Adhikarana atha pramehanidAnaM nAma dashamo~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥ പ്രമേഹനിദാനം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथ प्रमेहनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ഉക്തമധ്യായാരമ്ഭപ്രയോജനമ്|| ൧||
Adhikarana pramehaprabhedAH (2) · Śloka 2
വിംശതിഃ പ്രമേഹാ ഭവന്തി| തദ്യാഥാ-കഫാദുദകേക്ഷുസാന്ദ്ര- സുരാപിഷ്ടശുക്രാസികതാശീതശനൈര്ലാലാപ്രമേഹാ ദശ| പിത്താ- ത്ക്ഷാരകാലനീലഹാരിദ്രമാഞ്ചിഷ്ഠശോണിതമേഹാഃ ഷട്| വാതാ- ദ്വസാമജ്ജഹസ്തിമധുമേഹാശ്ചത്വാരഃ ഇതി||൨||
विंशतिः प्रमेहा भवन्ति| तद्याथा-कफ़ादुदकेक्षुसान्द्र- सुरापिष्टशुक्रासिकताशीतशनैर्लालाप्रमेहा दश| पित्ता- त्क्षारकालनीलहारिद्रमाञ्चिष्ठशोणितमेहाः षट्| वाता- द्वसामज्जहस्तिमधुमेहाश्चत्वारः इति||२||
🔊 Audio coming soon
വിംശതിഃ പ്രമേഹാഃ| സര്വേഷാഞ്ചാ പ്രമേഹാണാം ശ്ലേഷ്മാഹേതുഃ| സര്വേ ച രോഗസ്വഭാവാന്നാവോത്പന്നാഃ ശ്ലേഷ്മപ്രമേഹാ ഭവന്തി| അതഃ കഫാദിക്രമേണ നിര്ദിശ്യന്തേ| ദശോദകമേഹാദയഃ കഫാദ്ഭവന്തി| ഷട്ക്ഷാരാദയഃ പിത്താത്| വസാദയശ്ചത്വാരോ വാതാദിതി|| ൨||
Adhikarana pramehanidAnam (3) · Śloka 3
തേഷാം യത്കിഞ്ചിദാഹാരവിഹാരജാതം ശ്ലേഷ്മമേദോമൂത്രജനനം സ ഹേതുഃ||൩||
तेषां यत्किञ्चिदाहारविहारजातं श्लेष्ममेदोमूत्रजननं स हेतुः||३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമിത്യാദിനാ പ്രമേഹാണാം നിദാനമുച്യതേ||൩||
Adhikarana pramehasamprAptiH (4) · Śloka 4
തത്ര വാതപിത്തമേദഃ ക്ലേദമാംസശുക്രസൈരന്വിതോ ബസ്തിഗതഃ ശ്ലേഷ്മാ പ്രമേഹാഞ്ജനയതി| തൈഃ കഫശോണിതാഭ്യാം ച യുക്തം പിത്തമ്| തൈര്വസാലസീകാമഞ്ജൌജോഭിശ്ച വായുഃ||൪||
तत्र वातपित्तमेदः क्लेदमांसशुक्रसैरन्वितो बस्तिगतः श्लेष्मा प्रमेहाञ्जनयति| तैः कफशोणिताभ्यां च युक्तं पित्तम्| तैर्वसालसीकामञ्जौजोभिश्च वायुः||४||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദിനാ സമ്പ്രാപ്തിഃ| സ്വഹേതുദൂഷിതഃ ശ്ലേഷ്മാ പ്രാധാന്യേന യദാ പ്രമേഹാന് ജനയതി ( കരോതി ) തദാ വാതാദിഭിരന്വിതഃ സന് ബസ്തിമന്വേതി| യദാ പിത്തം തദാ തൈഃ പൂര്വോക്തൈര്വാതാദിഭീ രസാന്തൈഃ പൂര്വോക്തൈഃ കഫശോണിതപിത്താന്തൈര്വസാദിഭിശ്ചാന്വിതഃ|| ൪||
Adhikarana prameheShu doShakopadUShyaduShTikramaH (5) · Śloka 5
ത്രയാണാമപി ദോഷാണാം ശ്ലേഷ്മപ്രമേഹേഷു പ്രാക്പ്രകോപമാപദ്യതേ| ശ്ലേഷ്മാധിഷ്ഠാനത്വാന്മൂത്രസ്യ| തദ് വൃദ്ധേര്മേദ ഏവ ച തേന പ്രഥമം ദൂഷ്യതേऽത്യന്തസഭാഗത്വാത്| തദനന്തരം ദേഹക്ലേദാദയഃ| തതഃ ശ്ലേഷ്മാദിക്ഷയേ പിത്തം പ്രബലീഭവച്ഛോണിതമപി ദൂഷയതി| തത് ക്ഷയേऽപി വായുര്വസാദീന് ധാതൂന് ശരീരസ്യ പരമസാരഭൂതാന് ബസ്തിമാകൃഷ്യ മൂത്രേണ സഹ വിസൃജതി||൫||
त्रयाणामपि दोषाणां श्लेष्मप्रमेहेषु प्राक्प्रकोपमापद्यते| श्लेष्माधिष्ठानत्वान्मूत्रस्य| तद् वृद्धेर्मेद एव च तेन प्रथमं दूष्यतेऽत्यन्तसभागत्वात्| तदनन्तरं देहक्लेदादयः| ततः श्लेष्मादिक्षये पित्तं प्रबलीभवच्छोणितमपि दूषयति| तत् क्षयेऽपि वायुर्वसादीन् धातून् शरीरस्य परमसारभूतान् बस्तिमाकृष्य मूत्रेण सह विसृजति||५||
🔊 Audio coming soon
സര്വമേഹേഷു ച രോഗസ്വഭാവച്ഛ്ലേഷ്മാപ്രകോപമാപദ്യതേ| പിത്തജേऽപി പ്രഥമമല്പം കുപിതഃ ശ്ലേഷ്മാ സ്വമല്പം ലിങ്ഗം ദര്ശയേത്| കിഞ്ചിത് കാലം ശ്ലേഷ്മപ്രമേഹോ ഭൂത്വാ കാലവശാത് കഫാദൌ ക്ഷീണേ പിത്തമേഹതാം പ്രതിപദ്യതേ| തത്രാപി രക്തപ്രവൃതേഃ| കാലേന രക്തക്ഷയാദദ്വായുര്വസാദീന് ദേഹസ്യ സാരഭൂതാനാऽऽകൃഷ്യാന്തേ വാതപ്രമേഹാന് കരോതി| ഏവംക്രമേണ ദോഷാണാം കാരണത്വം പ്രഥമമേവ വാതപിത്തപ്രാധാന്യേനോത്പന്നേऽപി ഫലതഃ കിഞ്ചിത് കഫാന്വയത്വമ്| സഭാഗത്വം സദൃശത്വമ്|| ൫||
Adhikarana pramehANAM sAdhyatvAdi tatra hetushca (6) · Śloka 6
തസ്മാത് കഫപിത്തവാതജാഃ ക്രമേണ സാധ്യയാപ്യാസാധ്യാഃ| തഥാ പിത്തജാഃ സംസൃഷ്ടദോഷമേദഃ സ്ഥാനത്വാദ് വിരുദ്ധോപക്രമ- ത്വാച്ച| വാതജഃ പുനഃ ക്ഷീണേഷു ധാതുഷു മഹാത്യയതയാ വിരുദ്ധോപക്രമത്വാച്ച| മേദസി തു നാതിദുഷ്ടേ പിത്തജാ അപി സാധ്യതാം ഗച്ഛേയുഃ||൬||
तस्मात् कफ़पित्तवातजाः क्रमेण साध्ययाप्यासाध्याः| तथा पित्तजाः संसृष्टदोषमेदः स्थानत्वाद् विरुद्धोपक्रम- त्वाच्च| वातजः पुनः क्षीणेषु धातुषु महात्ययतया विरुद्धोपक्रमत्वाच्च| मेदसि तु नातिदुष्टे पित्तजा अपि साध्यतां गच्छेयुः||६||
🔊 Audio coming soon
തത്ര കഫജാഃ പ്രമേഹാ സാധ്യാഃ| തസ്മാദിത്യുക്താദ്രൂപാത്| പിത്തപ്രമേഹേ തു കഫാऽനന്തരജേ പ്രഥമമേവ പിത്തപ്രാധാന്യേനോത്പന്നേ തഥേത്യാദ്യുക്താദ്ധേതോര്യാപ്യത്വമ്| തത്രാപി മേദസി നാऽതിദുഷ്ടേ സാധ്യത്വമേവ| വാതപ്രമേഹാണാം ധാതുക്ഷയം വിനാऽനുത്പത്തൈരവശ്യം സര്വപ്രമേഹാണാമന്തര്ഭാവഃ| യഥോക്താച്ച ഹേതോരസാധ്യത്വമ്|| ൬||
Adhikarana sarvaprameheShu sAdhAraNaM li~ggam (7) · Śloka 7
ധാതുസമ്പര്കാത്പുനഃ സര്വമേഹേഷു മൂത്രമാവിലം ഭൂരി ച ഭവതി||൭||
धातुसम्पर्कात्पुनः सर्वमेहेषु मूत्रमाविलं भूरि च भवति||७||
🔊 Audio coming soon
യതോ ധാതുസമ്പര്കഃ സര്വേഷു തദാവിലമൂത്രത്വാദിസാധാരണം ലിങ്ഗമ്||൭||
Adhikarana doShadUShyasaMyogavisheShAdinA pramehANAM bhedAH (8) · Śloka 8
ദോഷാണാം ദൂഷ്യാണാം ചോത്കൃഷ്ടാപകൃഷ്ടസംയോഗേന മൂത്രവര്ണരസ- സ്പര്ശഗന്ധവിശേഷാദ്വര്ണാനാമിവ ശുക്ലകൃഷ്ണാദീനാം ശബല- കല്മാഷാദയഃ പ്രമേഹാണാം പ്രഭേദാ ഭവന്തി||൮||
दोषाणां दूष्याणां चोत्कृष्टापकृष्टसंयोगेन मूत्रवर्णरस- स्पर्शगन्धविशेषाद्वर्णानामिव शुक्लकृष्णादीनां शबल- कल्माषादयः प्रमेहाणां प्रभेदा भवन्ति||८||
🔊 Audio coming soon
ദോഷാണാം ച നാനാവിധാത് സംയോഗാന്നാനാവിധവര്ണേത്പത്തിഃ|| ൮||
Adhikarana pramehANAM pUrvarUpANi (9) · Śloka 9
തേഷാം പൂര്വരൂപാണ്യതിവൃദ്ധിര്നഖദീനാമ്| ജടിലീഭാവശ്ച കേശാ- നാമ്| മാധുര്യ്യമാസ്യസ്യ| താലുകണ്ഠശോഷഃ പിപാസാ മലാ- ധിക്യം ബഹിഃ കായേ കായച്ഛിദ്രേഷു| പാണിപാദദാഹോऽതി- മാധുര്യ്യാത് പിപീലികോപസര്പണമ്| വിസ്ത്രഗന്ധതാ ച മൂത്ര- ശരീരയോഃ| ശുക്ലതാ ച മൂത്രേ| ശ്വാസനിദ്രാതന്ദ്രാലസ്യപ്രകര്ഷശ്ച||൯||
तेषां पूर्वरूपाण्यतिवृद्धिर्नखदीनाम्| जटिलीभावश्च केशा- नाम्| माधुर्य्यमास्यस्य| तालुकण्ठशोषः पिपासा मला- धिक्यं बहिः काये कायच्छिद्रेषु| पाणिपाददाहोऽति- माधुर्य्यात् पिपीलिकोपसर्पणम्| विस्त्रगन्धता च मूत्र- शरीरयोः| शुक्लता च मूत्रे| श्वासनिद्रातन्द्रालस्यप्रकर्षश्च||९||
🔊 Audio coming soon
നഖവൃദ്ധാദീനി സര്വപ്രമേഹാണാം പൂര്വരൂപാണി| മലം പ്രസിദ്ധം ബഹിഃകായഭവമ്|| ൯||
Adhikarana kaphajamehAH, tatra udakamehalakShaNam (1) · Śloka 1
തത്ര ശീതം ശ്വതേമഗന്ധമച്ഛമുദകമിവോദകമേഹീ മേഹതി|൧|
तत्र शीतं श्वतेमगन्धमच्छमुदकमिवोदकमेही मेहति|१|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana ikShumehalakShaNam (1) · Śloka 1
ഇക്ഷുരസമിവാऽതിമധുരം ശീതമീഷപിച്ഛിലാവിലാമിക്ഷുമേഹീ||൧||
इक्षुरसमिवाऽतिमधुरं शीतमीषपिच्छिलाविलामिक्षुमेही||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAndramehalakShaNam (10) · Śloka 10
പര്യ്യുഷിതം സാന്ദ്രിഭവത് സാന്ദ്രമേഹി||൧൦||
पर्य्युषितं सान्द्रिभवत् सान्द्रमेहि||१०||
🔊 Audio coming soon
യന്മേ തത് പര്യ്യുഷിതം സതഃ പരിവാസാത്സാന്ദ്രം ഘനം ഭവതി||൧൦||
Adhikarana surAmehalakShaNam (11) · Śloka 11
സുരാതുല്യാമുപരി പ്രസന്നമധഃ സാന്ദ്രം സുരാമേഹീ|൧൧|
सुरातुल्यामुपरि प्रसन्नमधः सान्द्रं सुरामेही|११|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana piShTamehalakShaNam (11) · Śloka 11
ശുക്രാഭം ശുക്രമിശ്രം വാ ശുക്രമേഹീ|൧൧|
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा शुक्रमेही|११|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana sikatAmehalakShaNam (11) · Śloka 11
സരുജം സസികതം സികതാമേഹീ| പ്രായോ മധുരമതിശീതം ശീതമേഹീ| മന്ദം മന്ദം ശനൈഃ ശനൈര്മേഹീ| പിച്ഛിലം തന്തുബദ്ധമിവ ലാലാമേഹീ||൧൧||
सरुजं ससिकतं सिकतामेही| प्रायो मधुरमतिशीतं शीतमेही| मन्दं मन्दं शनैः शनैर्मेही| पिच्छिलं तन्तुबद्धमिव लालामेही||११||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദിനാ ക്രമേണ പ്രമേഹാണാം ലക്ഷണമുച്യതേ|| ൧൧||
Adhikarana pittajamehAH, kShAramehalakShaNam (12) · Śloka 12
വര്ണഗന്ധരസസ്പര്ശൈഃ സ്ത്രുതക്ഷാരോപമം ക്ഷാരമേഹീ||൧൨||
वर्णगन्धरसस्पर्शैः स्त्रुतक्षारोपमं क्षारमेही||१२||
🔊 Audio coming soon
സ്ത്രുതക്ഷാരഃ ക്ഷാരജലമ്|| ൧൨||
Adhikarana kAlamehalakShaNam (13) · Śloka 13
ഊഷ്ണം മഷീകാലം കാലമേഹീ|൧൩|
ऊष्णं मषीकालं कालमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana nIlamehalakShaNam (13) · Śloka 13
സഫേനമച്ഛമമ്ലം ചാഷപത്രനീലം നീലമേഹീ|൧൩|
सफेनमच्छमम्लं चाषपत्रनीलं नीलमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana hAridramehalakShaNam (13) · Śloka 13
കടുകം സദാഹം ഹരിദ്രായുക്തമിവ ഹാരിദ്രമേഹീ|൧൩|
कटुकं सदाहं हरिद्रायुक्तमिव हारिद्रमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana mA~jjiShThamehalakShaNam (13) · Śloka 13
വിസ്ത്രം മഞ്ജിഷ്ഠോദകവര്ണമിവ മഞ്ജിഷ്ഠാമേഹീ|൧൩|
विस्त्रं मञ्जिष्ठोदकवर्णमिव मञ्जिष्ठामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana shoNitamehalakShaNam (13) · Śloka 13
വിസ്ത്രമുഷ്ണം സലവണം ശോണിതസങ്കാശം ശോണിതമേഹീ|൧൩|
विस्त्रमुष्णं सलवणं शोणितसङ्काशं शोणितमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana vAtajamehAH, vAsAmehalakShaNam (13) · Śloka 13
വസാമിശ്രം വസാം വാ വസാമേഹീ|൧൩|
वसामिश्रं वसां वा वसामेही|१३|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana majjamehalakShaNam (13) · Śloka 13
മജ്ജമിശ്രം മജ്ജാനം വാ മജ്ജമേഹീ|൧൩|
मज्जमिश्रं मज्जानं वा मज्जमेही|१३|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana hastimehalakShaNam (13) · Śloka 13
സലസീകം മധുരവേഗം ലസീകയൈവ ച വിബദ്ധമനുബദ്ധ- മജസ്ത്രം മത്ത ഇവ ഹസ്തീ സ്ത്രവതി ഹസ്തിമേഹീ||൧൩||
सलसीकं मधुरवेगं लसीकयैव च विबद्धमनुबद्ध- मजस्त्रं मत्त इव हस्ती स्त्रवति हस्तिमेही||१३||
🔊 Audio coming soon
ലസീകാ വിലീനമേദഃ പ്രായമ്||൧൩||
Adhikarana madhumehalakShaNam (14) · Śloka 14
ഓജഃ സ്നിഗ്ധമധുരം തദ്രൌക്ഷ്യാദ്വായുഃ കഷായത്വേനോപസൃജതി| തേന കഷായമധുരാനുയതം മധ്വിവമേഹതി മധുമേഹീ||൧൪||
ओजः स्निग्धमधुरं तद्रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनोपसृजति| तेन कषायमधुरानुयतं मध्विवमेहति मधुमेही||१४||
🔊 Audio coming soon
ഓജ ഇത്യാദിനാ മധുമേഹലക്ഷണമ്| ഓജോ നാമ പ്രധാനധാതുഃ| പൂര്വോക്തം(അ. സം. ശാ. - ൩൪൩) പ്രസൃതമാനമ്| തത് സ്നിഗ്ധം മധുരഞ്ച| വാതസംയോഗാത്തു കഷായമധുരം കിഞ്ചിത്||൧൪||
Adhikarana keShA~jcinmatena madhumehasya dvaividhyam (15) · Śloka 15
സ തു ദ്വിധാ കൈശ്ചിദിഷ്യതേ| ധാതുക്ഷയേണാऽനിലകോപാദ് ദോഷാവരേണ വാ||൧൫||
स तु द्विधा कैश्चिदिष्यते| धातुक्षयेणाऽनिलकोपाद् दोषावरेण वा||१५||
🔊 Audio coming soon
പക്ഷാന്തരബോധനായ കൈശ്ചിദിതി||൧൫||
Adhikarana doShAvRutavAtajamadhumehasya kRucchrasAdhyatvam (16) · Śloka 16
തദാവൃതോ ഹി വായുരാഹാരപ്രസദമാദായ മുഹുര്മുഹുരനിമിത്തം ദോഷലിങ്ഗാനി വൃദ്ധിക്ഷയൌ ചാവിര്ഭാവയന് കൃച്ഛ്രസാധ്യം മധുമേഹം പ്രവര്ത്തയതി||൧൬||
तदावृतो हि वायुराहारप्रसदमादाय मुहुर्मुहुरनिमित्तं दोषलिङ्गानि वृद्धिक्षयौ चाविर्भावयन् कृच्छ्रसाध्यं मधुमेहं प्रवर्त्तयति||१६||
🔊 Audio coming soon
തദാവൃതോ ദോഷാവൃതഃ| കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വാവരണാന്മധുമേഹഃ| ധാതുക്ഷയജന്മാ ത്വസാധ്യഃ||൧൬||
Adhikarana sarvahAnAmupekShayA madhumehatvaprAptyAdi (17) · Śloka 17
സര്വ ഏവ ചോപേക്ഷ്യമാണാ മധുമേഹത്വമായാന്തി| തസ്മാത് സര്വേऽപി മധുമേഹശബ്ദേനോച്യതേ| യതഃ സര്വേഷ്വപി പ്രാങ്മധ്വിവ മധുരരസശ്ചാസ്യ ദേഹോ ഭവതീതി|൧൭|
सर्व एव चोपेक्ष्यमाणा मधुमेहत्वमायान्ति| तस्मात् सर्वेऽपि मधुमेहशब्देनोच्यते| यतः सर्वेष्वपि प्राङ्मध्विव मधुररसश्चास्य देहो भवतीति|१७|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana shleShmajapramehopadravAH (17) · Śloka 17
തത്ര പ്രതിശ്യായഃ ശരീരശൈഥില്യമരോചകാവിപാകൌ പ്രസേകശ്ഛര്ദിര്നിദ്രാകാസശ്ച ശ്ലേഷ്മജാണാമുപദ്രവാ ഭവന്തി||൧൭||
तत्र प्रतिश्यायः शरीरशैथिल्यमरोचकाविपाकौ प्रसेकश्छर्दिर्निद्राकासश्च श्लेष्मजाणामुपद्रवा भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
പ്രതിശ്യായാദീനി ശ്ലേഷ്മപ്രമേഹോപദ്രവാഃ||൧൭||
Adhikarana pittajapramehopadravAH (18) · Śloka 18
വൃഷണാവദരണം ബസ്തിമേഢ്രതോദോऽമ്ലകഃ പിപാസാജ്വരോ ദാഹോ മൂര്ച്ഛാതീസാരഃ പാണ്ഡുരോഗശ്ച പിത്തജാനാമ്||൧൮||
वृषणावदरणं बस्तिमेढ्रतोदोऽम्लकः पिपासाज्वरो दाहो मूर्च्छातीसारः पाण्डुरोगश्च पित्तजानाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
വൃഷണാവദരണാദയഃ പിത്തജേ||൧൮||
Adhikarana vAtapramehopadravAH (19) · Śloka 19
ഹൃദ്ഗ്രഹോ ലൌല്യമനിദ്രതാകമ്പഃ ശൂലം ബദ്ധപുരീഷത്വം ശോഷഃ കാസഃ ശ്വാസശ്ച വാതജാനാമ്||൧൯||
हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रताकम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं शोषः कासः श्वासश्च वातजानाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ഹൃദ്രോഗാദയോ വാതജേ| ലൌല്യം വിഷയഗൃദ്ധിഃ||൧൯||
Adhikarana pramehiNAM piTakAsambhavaH (20) · Śloka 20
അഥൈവമസ്യ മേദഃക്ലേദാദിഭിരഭിഷ്യണ്ണദേഹസ്യ ദോഷൈരനുഗതധാതോഃ പ്രമേഹാഭിവൃദ്ധൌ മാംസലേഷ്വവകാശേഷു സന്ധിമര്മസു ച പ്രദേശവിശേഷാശ്രയത്വാത്പ്രാണാപഹാരിണ്യോ ഭൂയഃ കഷ്ടത്മോപദ്രവാഃ ദശപിടകാ ജായന്തേ സുതരാം ചാऽധഃകായേ| തദഭിമുഖാ ഹി പ്രമേഹിണാം ദോഷാഃ| തദ്യഥാ-ശ്രാവികാ-കച്ഛപികാ-ജാലിനീ-പുത്രിണീ-വിദാരികാ-സര്ഷപികാ-മസൂരികാ-ऽലജീ-വിനതാ-വിദ്രധിശ്ച||൨൦||
अथैवमस्य मेदःक्लेदादिभिरभिष्यण्णदेहस्य दोषैरनुगतधातोः प्रमेहाभिवृद्धौ मांसलेष्ववकाशेषु सन्धिमर्मसु च प्रदेशविशेषाश्रयत्वात्प्राणापहारिण्यो भूयः कष्टत्मोपद्रवाः दशपिटका जायन्ते सुतरां चाऽधःकाये| तदभिमुखा हि प्रमेहिणां दोषाः| तद्यथा-श्राविका-कच्छपिका-जालिनी-पुत्रिणी-विदारिका-सर्षपिका-मसूरिका-ऽलजी-विनता-विद्रधिश्च||२०||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദിനാ പ്രമേഹാണാമുപദ്രവഭൂതാഃ ശരാവികാദ്യാ ദശ പിടകാ ജായന്ത ഇത്യുച്യതേ| മാസലേഷ്വവകാശാദിഷു ഉര്വാദിഷു| പ്രദേശവിശേഷാശ്രയത്വാത്സുകുമാരപ്രദേശാക്രാന്തേഃ ഭൂയാംസഃ കഷ്ടതമാഃ| ഉപദ്രവാഃ പശ്ചാത്കാലഭാവിനോ രോഗാഃ യാസു താസ്തഥോക്താഃ| തദഭിമുഖാഃ അധഃകായാഭിമുഖാഃ||൨൦||
Adhikarana sharAvikAlakShaNam (21) · Śloka 21
തത്ര ശ്യാവാ ക്ലേദവേദനായുക്താ നിമ്നമധ്യോന്നതൌഷ്ഠാ ശരാവസംസ്ഥാനപ്രമാണാ ശരാവികാ||൨൧||
तत्र श्यावा क्लेदवेदनायुक्ता निम्नमध्योन्नतौष्ठा शरावसंस्थानप्रमाणा शराविका||२१||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ശ്യാവേത്യാദിനാ താസാം ക്രമേണലക്ഷണമുച്യതേ| ശരാവികാ സംജ്ഞാപിടകാ ശ്യാവാദിഗുണയുക്താ ഭവതി| ശരാവസ്യേവ സംസ്ഥാനമാകാരഃപ്രമാണം മാനഞ്ച യസ്യാഃ സൈവമ്||൨൧||
Adhikarana kacchapikAlakShaNam (22) · Śloka 22
മഹാമൂലാऽവഗാഢാऽര്ത്തിതോദാ ശ്ലക്ഷ്ണാ കച്ഛപപൃഷ്ഠനിഭാ കച്ഛപികാ||൨൨||
महामूलाऽवगाढाऽर्त्तितोदा श्लक्ष्णा कच्छपपृष्ठनिभा कच्छपिका||२२||
🔊 Audio coming soon
മഹാമൂലേത്യാദികച്ഛപികായാ ലക്ഷണമ്| സുബോധമ്| അവഗാഢോ ഘനഃ||൨൨||
Adhikarana jAlinIlakShaNam (23) · Śloka 23
മഹാശയാऽര്ത്തിതോദ സ്തബ്ധാ സ്നിഗ്ധസ്രാവിണീ സൂക്ഷ്മച്ഛിദ്രാ മാസസിരാജാലാവൃതാ ജാലിനീ|൨൩|
महाशयाऽर्त्तितोद स्तब्धा स्निग्धस्राविणी सूक्ष्मच्छिद्रा माससिराजालावृता जालिनी|२३|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana putriNIlakShaNam (23) · Śloka 23
മഹതീ പിടകാഭിരല്പാഭിരാചിതാ പുത്രിണീ|൨൩|
महती पिटकाभिरल्पाभिराचिता पुत्रिणी|२३|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana vidArikAlakShaNam (23) · Śloka 23
കഠിണാ വിദാരികന്ദവദ്വൃത്താ വിദാരികാഃ||൨൩||
कठिणा विदारिकन्दवद्वृत्ता विदारिकाः||२३||
🔊 Audio coming soon
വിദാരീകന്ദം ശൃഗാലികാകന്ദമ്||൨൩||
Adhikarana sarShapikAlakShaNam (24) · Śloka 24
ശീഘ്രാ പാകാ മഹാവേദനാ സര്ഷപാകൃതിപ്രമാണാ തദ്വിധാഭിശ്ച പിടകാഭിശ്ചിതാ സര്ഷപികാ|൨൪|
शीघ्रा पाका महावेदना सर्षपाकृतिप्रमाणा तद्विधाभिश्च पिटकाभिश्चिता सर्षपिका|२४|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana masUrikAlakShaNam (24) · Śloka 24
മസൂരികാരപ്രമാണാ മസൂരികാ|൨൪|
मसूरिकारप्रमाणा मसूरिका|२४|
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana alajIlakShaNam (24) · Śloka 24
ത്വചമുത്ഥാന ഏവ ദഹന്തീ സ്ഫോടൈരാവൃതാ വിസര്പന്തീ രക്താകൃഷ്ണാऽതിതൃണ്മോഹജ്വരകരീ ദാഹഭൂയിഷ്ഠാऽതികഷ്ടാ ചാലജീ||൨൪||
त्वचमुत्थान एव दहन्ती स्फोटैरावृता विसर्पन्ती रक्ताकृष्णाऽतितृण्मोहज्वरकरी दाहभूयिष्ठाऽतिकष्टा चालजी||२४||
🔊 Audio coming soon
ത്വചമുത്ഥാന ഏവേത്യാദിനാऽലജീലക്ഷണമ്||൨൪||
Adhikarana vinatAlakShaNam (25) · Śloka 25
മഹതീ നീലാऽവഗാഢരുജാക്ലേദാ-പൃഷ്ഠോദരാऽന്യതരാധിഷ്ഠാനാവിനതാ വിനതാ||൨൫||
महती नीलाऽवगाढरुजाक्लेदा-पृष्ठोदराऽन्यतराधिष्ठानाविनता विनता||२५||
🔊 Audio coming soon
മഹതീത്യാദിനാ വിനതാലക്ഷണമ്||൨൫||
Adhikarana vidradhilakShaNam (26) · Śloka 26
വിദ്രധിസ്തു വക്ഷ്യതേ ( അ. സം. നി. - ൩൯൯-൪൧൮) പൃഥഗേവ||൨൬||
विद्रधिस्तु वक्ष्यते ( अ. सं. नि. - ३९९-४१८) पृथगेव||२६||
🔊 Audio coming soon
വിദ്രധിസ്തു ബഹുവക്തവ്യത്വാത്||൨൬||
Adhikarana vidArikAntAnAM dussahatvam (27) · Śloka 27
താസാമാദ്യാഃ പഞ്ചാതിബലശ്ലേഷ്മമേദഃ സമ്ഭവേന| മൂലവ്യാധ്യേകരൂപത്വാത് തദ്വദ്ധികാരിതയാ ദുഃസഹാഃ||൨൭||
तासामाद्याः पञ्चातिबलश्लेष्ममेदः सम्भवेन| मूलव्याध्येकरूपत्वात् तद्वद्धिकारितया दुःसहाः||२७||
🔊 Audio coming soon
താസാം പിടകാനാമാദ്യാഃ പഞ്ച വിദാരികാന്താ അതിബലശ്ലേഷ്മമേദഃ പ്രഭവത്വാദിഹേതോര്ദുഃ സഹാ ഭവന്തി||൨൭||
Adhikarana sarShapikAdInAM sahatvam (28) · Śloka 28
ന ത്വിതരാഃ| പിത്തോല്ബണതയാऽല്പഫമേദോഭാവാത്||൨൮||
न त्वितराः| पित्तोल्बणतयाऽल्पफमेदोभावात्||२८||
🔊 Audio coming soon
ഇതരാഃ സര്ഷപികാദ്യാഃ പഞ്ച| ന തു ദുഃസഹാഃ പിത്തോല്ബണത്വാദിഹേതോഃ||൨൮||
Adhikarana pramehAnuguNaM piTakAsu doShodrekaH (29) · Śloka 29
പ്രമേഹവശാച്ച പിടകാസു യഥാസ്വം ദോഷോദ്രേകോ ഭവതീതി||൨൯||
प्रमेहवशाच्च पिटकासु यथास्वं दोषोद्रेको भवतीति||२९||
🔊 Audio coming soon
ആസാം ച പിടകാനാം പ്രമേഹവശാദ്ദോഷോദ്രേകോ ഭവതി| യേനൈവ പ്രമേഹേണ സഹ വര്തന്തേ തദ്ദോഷാ ഏവം ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൨൯||
Adhikarana kevalamedaduShTyApi piTakotpatyAdi (30) · Śloka 30
ഭവതി ചാത്ര ശ്ലോകഃ-- പ്രമേഹേണ വിനാപ്യേതാ ജായന്തേ ദുഷ്ടമേദസഃ||൩൦||
भवति चात्र श्लोकः-- प्रमेहेण विनाप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः||३०||
🔊 Audio coming soon
ഭവതി ചാത്രേതി തന്ത്രരീതിഃ| പ്രമേഹേണേത്യാദി| ഏതാഃ പൂര്വോക്താഃപിടകാഃ| ദുഷ്ടമേദസഃ പുരുഷസ്യ പ്രമേഹേണ വിനാऽപി ജായന്തേ||൩൦||
Adhikarana piTakAnAM vastuparigraheNa lakShyatvam (31) · Śloka 31
താവച്ച നോപലക്ഷ്യന്തേ യാവദ്വസ്തുപരിഗ്രഹഃ||൩൧||
तावच्च नोपलक्ष्यन्ते यावद्वस्तुपरिग्रहः||३१||
🔊 Audio coming soon
താവദിത്യാദി| ഏതാഃ ശരാവികാദ്യാഃ പികാസതാവന്ന ലക്ഷന്തേ യാവദ്വസ്തുപരിഗ്രഹഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി-ആസാം പിടകാനാം സ്വരൂപാനുരോധാദ് വ്രണവസ്തൂനി ത്വഗ്രക്തമാംസമേദോമജ്ജാസിരാസിരാസ്നായ്വാദീനി| ദോഷാഃ- സന്ദൂഷ്യ ഉത്താനതോ ഗമ്ഭീരതോ വാ കര്തും പ്രാപ്താഃ| തദാ കാലേന സന്ദൂഷണം ന നിര്വൃത്തം താവന്ന ലക്ഷ്യന്തേ യാവതാ കാലേന സന്ദ്Zഊഷണം നിര്വൃത്തം തദാ ലക്ഷ്യന്തേ| ആസാഞ്ച വസ്തുപരിഗ്രഹത്വാത് പൂര്വരൂപാസമ്ഭവഃ| വസ്തുപരിഗ്രഹഃ കഠിനാഭോഗഗ്രഹണമ്| ആസാം ച പ്രമേഹലക്ഷണാന്വയേന ദോഷാന്വയോऽപ്യൂഹഃ||൩൧||
Adhikarana raktapitte pramehabhrAntinirAsaH (32) · Śloka 32
ഹരിദ്രാവര്ണം രക്തം വാ മേഹപ്രാഗ്രൂപവര്ജിതമ്| യോമൂത്രയേന്ന തം മേഹം രക്തപിത്തം തു തം വിദുഃ||൩൨||
हरिद्रावर्णं रक्तं वा मेहप्राग्रूपवर्जितम्| योमूत्रयेन्न तं मेहं रक्तपित्तं तु तं विदुः||३२||
🔊 Audio coming soon
ഹാരിദ്രവര്ണമിത്യാദിനാ സമ്ഭവദ് ഭ്രാന്തിനിവൃത്തിം കരോതി| സുബോധമ്||൩൨||
Adhikarana madhumehasya kaphasambhavatvaM, vAtasambhavatva~jca (33) · Śloka 33
ദൃഷ്ട്വാ പ്രമേഹ മധുരം സപിച്ഛം മധൂപമം സ്യാദ്വിവിധോ വിചാരഃ| സമ്പൂണാച്ഛ്ലേഷ്മസമുദ്ഭവഃ സ്യാത് ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷ്വനിലാത്മകോ വാ||൩൩||
दृष्ट्वा प्रमेह मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्विविधो विचारः| सम्पूणाच्छ्लेष्मसमुद्भवः स्यात् क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मको वा||३३||
🔊 Audio coming soon
൦൦
Adhikarana prameheShu doShabhedena sadhyAsAdhye yApyatva~jca (34-10) · Śloka 10
അപൂര്വരൂപാഃ കഫപിത്തമേഹാഃ ക്രമേണ യേ വാതകൃതാശ്ച മേഹാഃ| സാധ്യാ ന തേ പിത്തകൃതാസ്തു യാപ്യാഃ സധ്യാസ്തു മേദോ യദി നാऽതിദുഷ്ടമ്||൩൪|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ പ്രമേഹനിദാനം നാമ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||
अपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते पित्तकृतास्तु याप्याः सध्यास्तु मेदो यदि नाऽतिदुष्टम्||३४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
സര്വമേഹേഷു ച രോഗസ്വ്ഭാവച്ഛ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമാദ്യതേ| തത്ര യദാന്യദോഷാപേക്ഷയാ സ്വല്പഃ പ്രകോപോ ഭവതി യദാ പ്രഥമം ഭവന്നപി ശ്മേഷ്മാ സ്വല്പം ലിങ്ഗം ദര്ശയേത്| യദാ തു ന സ്വല്പഃ തദാ പ്രഥമം സമ്പൂര്ണ ഏവ ശ്ലേഷ്മപ്രമേഹോ ഭൂത്വാ കാലവശാത്കഫാദൌക്ഷീണേ പിത്തമേഹതാം ദേഹസ്യ സാരഭൂതാനാമൃഷ്യാന്തേ വാതപ്രമേഹാന് കരോതീതി ക്രമേണേത്യുക്തമ്||൩൪|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം നിദാനസ്ഥാനേ ദശമോऽധ്യായഃ