Adhikarana atha pramehanidAnaM nAma dashamo~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1
અથ પ્રમેહનિદાનં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथ प्रमेहनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તમધ્યાયારમ્ભપ્રયોજનમ્|| ૧||
Adhikarana pramehaprabhedAH (2) · Śloka 2
વિંશતિઃ પ્રમેહા ભવન્તિ| તદ્યાથા-કફાદુદકેક્ષુસાન્દ્ર- સુરાપિષ્ટશુક્રાસિકતાશીતશનૈર્લાલાપ્રમેહા દશ| પિત્તા- ત્ક્ષારકાલનીલહારિદ્રમાઞ્ચિષ્ઠશોણિતમેહાઃ ષટ્| વાતા- દ્વસામજ્જહસ્તિમધુમેહાશ્ચત્વારઃ ઇતિ||૨||
विंशतिः प्रमेहा भवन्ति| तद्याथा-कफ़ादुदकेक्षुसान्द्र- सुरापिष्टशुक्रासिकताशीतशनैर्लालाप्रमेहा दश| पित्ता- त्क्षारकालनीलहारिद्रमाञ्चिष्ठशोणितमेहाः षट्| वाता- द्वसामज्जहस्तिमधुमेहाश्चत्वारः इति||२||
🔊 Audio coming soon
વિંશતિઃ પ્રમેહાઃ| સર્વેષાઞ્ચા પ્રમેહાણાં શ્લેષ્માહેતુઃ| સર્વે ચ રોગસ્વભાવાન્નાવોત્પન્નાઃ શ્લેષ્મપ્રમેહા ભવન્તિ| અતઃ કફાદિક્રમેણ નિર્દિશ્યન્તે| દશોદકમેહાદયઃ કફાદ્ભવન્તિ| ષટ્ક્ષારાદયઃ પિત્તાત્| વસાદયશ્ચત્વારો વાતાદિતિ|| ૨||
Adhikarana pramehanidAnam (3) · Śloka 3
તેષાં યત્કિઞ્ચિદાહારવિહારજાતં શ્લેષ્મમેદોમૂત્રજનનં સ હેતુઃ||૩||
तेषां यत्किञ्चिदाहारविहारजातं श्लेष्ममेदोमूत्रजननं स हेतुः||३||
🔊 Audio coming soon
તેષામિત્યાદિના પ્રમેહાણાં નિદાનમુચ્યતે||૩||
Adhikarana pramehasamprAptiH (4) · Śloka 4
તત્ર વાતપિત્તમેદઃ ક્લેદમાંસશુક્રસૈરન્વિતો બસ્તિગતઃ શ્લેષ્મા પ્રમેહાઞ્જનયતિ| તૈઃ કફશોણિતાભ્યાં ચ યુક્તં પિત્તમ્| તૈર્વસાલસીકામઞ્જૌજોભિશ્ચ વાયુઃ||૪||
तत्र वातपित्तमेदः क्लेदमांसशुक्रसैरन्वितो बस्तिगतः श्लेष्मा प्रमेहाञ्जनयति| तैः कफशोणिताभ्यां च युक्तं पित्तम्| तैर्वसालसीकामञ्जौजोभिश्च वायुः||४||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિઃ| સ્વહેતુદૂષિતઃ શ્લેષ્મા પ્રાધાન્યેન યદા પ્રમેહાન્ જનયતિ ( કરોતિ ) તદા વાતાદિભિરન્વિતઃ સન્ બસ્તિમન્વેતિ| યદા પિત્તં તદા તૈઃ પૂર્વોક્તૈર્વાતાદિભી રસાન્તૈઃ પૂર્વોક્તૈઃ કફશોણિતપિત્તાન્તૈર્વસાદિભિશ્ચાન્વિતઃ|| ૪||
Adhikarana prameheShu doShakopadUShyaduShTikramaH (5) · Śloka 5
ત્રયાણામપિ દોષાણાં શ્લેષ્મપ્રમેહેષુ પ્રાક્પ્રકોપમાપદ્યતે| શ્લેષ્માધિષ્ઠાનત્વાન્મૂત્રસ્ય| તદ્ વૃદ્ધેર્મેદ એવ ચ તેન પ્રથમં દૂષ્યતેઽત્યન્તસભાગત્વાત્| તદનન્તરં દેહક્લેદાદયઃ| તતઃ શ્લેષ્માદિક્ષયે પિત્તં પ્રબલીભવચ્છોણિતમપિ દૂષયતિ| તત્ ક્ષયેઽપિ વાયુર્વસાદીન્ ધાતૂન્ શરીરસ્ય પરમસારભૂતાન્ બસ્તિમાકૃષ્ય મૂત્રેણ સહ વિસૃજતિ||૫||
त्रयाणामपि दोषाणां श्लेष्मप्रमेहेषु प्राक्प्रकोपमापद्यते| श्लेष्माधिष्ठानत्वान्मूत्रस्य| तद् वृद्धेर्मेद एव च तेन प्रथमं दूष्यतेऽत्यन्तसभागत्वात्| तदनन्तरं देहक्लेदादयः| ततः श्लेष्मादिक्षये पित्तं प्रबलीभवच्छोणितमपि दूषयति| तत् क्षयेऽपि वायुर्वसादीन् धातून् शरीरस्य परमसारभूतान् बस्तिमाकृष्य मूत्रेण सह विसृजति||५||
🔊 Audio coming soon
સર્વમેહેષુ ચ રોગસ્વભાવચ્છ્લેષ્માપ્રકોપમાપદ્યતે| પિત્તજેઽપિ પ્રથમમલ્પં કુપિતઃ શ્લેષ્મા સ્વમલ્પં લિઙ્ગં દર્શયેત્| કિઞ્ચિત્ કાલં શ્લેષ્મપ્રમેહો ભૂત્વા કાલવશાત્ કફાદૌ ક્ષીણે પિત્તમેહતાં પ્રતિપદ્યતે| તત્રાપિ રક્તપ્રવૃતેઃ| કાલેન રક્તક્ષયાદદ્વાયુર્વસાદીન્ દેહસ્ય સારભૂતાનાઽઽકૃષ્યાન્તે વાતપ્રમેહાન્ કરોતિ| એવંક્રમેણ દોષાણાં કારણત્વં પ્રથમમેવ વાતપિત્તપ્રાધાન્યેનોત્પન્નેઽપિ ફલતઃ કિઞ્ચિત્ કફાન્વયત્વમ્| સભાગત્વં સદૃશત્વમ્|| ૫||
Adhikarana pramehANAM sAdhyatvAdi tatra hetushca (6) · Śloka 6
તસ્માત્ કફપિત્તવાતજાઃ ક્રમેણ સાધ્યયાપ્યાસાધ્યાઃ| તથા પિત્તજાઃ સંસૃષ્ટદોષમેદઃ સ્થાનત્વાદ્ વિરુદ્ધોપક્રમ- ત્વાચ્ચ| વાતજઃ પુનઃ ક્ષીણેષુ ધાતુષુ મહાત્યયતયા વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચ| મેદસિ તુ નાતિદુષ્ટે પિત્તજા અપિ સાધ્યતાં ગચ્છેયુઃ||૬||
तस्मात् कफ़पित्तवातजाः क्रमेण साध्ययाप्यासाध्याः| तथा पित्तजाः संसृष्टदोषमेदः स्थानत्वाद् विरुद्धोपक्रम- त्वाच्च| वातजः पुनः क्षीणेषु धातुषु महात्ययतया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च| मेदसि तु नातिदुष्टे पित्तजा अपि साध्यतां गच्छेयुः||६||
🔊 Audio coming soon
તત્ર કફજાઃ પ્રમેહા સાધ્યાઃ| તસ્માદિત્યુક્તાદ્રૂપાત્| પિત્તપ્રમેહે તુ કફાઽનન્તરજે પ્રથમમેવ પિત્તપ્રાધાન્યેનોત્પન્ને તથેત્યાદ્યુક્તાદ્ધેતોર્યાપ્યત્વમ્| તત્રાપિ મેદસિ નાઽતિદુષ્ટે સાધ્યત્વમેવ| વાતપ્રમેહાણાં ધાતુક્ષયં વિનાઽનુત્પત્તૈરવશ્યં સર્વપ્રમેહાણામન્તર્ભાવઃ| યથોક્તાચ્ચ હેતોરસાધ્યત્વમ્|| ૬||
Adhikarana sarvaprameheShu sAdhAraNaM li~ggam (7) · Śloka 7
ધાતુસમ્પર્કાત્પુનઃ સર્વમેહેષુ મૂત્રમાવિલં ભૂરિ ચ ભવતિ||૭||
धातुसम्पर्कात्पुनः सर्वमेहेषु मूत्रमाविलं भूरि च भवति||७||
🔊 Audio coming soon
યતો ધાતુસમ્પર્કઃ સર્વેષુ તદાવિલમૂત્રત્વાદિસાધારણં લિઙ્ગમ્||૭||
Adhikarana doShadUShyasaMyogavisheShAdinA pramehANAM bhedAH (8) · Śloka 8
દોષાણાં દૂષ્યાણાં ચોત્કૃષ્ટાપકૃષ્ટસંયોગેન મૂત્રવર્ણરસ- સ્પર્શગન્ધવિશેષાદ્વર્ણાનામિવ શુક્લકૃષ્ણાદીનાં શબલ- કલ્માષાદયઃ પ્રમેહાણાં પ્રભેદા ભવન્તિ||૮||
दोषाणां दूष्याणां चोत्कृष्टापकृष्टसंयोगेन मूत्रवर्णरस- स्पर्शगन्धविशेषाद्वर्णानामिव शुक्लकृष्णादीनां शबल- कल्माषादयः प्रमेहाणां प्रभेदा भवन्ति||८||
🔊 Audio coming soon
દોષાણાં ચ નાનાવિધાત્ સંયોગાન્નાનાવિધવર્ણેત્પત્તિઃ|| ૮||
Adhikarana pramehANAM pUrvarUpANi (9) · Śloka 9
તેષાં પૂર્વરૂપાણ્યતિવૃદ્ધિર્નખદીનામ્| જટિલીભાવશ્ચ કેશા- નામ્| માધુર્ય્યમાસ્યસ્ય| તાલુકણ્ઠશોષઃ પિપાસા મલા- ધિક્યં બહિઃ કાયે કાયચ્છિદ્રેષુ| પાણિપાદદાહોઽતિ- માધુર્ય્યાત્ પિપીલિકોપસર્પણમ્| વિસ્ત્રગન્ધતા ચ મૂત્ર- શરીરયોઃ| શુક્લતા ચ મૂત્રે| શ્વાસનિદ્રાતન્દ્રાલસ્યપ્રકર્ષશ્ચ||૯||
तेषां पूर्वरूपाण्यतिवृद्धिर्नखदीनाम्| जटिलीभावश्च केशा- नाम्| माधुर्य्यमास्यस्य| तालुकण्ठशोषः पिपासा मला- धिक्यं बहिः काये कायच्छिद्रेषु| पाणिपाददाहोऽति- माधुर्य्यात् पिपीलिकोपसर्पणम्| विस्त्रगन्धता च मूत्र- शरीरयोः| शुक्लता च मूत्रे| श्वासनिद्रातन्द्रालस्यप्रकर्षश्च||९||
🔊 Audio coming soon
નખવૃદ્ધાદીનિ સર્વપ્રમેહાણાં પૂર્વરૂપાણિ| મલં પ્રસિદ્ધં બહિઃકાયભવમ્|| ૯||
Adhikarana kaphajamehAH, tatra udakamehalakShaNam (1) · Śloka 1
તત્ર શીતં શ્વતેમગન્ધમચ્છમુદકમિવોદકમેહી મેહતિ|૧|
तत्र शीतं श्वतेमगन्धमच्छमुदकमिवोदकमेही मेहति|१|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana ikShumehalakShaNam (1) · Śloka 1
ઇક્ષુરસમિવાઽતિમધુરં શીતમીષપિચ્છિલાવિલામિક્ષુમેહી||૧||
इक्षुरसमिवाऽतिमधुरं शीतमीषपिच्छिलाविलामिक्षुमेही||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAndramehalakShaNam (10) · Śloka 10
પર્ય્યુષિતં સાન્દ્રિભવત્ સાન્દ્રમેહિ||૧૦||
पर्य्युषितं सान्द्रिभवत् सान्द्रमेहि||१०||
🔊 Audio coming soon
યન્મે તત્ પર્ય્યુષિતં સતઃ પરિવાસાત્સાન્દ્રં ઘનં ભવતિ||૧૦||
Adhikarana surAmehalakShaNam (11) · Śloka 11
સુરાતુલ્યામુપરિ પ્રસન્નમધઃ સાન્દ્રં સુરામેહી|૧૧|
सुरातुल्यामुपरि प्रसन्नमधः सान्द्रं सुरामेही|११|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana piShTamehalakShaNam (11) · Śloka 11
શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા શુક્રમેહી|૧૧|
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही|११|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana sikatAmehalakShaNam (11) · Śloka 11
સરુજં સસિકતં સિકતામેહી| પ્રાયો મધુરમતિશીતં શીતમેહી| મન્દં મન્દં શનૈઃ શનૈર્મેહી| પિચ્છિલં તન્તુબદ્ધમિવ લાલામેહી||૧૧||
सरुजं ससिकतं सिकतामेही| प्रायो मधुरमतिशीतं शीतमेही| मन्दं मन्दं शनैः शनैर्मेही| पिच्छिलं तन्तुबद्धमिव लालामेही||११||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિના ક્રમેણ પ્રમેહાણાં લક્ષણમુચ્યતે|| ૧૧||
Adhikarana pittajamehAH, kShAramehalakShaNam (12) · Śloka 12
વર્ણગન્ધરસસ્પર્શૈઃ સ્ત્રુતક્ષારોપમં ક્ષારમેહી||૧૨||
वर्णगन्धरसस्पर्शैः स्त्रुतक्षारोपमं क्षारमेही||१२||
🔊 Audio coming soon
સ્ત્રુતક્ષારઃ ક્ષારજલમ્|| ૧૨||
Adhikarana kAlamehalakShaNam (13) · Śloka 13
ઊષ્ણં મષીકાલં કાલમેહી|૧૩|
ऊष्णं मषीकालं कालमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana nIlamehalakShaNam (13) · Śloka 13
સફેનમચ્છમમ્લં ચાષપત્રનીલં નીલમેહી|૧૩|
सफेनमच्छमम्लं चाषपत्रनीलं नीलमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana hAridramehalakShaNam (13) · Śloka 13
કટુકં સદાહં હરિદ્રાયુક્તમિવ હારિદ્રમેહી|૧૩|
कटुकं सदाहं हरिद्रायुक्तमिव हारिद्रमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana mA~jjiShThamehalakShaNam (13) · Śloka 13
વિસ્ત્રં મઞ્જિષ્ઠોદકવર્ણમિવ મઞ્જિષ્ઠામેહી|૧૩|
विस्त्रं मञ्जिष्ठोदकवर्णमिव मञ्जिष्ठामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana shoNitamehalakShaNam (13) · Śloka 13
વિસ્ત્રમુષ્ણં સલવણં શોણિતસઙ્કાશં શોણિતમેહી|૧૩|
विस्त्रमुष्णं सलवणं शोणितसङ्काशं शोणितमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana vAtajamehAH, vAsAmehalakShaNam (13) · Śloka 13
વસામિશ્રં વસાં વા વસામેહી|૧૩|
वसामिश्रं वसां वा वसामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana majjamehalakShaNam (13) · Śloka 13
મજ્જમિશ્રં મજ્જાનં વા મજ્જમેહી|૧૩|
मज्जमिश्रं मज्जानं वा मज्जमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana hastimehalakShaNam (13) · Śloka 13
સલસીકં મધુરવેગં લસીકયૈવ ચ વિબદ્ધમનુબદ્ધ- મજસ્ત્રં મત્ત ઇવ હસ્તી સ્ત્રવતિ હસ્તિમેહી||૧૩||
सलसीकं मधुरवेगं लसीकयैव च विबद्धमनुबद्ध- मजस्त्रं मत्त इव हस्ती स्त्रवति हस्तिमेही||१३||
🔊 Audio coming soon
લસીકા વિલીનમેદઃ પ્રાયમ્||૧૩||
Adhikarana madhumehalakShaNam (14) · Śloka 14
ઓજઃ સ્નિગ્ધમધુરં તદ્રૌક્ષ્યાદ્વાયુઃ કષાયત્વેનોપસૃજતિ| તેન કષાયમધુરાનુયતં મધ્વિવમેહતિ મધુમેહી||૧૪||
ओजः स्निग्धमधुरं तद्रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनोपसृजति| तेन कषायमधुरानुयतं मध्विवमेहति मधुमेही||१४||
🔊 Audio coming soon
ઓજ ઇત્યાદિના મધુમેહલક્ષણમ્| ઓજો નામ પ્રધાનધાતુઃ| પૂર્વોક્તં(અ. સં. શા. - ૩૪૩) પ્રસૃતમાનમ્| તત્ સ્નિગ્ધં મધુરઞ્ચ| વાતસંયોગાત્તુ કષાયમધુરં કિઞ્ચિત્||૧૪||
Adhikarana keShA~jcinmatena madhumehasya dvaividhyam (15) · Śloka 15
સ તુ દ્વિધા કૈશ્ચિદિષ્યતે| ધાતુક્ષયેણાઽનિલકોપાદ્ દોષાવરેણ વા||૧૫||
स तु द्विधा कैश्चिदिष्यते| धातुक्षयेणाऽनिलकोपाद् दोषावरेण वा||१५||
🔊 Audio coming soon
પક્ષાન્તરબોધનાય કૈશ્ચિદિતિ||૧૫||
Adhikarana doShAvRutavAtajamadhumehasya kRucchrasAdhyatvam (16) · Śloka 16
તદાવૃતો હિ વાયુરાહારપ્રસદમાદાય મુહુર્મુહુરનિમિત્તં દોષલિઙ્ગાનિ વૃદ્ધિક્ષયૌ ચાવિર્ભાવયન્ કૃચ્છ્રસાધ્યં મધુમેહં પ્રવર્ત્તયતિ||૧૬||
तदावृतो हि वायुराहारप्रसदमादाय मुहुर्मुहुरनिमित्तं दोषलिङ्गानि वृद्धिक्षयौ चाविर्भावयन् कृच्छ्रसाध्यं मधुमेहं प्रवर्त्तयति||१६||
🔊 Audio coming soon
તદાવૃતો દોષાવૃતઃ| કૃચ્છ્રસાધ્યત્વાવરણાન્મધુમેહઃ| ધાતુક્ષયજન્મા ત્વસાધ્યઃ||૧૬||
Adhikarana sarvahAnAmupekShayA madhumehatvaprAptyAdi (17) · Śloka 17
સર્વ એવ ચોપેક્ષ્યમાણા મધુમેહત્વમાયાન્તિ| તસ્માત્ સર્વેઽપિ મધુમેહશબ્દેનોચ્યતે| યતઃ સર્વેષ્વપિ પ્રાઙ્મધ્વિવ મધુરરસશ્ચાસ્ય દેહો ભવતીતિ|૧૭|
सर्व एव चोपेक्ष्यमाणा मधुमेहत्वमायान्ति| तस्मात् सर्वेऽपि मधुमेहशब्देनोच्यते| यतः सर्वेष्वपि प्राङ्मध्विव मधुररसश्चास्य देहो भवतीति|१७|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana shleShmajapramehopadravAH (17) · Śloka 17
તત્ર પ્રતિશ્યાયઃ શરીરશૈથિલ્યમરોચકાવિપાકૌ પ્રસેકશ્છર્દિર્નિદ્રાકાસશ્ચ શ્લેષ્મજાણામુપદ્રવા ભવન્તિ||૧૭||
तत्र प्रतिश्यायः शरीरशैथिल्यमरोचकाविपाकौ प्रसेकश्छर्दिर्निद्राकासश्च श्लेष्मजाणामुपद्रवा भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
પ્રતિશ્યાયાદીનિ શ્લેષ્મપ્રમેહોપદ્રવાઃ||૧૭||
Adhikarana pittajapramehopadravAH (18) · Śloka 18
વૃષણાવદરણં બસ્તિમેઢ્રતોદોઽમ્લકઃ પિપાસાજ્વરો દાહો મૂર્ચ્છાતીસારઃ પાણ્ડુરોગશ્ચ પિત્તજાનામ્||૧૮||
वृषणावदरणं बस्तिमेढ्रतोदोऽम्लकः पिपासाज्वरो दाहो मूर्च्छातीसारः पाण्डुरोगश्च पित्तजानाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
વૃષણાવદરણાદયઃ પિત્તજે||૧૮||
Adhikarana vAtapramehopadravAH (19) · Śloka 19
હૃદ્ગ્રહો લૌલ્યમનિદ્રતાકમ્પઃ શૂલં બદ્ધપુરીષત્વં શોષઃ કાસઃ શ્વાસશ્ચ વાતજાનામ્||૧૯||
हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रताकम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं शोषः कासः श्वासश्च वातजानाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
હૃદ્રોગાદયો વાતજે| લૌલ્યં વિષયગૃદ્ધિઃ||૧૯||
Adhikarana pramehiNAM piTakAsambhavaH (20) · Śloka 20
અથૈવમસ્ય મેદઃક્લેદાદિભિરભિષ્યણ્ણદેહસ્ય દોષૈરનુગતધાતોઃ પ્રમેહાભિવૃદ્ધૌ માંસલેષ્વવકાશેષુ સન્ધિમર્મસુ ચ પ્રદેશવિશેષાશ્રયત્વાત્પ્રાણાપહારિણ્યો ભૂયઃ કષ્ટત્મોપદ્રવાઃ દશપિટકા જાયન્તે સુતરાં ચાઽધઃકાયે| તદભિમુખા હિ પ્રમેહિણાં દોષાઃ| તદ્યથા-શ્રાવિકા-કચ્છપિકા-જાલિની-પુત્રિણી-વિદારિકા-સર્ષપિકા-મસૂરિકા-ઽલજી-વિનતા-વિદ્રધિશ્ચ||૨૦||
अथैवमस्य मेदःक्लेदादिभिरभिष्यण्णदेहस्य दोषैरनुगतधातोः प्रमेहाभिवृद्धौ मांसलेष्ववकाशेषु सन्धिमर्मसु च प्रदेशविशेषाश्रयत्वात्प्राणापहारिण्यो भूयः कष्टत्मोपद्रवाः दशपिटका जायन्ते सुतरां चाऽधःकाये| तदभिमुखा हि प्रमेहिणां दोषाः| तद्यथा-श्राविका-कच्छपिका-जालिनी-पुत्रिणी-विदारिका-सर्षपिका-मसूरिका-ऽलजी-विनता-विद्रधिश्च||२०||
🔊 Audio coming soon
અથેત્યાદિના પ્રમેહાણામુપદ્રવભૂતાઃ શરાવિકાદ્યા દશ પિટકા જાયન્ત ઇત્યુચ્યતે| માસલેષ્વવકાશાદિષુ ઉર્વાદિષુ| પ્રદેશવિશેષાશ્રયત્વાત્સુકુમારપ્રદેશાક્રાન્તેઃ ભૂયાંસઃ કષ્ટતમાઃ| ઉપદ્રવાઃ પશ્ચાત્કાલભાવિનો રોગાઃ યાસુ તાસ્તથોક્તાઃ| તદભિમુખાઃ અધઃકાયાભિમુખાઃ||૨૦||
Adhikarana sharAvikAlakShaNam (21) · Śloka 21
તત્ર શ્યાવા ક્લેદવેદનાયુક્તા નિમ્નમધ્યોન્નતૌષ્ઠા શરાવસંસ્થાનપ્રમાણા શરાવિકા||૨૧||
तत्र श्यावा क्लेदवेदनायुक्ता निम्नमध्योन्नतौष्ठा शरावसंस्थानप्रमाणा शराविका||२१||
🔊 Audio coming soon
તત્ર શ્યાવેત્યાદિના તાસાં ક્રમેણલક્ષણમુચ્યતે| શરાવિકા સંજ્ઞાપિટકા શ્યાવાદિગુણયુક્તા ભવતિ| શરાવસ્યેવ સંસ્થાનમાકારઃપ્રમાણં માનઞ્ચ યસ્યાઃ સૈવમ્||૨૧||
Adhikarana kacchapikAlakShaNam (22) · Śloka 22
મહામૂલાઽવગાઢાઽર્ત્તિતોદા શ્લક્ષ્ણા કચ્છપપૃષ્ઠનિભા કચ્છપિકા||૨૨||
महामूलाऽवगाढाऽर्त्तितोदा श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठनिभा कच्छपिका||२२||
🔊 Audio coming soon
મહામૂલેત્યાદિકચ્છપિકાયા લક્ષણમ્| સુબોધમ્| અવગાઢો ઘનઃ||૨૨||
Adhikarana jAlinIlakShaNam (23) · Śloka 23
મહાશયાઽર્ત્તિતોદ સ્તબ્ધા સ્નિગ્ધસ્રાવિણી સૂક્ષ્મચ્છિદ્રા માસસિરાજાલાવૃતા જાલિની|૨૩|
महाशयाऽर्त्तितोद स्तब्धा स्निग्धस्राविणी सूक्ष्मच्छिद्रा माससिराजालावृता जालिनी|२३|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana putriNIlakShaNam (23) · Śloka 23
મહતી પિટકાભિરલ્પાભિરાચિતા પુત્રિણી|૨૩|
महती पिटकाभिरल्पाभिराचिता पुत्रिणी|२३|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana vidArikAlakShaNam (23) · Śloka 23
કઠિણા વિદારિકન્દવદ્વૃત્તા વિદારિકાઃ||૨૩||
कठिणा विदारिकन्दवद्वृत्ता विदारिकाः||२३||
🔊 Audio coming soon
વિદારીકન્દં શૃગાલિકાકન્દમ્||૨૩||
Adhikarana sarShapikAlakShaNam (24) · Śloka 24
શીઘ્રા પાકા મહાવેદના સર્ષપાકૃતિપ્રમાણા તદ્વિધાભિશ્ચ પિટકાભિશ્ચિતા સર્ષપિકા|૨૪|
शीघ्रा पाका महावेदना सर्षपाकृतिप्रमाणा तद्विधाभिश्च पिटकाभिश्चिता सर्षपिका|२४|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana masUrikAlakShaNam (24) · Śloka 24
મસૂરિકારપ્રમાણા મસૂરિકા|૨૪|
मसूरिकारप्रमाणा मसूरिका|२४|
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana alajIlakShaNam (24) · Śloka 24
ત્વચમુત્થાન એવ દહન્તી સ્ફોટૈરાવૃતા વિસર્પન્તી રક્તાકૃષ્ણાઽતિતૃણ્મોહજ્વરકરી દાહભૂયિષ્ઠાઽતિકષ્ટા ચાલજી||૨૪||
त्वचमुत्थान एव दहन्ती स्फोटैरावृता विसर्पन्ती रक्ताकृष्णाऽतितृण्मोहज्वरकरी दाहभूयिष्ठाऽतिकष्टा चालजी||२४||
🔊 Audio coming soon
ત્વચમુત્થાન એવેત્યાદિનાઽલજીલક્ષણમ્||૨૪||
Adhikarana vinatAlakShaNam (25) · Śloka 25
મહતી નીલાઽવગાઢરુજાક્લેદા-પૃષ્ઠોદરાઽન્યતરાધિષ્ઠાનાવિનતા વિનતા||૨૫||
महती नीलाऽवगाढरुजाक्लेदा-पृष्ठोदराऽन्यतराधिष्ठानाविनता विनता||२५||
🔊 Audio coming soon
મહતીત્યાદિના વિનતાલક્ષણમ્||૨૫||
Adhikarana vidradhilakShaNam (26) · Śloka 26
વિદ્રધિસ્તુ વક્ષ્યતે ( અ. સં. નિ. - ૩૯૯-૪૧૮) પૃથગેવ||૨૬||
विद्रधिस्तु वक्ष्यते ( अ. सं. नि. - ३९९-४१८) पृथगेव||२६||
🔊 Audio coming soon
વિદ્રધિસ્તુ બહુવક્તવ્યત્વાત્||૨૬||
Adhikarana vidArikAntAnAM dussahatvam (27) · Śloka 27
તાસામાદ્યાઃ પઞ્ચાતિબલશ્લેષ્મમેદઃ સમ્ભવેન| મૂલવ્યાધ્યેકરૂપત્વાત્ તદ્વદ્ધિકારિતયા દુઃસહાઃ||૨૭||
तासामाद्याः पञ्चातिबलश्लेष्ममेदः सम्भवेन| मूलव्याध्येकरूपत्वात् तद्वद्धिकारितया दुःसहाः||२७||
🔊 Audio coming soon
તાસાં પિટકાનામાદ્યાઃ પઞ્ચ વિદારિકાન્તા અતિબલશ્લેષ્મમેદઃ પ્રભવત્વાદિહેતોર્દુઃ સહા ભવન્તિ||૨૭||
Adhikarana sarShapikAdInAM sahatvam (28) · Śloka 28
ન ત્વિતરાઃ| પિત્તોલ્બણતયાઽલ્પફમેદોભાવાત્||૨૮||
न त्वितराः| पित्तोल्बणतयाऽल्पफमेदोभावात्||२८||
🔊 Audio coming soon
ઇતરાઃ સર્ષપિકાદ્યાઃ પઞ્ચ| ન તુ દુઃસહાઃ પિત્તોલ્બણત્વાદિહેતોઃ||૨૮||
Adhikarana pramehAnuguNaM piTakAsu doShodrekaH (29) · Śloka 29
પ્રમેહવશાચ્ચ પિટકાસુ યથાસ્વં દોષોદ્રેકો ભવતીતિ||૨૯||
प्रमेहवशाच्च पिटकासु यथास्वं दोषोद्रेको भवतीति||२९||
🔊 Audio coming soon
આસાં ચ પિટકાનાં પ્રમેહવશાદ્દોષોદ્રેકો ભવતિ| યેનૈવ પ્રમેહેણ સહ વર્તન્તે તદ્દોષા એવં ભવન્તીત્યર્થઃ||૨૯||
Adhikarana kevalamedaduShTyApi piTakotpatyAdi (30) · Śloka 30
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ-- પ્રમેહેણ વિનાપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ||૩૦||
भवति चात्र श्लोकः-- प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः||३०||
🔊 Audio coming soon
ભવતિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ| પ્રમેહેણેત્યાદિ| એતાઃ પૂર્વોક્તાઃપિટકાઃ| દુષ્ટમેદસઃ પુરુષસ્ય પ્રમેહેણ વિનાઽપિ જાયન્તે||૩૦||
Adhikarana piTakAnAM vastuparigraheNa lakShyatvam (31) · Śloka 31
તાવચ્ચ નોપલક્ષ્યન્તે યાવદ્વસ્તુપરિગ્રહઃ||૩૧||
तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः||३१||
🔊 Audio coming soon
તાવદિત્યાદિ| એતાઃ શરાવિકાદ્યાઃ પિકાસતાવન્ન લક્ષન્તે યાવદ્વસ્તુપરિગ્રહઃ| એતદુક્તં ભવતિ-આસાં પિટકાનાં સ્વરૂપાનુરોધાદ્ વ્રણવસ્તૂનિ ત્વગ્રક્તમાંસમેદોમજ્જાસિરાસિરાસ્નાય્વાદીનિ| દોષાઃ- સન્દૂષ્ય ઉત્તાનતો ગમ્ભીરતો વા કર્તું પ્રાપ્તાઃ| તદા કાલેન સન્દૂષણં ન નિર્વૃત્તં તાવન્ન લક્ષ્યન્તે યાવતા કાલેન સન્દ્Zઊષણં નિર્વૃત્તં તદા લક્ષ્યન્તે| આસાઞ્ચ વસ્તુપરિગ્રહત્વાત્ પૂર્વરૂપાસમ્ભવઃ| વસ્તુપરિગ્રહઃ કઠિનાભોગગ્રહણમ્| આસાં ચ પ્રમેહલક્ષણાન્વયેન દોષાન્વયોઽપ્યૂહઃ||૩૧||
Adhikarana raktapitte pramehabhrAntinirAsaH (32) · Śloka 32
હરિદ્રાવર્ણં રક્તં વા મેહપ્રાગ્રૂપવર્જિતમ્| યોમૂત્રયેન્ન તં મેહં રક્તપિત્તં તુ તં વિદુઃ||૩૨||
हरिद्रावर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्| योमूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तं विदुः||३२||
🔊 Audio coming soon
હારિદ્રવર્ણમિત્યાદિના સમ્ભવદ્ ભ્રાન્તિનિવૃત્તિં કરોતિ| સુબોધમ્||૩૨||
Adhikarana madhumehasya kaphasambhavatvaM, vAtasambhavatva~jca (33) · Śloka 33
દૃષ્ટ્વા પ્રમેહ મધુરં સપિચ્છં મધૂપમં સ્યાદ્વિવિધો વિચારઃ| સમ્પૂણાચ્છ્લેષ્મસમુદ્ભવઃ સ્યાત્ ક્ષીણેષુ દોષેષ્વનિલાત્મકો વા||૩૩||
दृष्ट्वा प्रमेह मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्विविधो विचारः| सम्पूणाच्छ्लेष्मसमुद्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा||३३||
🔊 Audio coming soon
૦૦
Adhikarana prameheShu doShabhedena sadhyAsAdhye yApyatva~jca (34-10) · Śloka 10
અપૂર્વરૂપાઃ કફપિત્તમેહાઃ ક્રમેણ યે વાતકૃતાશ્ચ મેહાઃ| સાધ્યા ન તે પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યાઃ સધ્યાસ્તુ મેદો યદિ નાઽતિદુષ્ટમ્||૩૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને પ્રમેહનિદાનં નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||
अपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते पित्तकृतास्तु याप्याः सध्यास्तु मेदो यदि नाऽतिदुष्टम्||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
સર્વમેહેષુ ચ રોગસ્વ્ભાવચ્છ્લેષ્મા પ્રકોપમાદ્યતે| તત્ર યદાન્યદોષાપેક્ષયા સ્વલ્પઃ પ્રકોપો ભવતિ યદા પ્રથમં ભવન્નપિ શ્મેષ્મા સ્વલ્પં લિઙ્ગં દર્શયેત્| યદા તુ ન સ્વલ્પઃ તદા પ્રથમં સમ્પૂર્ણ એવ શ્લેષ્મપ્રમેહો ભૂત્વા કાલવશાત્કફાદૌક્ષીણે પિત્તમેહતાં દેહસ્ય સારભૂતાનામૃષ્યાન્તે વાતપ્રમેહાન્ કરોતીતિ ક્રમેણેત્યુક્તમ્||૩૪|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને દશમોઽધ્યાયઃ