભલ્લાતકપિકચ્છુજૈઃ| રસૈશ્શૂકૈશ્ચ સંસ્પર્શાચ્છવથુઃ સ્યાદ્વિસર્પવાન્| ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાયશઃ પિત્તલક્ષણઃ||૨૫||

Adhikarana viShajashophalakShaNam (26) · Śloka 26

વિષજઃ સવિષપ્રાણિપરિસર્પણમૂત્રણાત્| દંષ્ટ્રાદન્તનખાપાતાદિવિષપ્રાણિનામપિ| વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્ત્રસઙ્કરાત્| વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાદ્ગરયોગાવચૂર્ણનાત્| વિષજ ઇત્યાદિના નવમશોફલક્ષણમ્| વિષપ્રાણિનઃ સર્પાદયઃ| પરિસર્પણં ગમનમ્| અવિષપ્રાણિનામપિ દંષ્ટ્રાદિપાતાત્| દંષ્ટ્રા સૂકરાદીનામ્| દન્તનખપુરુષાદીનામપિ સુબોધમ્| ગરો વક્ષ્ય મૃદુશ્ચલોઽવલમ્બી ચ શીગ્રદાહરુજાકરઃ||૨૬||

Adhikarana shophAnAM sAdhyA~asAdhyatvam (27) · Śloka 27

નવોઽનુપદ્રવઃ શોફઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ પુરેરિતઃ||૨૭||

Adhikarana visarpanidAnam, atideshena visarpasya nidAnaM, samprAptishca (28) · Śloka 28

સ્યાદ્વિસર્પોઽભિઘાતાન્તૈર્દોષૈર્દૂષ્યૈશ્ચ શોફવત્||૨૮||

Adhikarana visarpANAM tryAshrayatvaM yathottaraM duHsAdhyatva~jca (29) · Śloka 29

ત્ર્યધિષ્ઠાનઞ્ચ તં પ્રાહુર્બાહ્યાન્તરુભયાશ્રયાત્| યથોત્તરં ચ દુઃસાધાઃ...........................||૨૯||

Adhikarana visarpanidAnAdi (30) · Śloka 30

.................. તત્ર દોષા યથાયથમ્| પ્રકોપનૈઃ પ્રકુપિતા વિશેષેણ વિદાહિભિઃ| દેહે શીઘ્રં વિસર્પન્તિ તેઽન્તરન્તઃસ્થિતા બહિઃ| બહિઃસ્થા દ્વિતયે દ્વિસ્થાઃ ........................||૩૦||

Adhikarana antarbahirAshrayavisarpalakShaNam (31) · Śloka 31

......................... વિદ્યાત્તત્રાન્તરાશ્રયમ્| મર્મોપતાપાત્સમ્મોહાદયનાનાં વિઘટ્ટનાત્| તૃષ્ણાતિયોગાદ્વેગાનાં વિષમઞ્ચ પ્રવર્ત્તનાત્| આશુ ચાગ્નિલભ્રંશાદતો બાહ્યં વિપર્ય્યયાત્||૩૧||

Adhikarana vAtavisarpalakShaNam (32) · Śloka 32

તત્ર વાતાત્ પરીસર્પો વાતજ્વરસમવ્યથઃ| શોફસ્ફુરણનિસ્તોદભેદાઽઽયામાર્ત્તિહર્ષવાન્||૩૨||

Adhikarana pittavisarpalakShaNam (33) · Śloka 33

પિત્તાદ્ દ્રુતગતિઃ પિત્તજ્વરલિઙ્ગોઽતિલોહિતઃ|૩૩|

Adhikarana kaphajavisarpalakShaNam (33) · Śloka 33

કફાત્કણ્ડૂયુતઃ સ્નિગ્ધઃ કફજ્વરસમાનરુક્|૩૩|

Adhikarana visarpasyopekShAyAM sphoTasambhavaH (33) · Śloka 33

સ્વદોષલિઙ્ગૈશ્ચીયન્તે સર્વે સ્ફોટૈરુપેક્ષિતાઃ| તે પક્વભિન્નાઃ સ્વં-સ્વઞ્ચ વિભ્રતિ વ્રણલક્ષણમ્||૩૩||

Adhikarana agnivisarpanidAnAdi (34) · Śloka 34

વાતપિત્તાજ્જ્વરચ્છર્દિમૂર્ચ્છાતીસારતૃડ્ભ્રમૈઃ| અસ્થિભેદાગ્નિસદનતમકાઽરોચકૈર્યુતઃ| કરોતિ સર્વમઙ્ગઞ્ચ દીપ્તાઙ્ગારાવકીર્ણવત્| યં યં દેશં વિસર્પશ્ચ વિસર્પતિ ભવેત્સ સઃ| શાન્તાઙ્ગારાસિતો નીલો રક્તો વાઽઽશુ ચ ચીયતે| અગ્નિદગ્ધ ઇવ સ્ફોટૈઃ શીઘ્રગત્વાદ્ દ્રુતઞ્ચ સઃ| મર્માનુસારી વીસર્પઃ સ્યાદ્વાતોઽતિબલસ્તતઃ| વ્યથેતાઙ્ગં હરેત્સંજ્ઞા નિદ્રાઞ્ચ શ્વાસમીરયેત્| હિધ્માઞ્ચ સ ગતોઽવસ્થામીદૃશીં લભતે ન ના| ક્વચિચ્છર્મારતિગ્રસ્તો ભૂમિશય્યાસનાદિષુ| ચેષ્ટમાનસ્તતઃ ક્લિષ્ટો મનોદેહશ્રમોદ્ભવામ્| દુષ્પ્રબોધોઽશ્નુતે નિદ્રાં સોઽગ્નિવીસર્પ ઉચ્યતે||૩૪||

Adhikarana granthivisarpanidAnAdi (35) · Śloka 35

કફેન રુદ્ધઃ પવનો ભિત્વા તં બહુધા કફમ્| રક્તં વા વૃદ્ધરક્તસ્ય ત્વક્સિરાસ્નાવમાંસગમ્| દૂષયિત્વા ચ દીર્ઘાણુવૃત્તસ્થૂલખરાત્મનામ્| ગ્રન્થીનાં કુરુતે માલાં રક્તાનાં તીવ્રરુગ્જ્વરામ્| શ્વાસકાસાતિસારાસ્યશોષહિધ્માવમિભ્રમૈઃ| મોહવૈવર્ણ્યમૂર્ચ્છાઙ્ગભઙ્ગાઽગ્નિસદનૈર્યુતામ્| ઇત્યયં ગ્રન્થિવીસર્પઃ કફમારુતકોપજઃ||૩૫||

Adhikarana kardamavisarpanidAnAdi (36) · Śloka 36

કફપિત્તાજ્જ્વરઃ સ્તમ્ભો તન્દ્રાનિદ્રાશિરોરુજઃ| અઙ્ગાવસાદવિક્ષેપપ્રલાપાઽરોચકભ્રમાઃ| મૂર્ચ્છાગ્નિહાનિર્ભેદોઽસ્થ્નાં પિપાસેન્દ્રિયગૌરવમ્| આમોપવેશનં લેપઃ સ્રોતસાં સ ચ સર્પતિ| પ્રાયેણામાશયે ગૃહ્ણન્નેકદેશં ન ચાતિરુક્| પિટકૈરવકીર્ણોઽતિપીતલોહિતપાણ્ડુરૈઃ| મેચકાભોઽસિતઃ સ્નિગ્ધો મલિનઃ શોફવાન્ગુરુઃ| ગમ્ભીરપાકઃ પ્રાજ્યોષ્મા સ્પૃષ્ટઃ ક્લિન્નોઽવદીર્ય્યતે| પઙ્કવચ્છીર્ણમાંસશ્ચ સ્પષ્ટસ્નાયુસિરાગણઃ| શવગન્ધી ચ વીસર્પઃ કર્દમાખ્યમુશન્તિ તમ્||૩૬||

Adhikarana sAnnipAtikavisarpalakShaNam (37) · Śloka 37

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈઃ સર્વધાત્વભિસર્પણઃ||૩૭||

Adhikarana abhighAtajavisarpasya hetusamprAptilakShaNAni (38) · Śloka 38

બાહ્યહેતોઃ ક્ષતાત્ક્રુદ્ધઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્| વિસર્પં મારુતઃ કુર્યાત્કુલત્થસદૃશૈશ્ચિતમ્| સ્ફોટૈઃ શોફજ્વરરુજાદાહાઢ્યં શ્યાવલોહિતમ્||૩૮||

Adhikarana visarpANAM sAdhyAsAdhyatvam (39-13) · Śloka 13

પૃથગ્દોષૈસ્ત્રયઃ સાધ્યા દ્વન્દ્વજાશ્ચાનુપદ્રવાઃ| અસાધ્યૌ ક્ષતસર્વોત્થૌ સર્વે ચાક્રાન્તમર્મકાઃ| શીર્ણસ્નાયુસિરામાંસા પ્રક્લિન્નાઃ શવગન્ધયઃ||૩૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા- વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને પાણ્ડુ- કામલા-શોફ-વિસર્પનિદાનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||