अथ प्रमेहनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
उक्तमध्यायारम्भप्रयोजनम्|| १||
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
१०. प्रमेहनिदानम्
विंशतिः प्रमेहा भवन्ति| तद्याथा-कफ़ादुदकेक्षुसान्द्र- सुरापिष्टशुक्रासिकताशीतशनैर्लालाप्रमेहा दश| पित्ता- त्क्षारकालनीलहारिद्रमाञ्चिष्ठशोणितमेहाः षट्| वाता- द्वसामज्जहस्तिमधुमेहाश्चत्वारः इति||२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
विंशतिः प्रमेहाः| सर्वेषाञ्चा प्रमेहाणां श्लेष्माहेतुः| सर्वे च रोगस्वभावान्नावोत्पन्नाः श्लेष्मप्रमेहा भवन्ति| अतः कफ़ादिक्रमेण निर्दिश्यन्ते| दशोदकमेहादयः कफ़ाद्भवन्ति| षट्क्षारादयः पित्तात्| वसादयश्चत्वारो वातादिति|| २||
तेषां यत्किञ्चिदाहारविहारजातं श्लेष्ममेदोमूत्रजननं स हेतुः||३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तेषामित्यादिना प्रमेहाणां निदानमुच्यते||३||
तत्र वातपित्तमेदः क्लेदमांसशुक्रसैरन्वितो बस्तिगतः श्लेष्मा प्रमेहाञ्जनयति| तैः कफशोणिताभ्यां च युक्तं पित्तम्| तैर्वसालसीकामञ्जौजोभिश्च वायुः||४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तत्रेत्यादिना सम्प्राप्तिः| स्वहेतुदूषितः श्लेष्मा प्राधान्येन यदा प्रमेहान् जनयति ( करोति ) तदा वातादिभिरन्वितः सन् बस्तिमन्वेति| यदा पित्तं तदा तैः पूर्वोक्तैर्वातादिभी रसान्तैः पूर्वोक्तैः कफ़शोणितपित्तान्तैर्वसादिभिश्चान्वितः|| ४||
त्रयाणामपि दोषाणां श्लेष्मप्रमेहेषु प्राक्प्रकोपमापद्यते| श्लेष्माधिष्ठानत्वान्मूत्रस्य| तद् वृद्धेर्मेद एव च तेन प्रथमं दूष्यतेऽत्यन्तसभागत्वात्| तदनन्तरं देहक्लेदादयः| ततः श्लेष्मादिक्षये पित्तं प्रबलीभवच्छोणितमपि दूषयति| तत् क्षयेऽपि वायुर्वसादीन् धातून् शरीरस्य परमसारभूतान् बस्तिमाकृष्य मूत्रेण सह विसृजति||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सर्वमेहेषु च रोगस्वभावच्छ्लेष्माप्रकोपमापद्यते| पित्तजेऽपि प्रथममल्पं कुपितः श्लेष्मा स्वमल्पं लिङ्गं दर्शयेत्| किञ्चित् कालं श्लेष्मप्रमेहो भूत्वा कालवशात् कफ़ादौ क्षीणे पित्तमेहतां प्रतिपद्यते| तत्रापि रक्तप्रवृतेः| कालेन रक्तक्षयादद्वायुर्वसादीन् देहस्य सारभूतानाऽऽकृष्यान्ते वातप्रमेहान् करोति| एवंक्रमेण दोषाणां कारणत्वं प्रथममेव वातपित्तप्राधान्येनोत्पन्नेऽपि फ़लतः किञ्चित् कफ़ान्वयत्वम्| सभागत्वं सदृशत्वम्|| ५||
तस्मात् कफ़पित्तवातजाः क्रमेण साध्ययाप्यासाध्याः| तथा पित्तजाः संसृष्टदोषमेदः स्थानत्वाद् विरुद्धोपक्रम- त्वाच्च| वातजः पुनः क्षीणेषु धातुषु महात्ययतया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च| मेदसि तु नातिदुष्टे पित्तजा अपि साध्यतां गच्छेयुः||६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तत्र कफ़जाः प्रमेहा साध्याः| तस्मादित्युक्ताद्रूपात्| पित्तप्रमेहे तु कफ़ाऽनन्तरजे प्रथममेव पित्तप्राधान्येनोत्पन्ने तथेत्याद्युक्ताद्धेतोर्याप्यत्वम्| तत्रापि मेदसि नाऽतिदुष्टे साध्यत्वमेव| वातप्रमेहाणां धातुक्षयं विनाऽनुत्पत्तैरवश्यं सर्वप्रमेहाणामन्तर्भावः| यथोक्ताच्च हेतोरसाध्यत्वम्|| ६||
धातुसम्पर्कात्पुनः सर्वमेहेषु मूत्रमाविलं भूरि च भवति||७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यतो धातुसम्पर्कः सर्वेषु तदाविलमूत्रत्वादिसाधारणं लिङ्गम्||७||
दोषाणां दूष्याणां चोत्कृष्टापकृष्टसंयोगेन मूत्रवर्णरस- स्पर्शगन्धविशेषाद्वर्णानामिव शुक्लकृष्णादीनां शबल- कल्माषादयः प्रमेहाणां प्रभेदा भवन्ति||८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
दोषाणां च नानाविधात् संयोगान्नानाविधवर्णेत्पत्तिः|| ८||
तेषां पूर्वरूपाण्यतिवृद्धिर्नखदीनाम्| जटिलीभावश्च केशा- नाम्| माधुर्य्यमास्यस्य| तालुकण्ठशोषः पिपासा मला- धिक्यं बहिः काये कायच्छिद्रेषु| पाणिपाददाहोऽति- माधुर्य्यात् पिपीलिकोपसर्पणम्| विस्त्रगन्धता च मूत्र- शरीरयोः| शुक्लता च मूत्रे| श्वासनिद्रातन्द्रालस्यप्रकर्षश्च||९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
नखवृद्धादीनि सर्वप्रमेहाणां पूर्वरूपाणि| मलं प्रसिद्धं बहिःकायभवम्|| ९||
तत्र शीतं श्वतेमगन्धमच्छमुदकमिवोदकमेही मेहति|१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
इक्षुरसमिवाऽतिमधुरं शीतमीषपिच्छिलाविलामिक्षुमेही||१||
🔊 Audio coming soon
पर्य्युषितं सान्द्रिभवत् सान्द्रमेहि||१०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
यन्मे तत् पर्य्युषितं सतः परिवासात्सान्द्रं घनं भवति||१०||
सुरातुल्यामुपरि प्रसन्नमधः सान्द्रं सुरामेही|११|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही|११|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
सरुजं ससिकतं सिकतामेही| प्रायो मधुरमतिशीतं शीतमेही| मन्दं मन्दं शनैः शनैर्मेही| पिच्छिलं तन्तुबद्धमिव लालामेही||११||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तत्रेत्यादिना क्रमेण प्रमेहाणां लक्षणमुच्यते|| ११||
वर्णगन्धरसस्पर्शैः स्त्रुतक्षारोपमं क्षारमेही||१२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
स्त्रुतक्षारः क्षारजलम्|| १२||
ऊष्णं मषीकालं कालमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
सफेनमच्छमम्लं चाषपत्रनीलं नीलमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
कटुकं सदाहं हरिद्रायुक्तमिव हारिद्रमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
विस्त्रं मञ्जिष्ठोदकवर्णमिव मञ्जिष्ठामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
विस्त्रमुष्णं सलवणं शोणितसङ्काशं शोणितमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
वसामिश्रं वसां वा वसामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
मज्जमिश्रं मज्जानं वा मज्जमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
सलसीकं मधुरवेगं लसीकयैव च विबद्धमनुबद्ध- मजस्त्रं मत्त इव हस्ती स्त्रवति हस्तिमेही||१३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
लसीका विलीनमेदः प्रायम्||१३||
ओजः स्निग्धमधुरं तद्रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनोपसृजति| तेन कषायमधुरानुयतं मध्विवमेहति मधुमेही||१४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
ओज इत्यादिना मधुमेहलक्षणम्| ओजो नाम प्रधानधातुः| पूर्वोक्तं(अ. सं. शा. - ३४३) प्रसृतमानम्| तत् स्निग्धं मधुरञ्च| वातसंयोगात्तु कषायमधुरं किञ्चित्||१४||
स तु द्विधा कैश्चिदिष्यते| धातुक्षयेणाऽनिलकोपाद् दोषावरेण वा||१५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
पक्षान्तरबोधनाय कैश्चिदिति||१५||
तदावृतो हि वायुराहारप्रसदमादाय मुहुर्मुहुरनिमित्तं दोषलिङ्गानि वृद्धिक्षयौ चाविर्भावयन् कृच्छ्रसाध्यं मधुमेहं प्रवर्त्तयति||१६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तदावृतो दोषावृतः| कृच्छ्रसाध्यत्वावरणान्मधुमेहः| धातुक्षयजन्मा त्वसाध्यः||१६||
सर्व एव चोपेक्ष्यमाणा मधुमेहत्वमायान्ति| तस्मात् सर्वेऽपि मधुमेहशब्देनोच्यते| यतः सर्वेष्वपि प्राङ्मध्विव मधुररसश्चास्य देहो भवतीति|१७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
तत्र प्रतिश्यायः शरीरशैथिल्यमरोचकाविपाकौ प्रसेकश्छर्दिर्निद्राकासश्च श्लेष्मजाणामुपद्रवा भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
प्रतिश्यायादीनि श्लेष्मप्रमेहोपद्रवाः||१७||
वृषणावदरणं बस्तिमेढ्रतोदोऽम्लकः पिपासाज्वरो दाहो मूर्च्छातीसारः पाण्डुरोगश्च पित्तजानाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
वृषणावदरणादयः पित्तजे||१८||
हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रताकम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं शोषः कासः श्वासश्च वातजानाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
हृद्रोगादयो वातजे| लौल्यं विषयगृद्धिः||१९||
अथैवमस्य मेदःक्लेदादिभिरभिष्यण्णदेहस्य दोषैरनुगतधातोः प्रमेहाभिवृद्धौ मांसलेष्ववकाशेषु सन्धिमर्मसु च प्रदेशविशेषाश्रयत्वात्प्राणापहारिण्यो भूयः कष्टत्मोपद्रवाः दशपिटका जायन्ते सुतरां चाऽधःकाये| तदभिमुखा हि प्रमेहिणां दोषाः| तद्यथा-श्राविका-कच्छपिका-जालिनी-पुत्रिणी-विदारिका-सर्षपिका-मसूरिका-ऽलजी-विनता-विद्रधिश्च||२०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
अथेत्यादिना प्रमेहाणामुपद्रवभूताः शराविकाद्या दश पिटका जायन्त इत्युच्यते| मासलेष्ववकाशादिषु उर्वादिषु| प्रदेशविशेषाश्रयत्वात्सुकुमारप्रदेशाक्रान्तेः भूयांसः कष्टतमाः| उपद्रवाः पश्चात्कालभाविनो रोगाः यासु तास्तथोक्ताः| तदभिमुखाः अधःकायाभिमुखाः||२०||
तत्र श्यावा क्लेदवेदनायुक्ता निम्नमध्योन्नतौष्ठा शरावसंस्थानप्रमाणा शराविका||२१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तत्र श्यावेत्यादिना तासां क्रमेणलक्षणमुच्यते| शराविका संज्ञापिटका श्यावादिगुणयुक्ता भवति| शरावस्येव संस्थानमाकारःप्रमाणं मानञ्च यस्याः सैवम्||२१||
महामूलाऽवगाढाऽर्त्तितोदा श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठनिभा कच्छपिका||२२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
महामूलेत्यादिकच्छपिकाया लक्षणम्| सुबोधम्| अवगाढो घनः||२२||
महाशयाऽर्त्तितोद स्तब्धा स्निग्धस्राविणी सूक्ष्मच्छिद्रा माससिराजालावृता जालिनी|२३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
महती पिटकाभिरल्पाभिराचिता पुत्रिणी|२३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
कठिणा विदारिकन्दवद्वृत्ता विदारिकाः||२३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
विदारीकन्दं शृगालिकाकन्दम्||२३||
शीघ्रा पाका महावेदना सर्षपाकृतिप्रमाणा तद्विधाभिश्च पिटकाभिश्चिता सर्षपिका|२४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
मसूरिकारप्रमाणा मसूरिका|२४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
त्वचमुत्थान एव दहन्ती स्फोटैरावृता विसर्पन्ती रक्ताकृष्णाऽतितृण्मोहज्वरकरी दाहभूयिष्ठाऽतिकष्टा चालजी||२४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
त्वचमुत्थान एवेत्यादिनाऽलजीलक्षणम्||२४||
महती नीलाऽवगाढरुजाक्लेदा-पृष्ठोदराऽन्यतराधिष्ठानाविनता विनता||२५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
महतीत्यादिना विनतालक्षणम्||२५||
विद्रधिस्तु वक्ष्यते ( अ. सं. नि. - ३९९-४१८) पृथगेव||२६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
विद्रधिस्तु बहुवक्तव्यत्वात्||२६||
तासामाद्याः पञ्चातिबलश्लेष्ममेदः सम्भवेन| मूलव्याध्येकरूपत्वात् तद्वद्धिकारितया दुःसहाः||२७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तासां पिटकानामाद्याः पञ्च विदारिकान्ता अतिबलश्लेष्ममेदः प्रभवत्वादिहेतोर्दुः सहा भवन्ति||२७||
न त्वितराः| पित्तोल्बणतयाऽल्पफमेदोभावात्||२८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
इतराः सर्षपिकाद्याः पञ्च| न तु दुःसहाः पित्तोल्बणत्वादिहेतोः||२८||
प्रमेहवशाच्च पिटकासु यथास्वं दोषोद्रेको भवतीति||२९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
आसां च पिटकानां प्रमेहवशाद्दोषोद्रेको भवति| येनैव प्रमेहेण सह वर्तन्ते तद्दोषा एवं भवन्तीत्यर्थः||२९||
भवति चात्र श्लोकः-- प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः||३०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
भवति चात्रेति तन्त्ररीतिः| प्रमेहेणेत्यादि| एताः पूर्वोक्ताःपिटकाः| दुष्टमेदसः पुरुषस्य प्रमेहेण विनाऽपि जायन्ते||३०||
तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः||३१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
तावदित्यादि| एताः शराविकाद्याः पिकासतावन्न लक्षन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः| एतदुक्तं भवति-आसां पिटकानां स्वरूपानुरोधाद् व्रणवस्तूनि त्वग्रक्तमांसमेदोमज्जासिरासिरास्नाय्वादीनि| दोषाः- सन्दूष्य उत्तानतो गम्भीरतो वा कर्तुं प्राप्ताः| तदा कालेन सन्दूषणं न निर्वृत्तं तावन्न लक्ष्यन्ते यावता कालेन सन्द्Zऊषणं निर्वृत्तं तदा लक्ष्यन्ते| आसाञ्च वस्तुपरिग्रहत्वात् पूर्वरूपासम्भवः| वस्तुपरिग्रहः कठिनाभोगग्रहणम्| आसां च प्रमेहलक्षणान्वयेन दोषान्वयोऽप्यूहः||३१||
हरिद्रावर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्| योमूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तं विदुः||३२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
हारिद्रवर्णमित्यादिना सम्भवद् भ्रान्तिनिवृत्तिं करोति| सुबोधम्||३२||
दृष्ट्वा प्रमेह मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्विविधो विचारः| सम्पूणाच्छ्लेष्मसमुद्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा||३३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
००
अपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते पित्तकृतास्तु याप्याः सध्यास्तु मेदो यदि नाऽतिदुष्टम्||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)
सर्वमेहेषु च रोगस्व्भावच्छ्लेष्मा प्रकोपमाद्यते| तत्र यदान्यदोषापेक्षया स्वल्पः प्रकोपो भवति यदा प्रथमं भवन्नपि श्मेष्मा स्वल्पं लिङ्गं दर्शयेत्| यदा तु न स्वल्पः तदा प्रथमं सम्पूर्ण एव श्लेष्मप्रमेहो भूत्वा कालवशात्कफादौक्षीणे पित्तमेहतां देहस्य सारभूतानामृष्यान्ते वातप्रमेहान् करोतीति क्रमेणेत्युक्तम्||३४|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायाम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां निदानस्थाने दशमोऽध्यायः