10. pramēhanidānam

Adhikarana atha pramehanidAnaM nAma dashamo~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1

अथ प्रमेहनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

उक्तमध्यायारम्भप्रयोजनम्|| १||

Adhikarana pramehaprabhedAH (2) · Śloka 2

विंशतिः प्रमेहा भवन्ति| तद्याथा-कफ़ादुदकेक्षुसान्द्र- सुरापिष्टशुक्रासिकताशीतशनैर्लालाप्रमेहा दश| पित्ता- त्क्षारकालनीलहारिद्रमाञ्चिष्ठशोणितमेहाः षट्| वाता- द्वसामज्जहस्तिमधुमेहाश्चत्वारः इति||२||

विंशतिः प्रमेहाः| सर्वेषाञ्चा प्रमेहाणां श्लेष्माहेतुः| सर्वे च रोगस्वभावान्नावोत्पन्नाः श्लेष्मप्रमेहा भवन्ति| अतः कफ़ादिक्रमेण निर्दिश्यन्ते| दशोदकमेहादयः कफ़ाद्भवन्ति| षट्क्षारादयः पित्तात्| वसादयश्चत्वारो वातादिति|| २||

Adhikarana pramehanidAnam (3) · Śloka 3

तेषां यत्किञ्चिदाहारविहारजातं श्लेष्ममेदोमूत्रजननं स हेतुः||३||

तेषामित्यादिना प्रमेहाणां निदानमुच्यते||३||

Adhikarana pramehasamprAptiH (4) · Śloka 4

तत्र वातपित्तमेदः क्लेदमांसशुक्रसैरन्वितो बस्तिगतः श्लेष्मा प्रमेहाञ्जनयति| तैः कफशोणिताभ्यां च युक्तं पित्तम्| तैर्वसालसीकामञ्जौजोभिश्च वायुः||४||

तत्रेत्यादिना सम्प्राप्तिः| स्वहेतुदूषितः श्लेष्मा प्राधान्येन यदा प्रमेहान् जनयति ( करोति ) तदा वातादिभिरन्वितः सन् बस्तिमन्वेति| यदा पित्तं तदा तैः पूर्वोक्तैर्वातादिभी रसान्तैः पूर्वोक्तैः कफ़शोणितपित्तान्तैर्वसादिभिश्चान्वितः|| ४||

Adhikarana prameheShu doShakopadUShyaduShTikramaH (5) · Śloka 5

त्रयाणामपि दोषाणां श्लेष्मप्रमेहेषु प्राक्प्रकोपमापद्यते| श्लेष्माधिष्ठानत्वान्मूत्रस्य| तद् वृद्धेर्मेद एव च तेन प्रथमं दूष्यतेऽत्यन्तसभागत्वात्| तदनन्तरं देहक्लेदादयः| ततः श्लेष्मादिक्षये पित्तं प्रबलीभवच्छोणितमपि दूषयति| तत् क्षयेऽपि वायुर्वसादीन् धातून् शरीरस्य परमसारभूतान् बस्तिमाकृष्य मूत्रेण सह विसृजति||५||

सर्वमेहेषु च रोगस्वभावच्छ्लेष्माप्रकोपमापद्यते| पित्तजेऽपि प्रथममल्पं कुपितः श्लेष्मा स्वमल्पं लिङ्गं दर्शयेत्| किञ्चित् कालं श्लेष्मप्रमेहो भूत्वा कालवशात् कफ़ादौ क्षीणे पित्तमेहतां प्रतिपद्यते| तत्रापि रक्तप्रवृतेः| कालेन रक्तक्षयादद्वायुर्वसादीन् देहस्य सारभूतानाऽऽकृष्यान्ते वातप्रमेहान् करोति| एवंक्रमेण दोषाणां कारणत्वं प्रथममेव वातपित्तप्राधान्येनोत्पन्नेऽपि फ़लतः किञ्चित् कफ़ान्वयत्वम्| सभागत्वं सदृशत्वम्|| ५||

Adhikarana pramehANAM sAdhyatvAdi tatra hetushca (6) · Śloka 6

तस्मात् कफ़पित्तवातजाः क्रमेण साध्ययाप्यासाध्याः| तथा पित्तजाः संसृष्टदोषमेदः स्थानत्वाद् विरुद्धोपक्रम- त्वाच्च| वातजः पुनः क्षीणेषु धातुषु महात्ययतया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च| मेदसि तु नातिदुष्टे पित्तजा अपि साध्यतां गच्छेयुः||६||

तत्र कफ़जाः प्रमेहा साध्याः| तस्मादित्युक्ताद्रूपात्| पित्तप्रमेहे तु कफ़ाऽनन्तरजे प्रथममेव पित्तप्राधान्येनोत्पन्ने तथेत्याद्युक्ताद्धेतोर्याप्यत्वम्| तत्रापि मेदसि नाऽतिदुष्टे साध्यत्वमेव| वातप्रमेहाणां धातुक्षयं विनाऽनुत्पत्तैरवश्यं सर्वप्रमेहाणामन्तर्भावः| यथोक्ताच्च हेतोरसाध्यत्वम्|| ६||

Adhikarana sarvaprameheShu sAdhAraNaM li~ggam (7) · Śloka 7

धातुसम्पर्कात्पुनः सर्वमेहेषु मूत्रमाविलं भूरि च भवति||७||

यतो धातुसम्पर्कः सर्वेषु तदाविलमूत्रत्वादिसाधारणं लिङ्गम्||७||

Adhikarana doShadUShyasaMyogavisheShAdinA pramehANAM bhedAH (8) · Śloka 8

दोषाणां दूष्याणां चोत्कृष्टापकृष्टसंयोगेन मूत्रवर्णरस- स्पर्शगन्धविशेषाद्वर्णानामिव शुक्लकृष्णादीनां शबल- कल्माषादयः प्रमेहाणां प्रभेदा भवन्ति||८||

दोषाणां च नानाविधात् संयोगान्नानाविधवर्णेत्पत्तिः|| ८||

Adhikarana pramehANAM pUrvarUpANi (9) · Śloka 9

तेषां पूर्वरूपाण्यतिवृद्धिर्नखदीनाम्| जटिलीभावश्च केशा- नाम्| माधुर्य्यमास्यस्य| तालुकण्ठशोषः पिपासा मला- धिक्यं बहिः काये कायच्छिद्रेषु| पाणिपाददाहोऽति- माधुर्य्यात् पिपीलिकोपसर्पणम्| विस्त्रगन्धता च मूत्र- शरीरयोः| शुक्लता च मूत्रे| श्वासनिद्रातन्द्रालस्यप्रकर्षश्च||९||

नखवृद्धादीनि सर्वप्रमेहाणां पूर्वरूपाणि| मलं प्रसिद्धं बहिःकायभवम्|| ९||

Adhikarana kaphajamehAH, tatra udakamehalakShaNam (1) · Śloka 1

तत्र शीतं श्वतेमगन्धमच्छमुदकमिवोदकमेही मेहति|१|

००

Adhikarana ikShumehalakShaNam (1) · Śloka 1

इक्षुरसमिवाऽतिमधुरं शीतमीषपिच्छिलाविलामिक्षुमेही||१||

Adhikarana sAndramehalakShaNam (10) · Śloka 10

पर्य्युषितं सान्द्रिभवत् सान्द्रमेहि||१०||

यन्मे तत् पर्य्युषितं सतः परिवासात्सान्द्रं घनं भवति||१०||

Adhikarana surAmehalakShaNam (11) · Śloka 11

सुरातुल्यामुपरि प्रसन्नमधः सान्द्रं सुरामेही|११|

००

Adhikarana piShTamehalakShaNam (11) · Śloka 11

शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही|११|

००

Adhikarana sikatAmehalakShaNam (11) · Śloka 11

सरुजं ससिकतं सिकतामेही| प्रायो मधुरमतिशीतं शीतमेही| मन्दं मन्दं शनैः शनैर्मेही| पिच्छिलं तन्तुबद्धमिव लालामेही||११||

तत्रेत्यादिना क्रमेण प्रमेहाणां लक्षणमुच्यते|| ११||

Adhikarana pittajamehAH, kShAramehalakShaNam (12) · Śloka 12

वर्णगन्धरसस्पर्शैः स्त्रुतक्षारोपमं क्षारमेही||१२||

स्त्रुतक्षारः क्षारजलम्|| १२||

Adhikarana kAlamehalakShaNam (13) · Śloka 13

ऊष्णं मषीकालं कालमेही|१३|

००

Adhikarana nIlamehalakShaNam (13) · Śloka 13

सफेनमच्छमम्लं चाषपत्रनीलं नीलमेही|१३|

००

Adhikarana hAridramehalakShaNam (13) · Śloka 13

कटुकं सदाहं हरिद्रायुक्तमिव हारिद्रमेही|१३|

००

Adhikarana mA~jjiShThamehalakShaNam (13) · Śloka 13

विस्त्रं मञ्जिष्ठोदकवर्णमिव मञ्जिष्ठामेही|१३|

००

Adhikarana shoNitamehalakShaNam (13) · Śloka 13

विस्त्रमुष्णं सलवणं शोणितसङ्काशं शोणितमेही|१३|

००

Adhikarana vAtajamehAH, vAsAmehalakShaNam (13) · Śloka 13

वसामिश्रं वसां वा वसामेही|१३|

००

Adhikarana majjamehalakShaNam (13) · Śloka 13

मज्जमिश्रं मज्जानं वा मज्जमेही|१३|

००

Adhikarana hastimehalakShaNam (13) · Śloka 13

सलसीकं मधुरवेगं लसीकयैव च विबद्धमनुबद्ध- मजस्त्रं मत्त इव हस्ती स्त्रवति हस्तिमेही||१३||

लसीका विलीनमेदः प्रायम्||१३||

Adhikarana madhumehalakShaNam (14) · Śloka 14

ओजः स्निग्धमधुरं तद्रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनोपसृजति| तेन कषायमधुरानुयतं मध्विवमेहति मधुमेही||१४||

ओज इत्यादिना मधुमेहलक्षणम्| ओजो नाम प्रधानधातुः| पूर्वोक्तं(अ. सं. शा. - ३४३) प्रसृतमानम्| तत् स्निग्धं मधुरञ्च| वातसंयोगात्तु कषायमधुरं किञ्चित्||१४||

Adhikarana keShA~jcinmatena madhumehasya dvaividhyam (15) · Śloka 15

स तु द्विधा कैश्चिदिष्यते| धातुक्षयेणाऽनिलकोपाद् दोषावरेण वा||१५||

पक्षान्तरबोधनाय कैश्चिदिति||१५||

Adhikarana doShAvRutavAtajamadhumehasya kRucchrasAdhyatvam (16) · Śloka 16

तदावृतो हि वायुराहारप्रसदमादाय मुहुर्मुहुरनिमित्तं दोषलिङ्गानि वृद्धिक्षयौ चाविर्भावयन् कृच्छ्रसाध्यं मधुमेहं प्रवर्त्तयति||१६||

तदावृतो दोषावृतः| कृच्छ्रसाध्यत्वावरणान्मधुमेहः| धातुक्षयजन्मा त्वसाध्यः||१६||

Adhikarana sarvahAnAmupekShayA madhumehatvaprAptyAdi (17) · Śloka 17

सर्व एव चोपेक्ष्यमाणा मधुमेहत्वमायान्ति| तस्मात् सर्वेऽपि मधुमेहशब्देनोच्यते| यतः सर्वेष्वपि प्राङ्मध्विव मधुररसश्चास्य देहो भवतीति|१७|

००

Adhikarana shleShmajapramehopadravAH (17) · Śloka 17

तत्र प्रतिश्यायः शरीरशैथिल्यमरोचकाविपाकौ प्रसेकश्छर्दिर्निद्राकासश्च श्लेष्मजाणामुपद्रवा भवन्ति||१७||

प्रतिश्यायादीनि श्लेष्मप्रमेहोपद्रवाः||१७||

Adhikarana pittajapramehopadravAH (18) · Śloka 18

वृषणावदरणं बस्तिमेढ्रतोदोऽम्लकः पिपासाज्वरो दाहो मूर्च्छातीसारः पाण्डुरोगश्च पित्तजानाम्||१८||

वृषणावदरणादयः पित्तजे||१८||

Adhikarana vAtapramehopadravAH (19) · Śloka 19

हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रताकम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं शोषः कासः श्वासश्च वातजानाम्||१९||

हृद्रोगादयो वातजे| लौल्यं विषयगृद्धिः||१९||

Adhikarana pramehiNAM piTakAsambhavaH (20) · Śloka 20

अथैवमस्य मेदःक्लेदादिभिरभिष्यण्णदेहस्य दोषैरनुगतधातोः प्रमेहाभिवृद्धौ मांसलेष्ववकाशेषु सन्धिमर्मसु च प्रदेशविशेषाश्रयत्वात्प्राणापहारिण्यो भूयः कष्टत्मोपद्रवाः दशपिटका जायन्ते सुतरां चाऽधःकाये| तदभिमुखा हि प्रमेहिणां दोषाः| तद्यथा-श्राविका-कच्छपिका-जालिनी-पुत्रिणी-विदारिका-सर्षपिका-मसूरिका-ऽलजी-विनता-विद्रधिश्च||२०||

अथेत्यादिना प्रमेहाणामुपद्रवभूताः शराविकाद्या दश पिटका जायन्त इत्युच्यते| मासलेष्ववकाशादिषु उर्वादिषु| प्रदेशविशेषाश्रयत्वात्सुकुमारप्रदेशाक्रान्तेः भूयांसः कष्टतमाः| उपद्रवाः पश्चात्कालभाविनो रोगाः यासु तास्तथोक्ताः| तदभिमुखाः अधःकायाभिमुखाः||२०||

Adhikarana sharAvikAlakShaNam (21) · Śloka 21

तत्र श्यावा क्लेदवेदनायुक्ता निम्नमध्योन्नतौष्ठा शरावसंस्थानप्रमाणा शराविका||२१||

तत्र श्यावेत्यादिना तासां क्रमेणलक्षणमुच्यते| शराविका संज्ञापिटका श्यावादिगुणयुक्ता भवति| शरावस्येव संस्थानमाकारःप्रमाणं मानञ्च यस्याः सैवम्||२१||

Adhikarana kacchapikAlakShaNam (22) · Śloka 22

महामूलाऽवगाढाऽर्त्तितोदा श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठनिभा कच्छपिका||२२||

महामूलेत्यादिकच्छपिकाया लक्षणम्| सुबोधम्| अवगाढो घनः||२२||

Adhikarana jAlinIlakShaNam (23) · Śloka 23

महाशयाऽर्त्तितोद स्तब्धा स्निग्धस्राविणी सूक्ष्मच्छिद्रा माससिराजालावृता जालिनी|२३|

००

Adhikarana putriNIlakShaNam (23) · Śloka 23

महती पिटकाभिरल्पाभिराचिता पुत्रिणी|२३|

००

Adhikarana vidArikAlakShaNam (23) · Śloka 23

कठिणा विदारिकन्दवद्वृत्ता विदारिकाः||२३||

विदारीकन्दं शृगालिकाकन्दम्||२३||

Adhikarana sarShapikAlakShaNam (24) · Śloka 24

शीघ्रा पाका महावेदना सर्षपाकृतिप्रमाणा तद्विधाभिश्च पिटकाभिश्चिता सर्षपिका|२४|

००

Adhikarana masUrikAlakShaNam (24) · Śloka 24

मसूरिकारप्रमाणा मसूरिका|२४|

००

Adhikarana alajIlakShaNam (24) · Śloka 24

त्वचमुत्थान एव दहन्ती स्फोटैरावृता विसर्पन्ती रक्ताकृष्णाऽतितृण्मोहज्वरकरी दाहभूयिष्ठाऽतिकष्टा चालजी||२४||

त्वचमुत्थान एवेत्यादिनाऽलजीलक्षणम्||२४||

Adhikarana vinatAlakShaNam (25) · Śloka 25

महती नीलाऽवगाढरुजाक्लेदा-पृष्ठोदराऽन्यतराधिष्ठानाविनता विनता||२५||

महतीत्यादिना विनतालक्षणम्||२५||

Adhikarana vidradhilakShaNam (26) · Śloka 26

विद्रधिस्तु वक्ष्यते ( अ. सं. नि. - ३९९-४१८) पृथगेव||२६||

विद्रधिस्तु बहुवक्तव्यत्वात्||२६||

Adhikarana vidArikAntAnAM dussahatvam (27) · Śloka 27

तासामाद्याः पञ्चातिबलश्लेष्ममेदः सम्भवेन| मूलव्याध्येकरूपत्वात् तद्वद्धिकारितया दुःसहाः||२७||

तासां पिटकानामाद्याः पञ्च विदारिकान्ता अतिबलश्लेष्ममेदः प्रभवत्वादिहेतोर्दुः सहा भवन्ति||२७||

Adhikarana sarShapikAdInAM sahatvam (28) · Śloka 28

न त्वितराः| पित्तोल्बणतयाऽल्पफमेदोभावात्||२८||

इतराः सर्षपिकाद्याः पञ्च| न तु दुःसहाः पित्तोल्बणत्वादिहेतोः||२८||

Adhikarana pramehAnuguNaM piTakAsu doShodrekaH (29) · Śloka 29

प्रमेहवशाच्च पिटकासु यथास्वं दोषोद्रेको भवतीति||२९||

आसां च पिटकानां प्रमेहवशाद्दोषोद्रेको भवति| येनैव प्रमेहेण सह वर्तन्ते तद्दोषा एवं भवन्तीत्यर्थः||२९||

Adhikarana kevalamedaduShTyApi piTakotpatyAdi (30) · Śloka 30

भवति चात्र श्लोकः-- प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः||३०||

भवति चात्रेति तन्त्ररीतिः| प्रमेहेणेत्यादि| एताः पूर्वोक्ताःपिटकाः| दुष्टमेदसः पुरुषस्य प्रमेहेण विनाऽपि जायन्ते||३०||

Adhikarana piTakAnAM vastuparigraheNa lakShyatvam (31) · Śloka 31

तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः||३१||

तावदित्यादि| एताः शराविकाद्याः पिकासतावन्न लक्षन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः| एतदुक्तं भवति-आसां पिटकानां स्वरूपानुरोधाद् व्रणवस्तूनि त्वग्रक्तमांसमेदोमज्जासिरासिरास्नाय्वादीनि| दोषाः- सन्दूष्य उत्तानतो गम्भीरतो वा कर्तुं प्राप्ताः| तदा कालेन सन्दूषणं न निर्वृत्तं तावन्न लक्ष्यन्ते यावता कालेन सन्द्Zऊषणं निर्वृत्तं तदा लक्ष्यन्ते| आसाञ्च वस्तुपरिग्रहत्वात् पूर्वरूपासम्भवः| वस्तुपरिग्रहः कठिनाभोगग्रहणम्| आसां च प्रमेहलक्षणान्वयेन दोषान्वयोऽप्यूहः||३१||

Adhikarana raktapitte pramehabhrAntinirAsaH (32) · Śloka 32

हरिद्रावर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्| योमूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तं विदुः||३२||

हारिद्रवर्णमित्यादिना सम्भवद् भ्रान्तिनिवृत्तिं करोति| सुबोधम्||३२||

Adhikarana madhumehasya kaphasambhavatvaM, vAtasambhavatva~jca (33) · Śloka 33

दृष्ट्वा प्रमेह मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्विविधो विचारः| सम्पूणाच्छ्लेष्मसमुद्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा||३३||

००

Adhikarana prameheShu doShabhedena sadhyAsAdhye yApyatva~jca (34-10) · Śloka 10

अपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते पित्तकृतास्तु याप्याः सध्यास्तु मेदो यदि नाऽतिदुष्टम्||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम दशमोऽध्यायः||१०||

सर्वमेहेषु च रोगस्व्भावच्छ्लेष्मा प्रकोपमाद्यते| तत्र यदान्यदोषापेक्षया स्वल्पः प्रकोपो भवति यदा प्रथमं भवन्नपि श्मेष्मा स्वल्पं लिङ्गं दर्शयेत्| यदा तु न स्वल्पः तदा प्रथमं सम्पूर्ण एव श्लेष्मप्रमेहो भूत्वा कालवशात्कफादौक्षीणे पित्तमेहतां देहस्य सारभूतानामृष्यान्ते वातप्रमेहान् करोतीति क्रमेणेत्युक्तम्||३४|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायाम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां निदानस्थाने दशमोऽध्यायः