Adhikarana atha rAjayakShmAdinidAnaM nAma pa~jcamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō rājayakṣmādinidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
dhātukṣayahētutvasāmānyānmahā-rōgatvādvināśavahatvācca hidhmāśvāsānantaraṁ rājayakṣmanirṇayāyā'dhyāyārambhaḥ|| 1||
Adhikarana rAjakShmasAmAnyasvarUpaM tatparyAyAshca (2) · Śloka 2
anēkarōgānugatō bahurōgapurōgamaḥ| rājayakṣmā kṣayaḥ śōṣō rōgarāḍiti ca smr̥taḥ||2||
अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः| राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः||२||
🔊 Audio coming soon
rājayakṣmā rājavadanēkarōgēṇānugatō bhavati| tasmimँścaiva kr̥tasaṁśrayē bahūpadravajanma bhavatītyarthaḥ| tathā bahavō rōgāḥ purōgamanaśīlā yasya sa tathōktaḥ| anēnaitaduktam-utpitsō rājayakṣmaṇaḥ prathamamēva pīnasaśvāsādibahurōgajanma bhavati iti| ētēṣāñca rōgāṇāṁ svaparivārasaṁyutānāmapyētadaṅgatvaṁ vijñēyam| rājayakṣmādayaścatvāraḥ paryyāryāḥ|| 2||
Adhikarana rAjayakShmAdishabdAnAM nirvacanam (3) · Śloka 3
nakṣatrāṇāṁ dvijānāṁ ca rājñō'bhūdayaṁ purā| yacca rājā ca yakṣmā ca rājayakṣmā tatō mataḥ| dēhauṣadhakṣayakr̥tēḥ kṣayastatsambhāvācca saḥ| rasādiśōṣaṇācchōṣō rōgarāṭ tēṣu rājanāt||3||
नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूदयं पुरा| यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः| देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भावाच्च सः| रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्||३||
🔊 Audio coming soon
tēca nakṣatrāṇamityādinā nirucyantē'rthāvabōdhanāya tēna rāyakṣmēti tatpuruṣaḥ karmadhārayō vā| dēhauṣadhakṣayafalahētutvādvā dhātukṣayahētutvādakṣayaḥ| dhātuśōṣaṇācchōṣaḥ| tēṣu rōgēṣu madhyē rājanād rōgarāṭ|| 3||
Adhikarana rAjayakShmanidAnam (4) · Śloka 4
sāhasaṁ vēgasaṁrōdhaḥ śukrōjaḥ snēhasaṁkṣayaḥ| annapānavidhityāgaścatvārastasya hētavaḥ||4||
साहसं वेगसंरोधः शुक्रोजः स्नेहसंक्षयः| अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः||४||
🔊 Audio coming soon
tasya rājakṣmaṇaḥ sāhasādayaścatvārō'tisēvitā hētavaḥ ( nidānam )| sāhasamavicāryyātmaśaktisēvitamatimātraṁ yuddhādi vēgānāṁ vātādīnāṁ dhāraṇam| śukrādikṣayaḥ svasvahētubhyaḥ|| 4||
Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (5) · Śloka 5
tairudīrṇō'nilaḥ pittaṁ kafaṁ cōdīryya sarvataḥ| śarīrasandhīnāviśya tān sirāśca prapīḍayan| mukhāni strōtasāṁ ruddhvā tathaivātivivr̥tyā vā| sarpannūrdhvamadhastiryyagyathāsvaṁ janayēd gadān||5||
तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफ़ं चोदीर्य्य सर्वतः| शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्| मुखानि स्त्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्या वा| सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्य्यग्यथास्वं जनयेद् गदान्||५||
🔊 Audio coming soon
taiḥ sāhasādibhiranilaḥ udīrṇaḥ pittaṁ kafaṁ cōdīryyatyēvamādēryathāsvaṁ gadān pīnasādīn janayēditi sambandhaḥ| tāniti śarīrasandhīn| samprāptivaśāt strōtōmukhāni ruddhvā'tivivr̥tya vā ūrdhvamadhastiryyakca sarpan prasaran|| 5||
Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (6) · Śloka 6
rūpaṁ bhaviṣyatastasya pratiśyāyō bhr̥śaṁ kṣavaḥ| prasēkō mukhamādhuryyaṁ sadanaṁ vahnidēhayōḥ| sthālyāmatrānnapānādau śucāvapyaśucīkṣaṇam| makṣikātr̥ṇakēśādipataḥ prāyō'nnapānayōḥ| hr̥llāsaśchardiraruciraśnatō'pi balakṣayaḥ| pāṇyōravēkṣā pādasya śōfō'kṣṇōratiśuklatā| bāhvōḥ pramāṇajijñāsā kāyē baibhatsyadarśanam| strīmadyamāṁsapriyatā ghr̥ṇitvaṁ mūrdhaguṇṭhanam| nakhakēśātivr̥ddhiśca svapnē cā'bhibhavō bhavēt| pataṅgakr̥kalāsāhikapiśvāpadapakṣibhiḥ| kēśāsthituṣabhasmādirāśau samadhirōhaṇam| śūnyānāṁ grāmadēśānāṁ darśanaṁ śuṣyatō'mbhasaḥ| jyōtirgirīṇāṁ patatāṁ jvalatāṁ mahīruhām||6||
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः| प्रसेको मुखमाधुर्य्यं सदनं वह्निदेहयोः| स्थाल्यामत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्| मक्षिकातृणकेशादिपतः प्रायोऽन्नपानयोः| हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः| पाण्योरवेक्षा पादस्य शोफ़ोऽक्ष्णोरतिशुक्लता| बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्| स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्धगुण्ठनम्| नखकेशातिवृद्धिश्च स्वप्ने चाऽभिभवो भवेत्| पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः| केशास्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्| शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः| ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां महीरुहाम्||६||
🔊 Audio coming soon
bhaviṣyatastasya rājayakṣmaṇaḥ pratiśyāyādīni pūrvarūpāṇi| sthālyādau śucāvapyaśucirbuddhiḥ| pāṇyōravēkṣā nirhētukā| tathā kāyē baibhatsyadarśanām| mūrdhnaḥ śirasō vastrādinā pracchādanam| svapnē pataṅgādyābhibhavō bhavēt| kēśādirāśyadhirōhaṇam| śūnyagrāmādidarśanaṁ ca| pataṅgō'gniḥ|| 6||
Adhikarana rAjayakShmaNaH ekAdasharUpANi (7) · Śloka 7
pīnasaśvāsakāsāṁsamūrdhasvararujō'ruciḥ| ūrdhvaviṭstraṁsasaṁśōṣāvadhaśchardistu kōṣṭhagē| tiryyaksthē pārśvarugdōṣē sandhigē bhavati jvaraḥ| rūpāṇyēkādaśaitāni jāyantē rājayakṣmiṇaḥ||7||
पीनसश्वासकासांसमूर्धस्वररुजोऽरुचिः| ऊर्ध्वविट्स्त्रंससंशोषावधश्छर्दिस्तु कोष्ठगे| तिर्य्यक्स्थे पार्श्वरुग्दोषे सन्धिगे भवति ज्वरः| रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः||७||
🔊 Audio coming soon
tasya ca rājayakṣmiṇa ūrdhvagatē dōṣē pīnasādayō bhavanti| adhōgatē purīṣasya straṁsaḥ śōṣō vā| kōṣṭhagē dōṣē chardirbhavati| tiryyakstrōtassu sthitē ( dōṣē ) pārśvarugbhavati| sandhigē dōṣē jvarō bhavati| tēnaitaduktam-dōṣakōpaviśēṣaparāyattā śarīrē vyāptiḥ| yathāvyāpti ca rōgasambhavaḥ| sakalavyāpyautvēkādaśarōgasamūhaḥ paripūrṇōrājayakṣmā bhavati| strōtasāṁ rōdhādviṭchōṣaḥ| tēṣāṁ vivr̥tatvātstraṁsaḥ| tēna saṅkhayāyāmanayōranyatarasya grahaṇam| yugapadasambhavāt| pīnasaḥ, śvāsaḥ, kāsaḥ, aṁsaruk, mūrdharuk, svararuk, aruciḥ, viśaḥ, straṁsaḥ śōṣō vā, chardiḥ, pārśvaruka, jvaraḥ-ityēkādaśarōgasamūhaḥ kṣayaḥ|| 7||
Adhikarana rAjayakShmaNi pInasAdInAmupadravAH (8) · Śloka 8
tēṣāmupadravān vidyāt kaṇṭhōddhvaṁsamurōrujam| jr̥mbhāṅgamardaniṣṭhīvavahnisādā'syapūtitāḥ||8||
तेषामुपद्रवान् विद्यात् कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्| जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादाऽस्यपूतिताः||८||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ pīnasādīnāṁ kaṇṭhōddhvaṁsādaya upadravāḥ rōgasya paścādutpannō duḥkhānubandhī rōga upadravaḥ|| 8||
Adhikarana vAtAdhikarAjayakShmali~ggAni (9) · Śloka 9
tatra vātācchiraḥ pārśvaśūlamaṁsāṅgamardanam| kaṇṭhōddhvaṁsaḥ svarabhraṁśaḥ.................||9||
तत्र वाताच्छिरः पार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्| कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः.................||९||
🔊 Audio coming soon
tatra vātādhikē rājayakṣmaṇi śiraḥ śūlādikaṁ liṅgam|| 9||
Adhikarana pittAdhikarAjayakShmali~ggAni (10) · Śloka 10
..................pittāt pādāsyapāṇiṣu| dāhō'tisārō'sr̥kchardirmukhagandhō jvarō madaḥ||10||
..................पित्तात् पादास्यपाणिषु| दाहोऽतिसारोऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः||१०||
🔊 Audio coming soon
pittādhikē pādadāhādikam|| 10||
Adhikarana kaphAdhikarAjayakShmali~ggAni (11) · Śloka 11
kaphādarōcakacchardiḥ kāsō mūrdhāṅgagauravam| prasēkaḥ pīnasaḥ śvāsaḥ svarasādō'lpavahnitā||11||
कफादरोचकच्छर्दिः कासो मूर्धाङ्गगौरवम्| प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता||११||
🔊 Audio coming soon
kaphādhikē arōcakādikam|| 11||
Adhikarana rAjayakShmaNi dhAtupoShaNAbhAve hetuH (12) · Śloka 12
dōṣairmandānalatvēna sōpalēpaiḥ kafōlbaṇaiḥ| strōtōmukhēṣu ruddhēṣu dhātūṣmasvalpakēṣu ca| vidahyamānaḥ svasyānē rasastāṁstānupadravān| kuryyādagacchan māṁsādīnasr̥k cōrdhvaṁ pradhāvati| pacyatē kōṣṭha ēvānnamannaṁ paktraiva cāsya yat| prāyō'smānmalatāṁ yātaṁ naivālaṁ dhātupuṣṭayē| rasō'pyasya na raktāya māṁsāya kuta ēva tu| avaṣṭabdhaḥ sa śakr̥tā kēvalaṁ varttatē kṣayī||12||
दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफ़ोल्बणैः| स्त्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च| विदह्यमानः स्वस्याने रसस्तांस्तानुपद्रवान्| कुर्य्यादगच्छन् मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति| पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नं पक्त्रैव चास्य यत्| प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये| रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु| अवष्टब्धः स शकृता केवलं वर्त्तते क्षयी||१२||
🔊 Audio coming soon
rājakṣmavatō dhātupuṣṭikarairmāṁsādibhirabhyavahr̥tairdhātukṣayō jāyata ityatra yuktimā''ha-dōṣairityādi| tasya rājayakṣmavatō rōsvabhāvēna mandānalatvēna hētunā dōṣaiḥ sāpalēpairapākādaviśadaistathā kafōlbaṇaiśca strōtōmukhēṣu ruddhēṣu ataēva dhātūṣmasvalpakēṣu satsu rasākhyō dhātu svasthāna ēva vidadhyamānō nāpi raktādidhātuṣu vahan tāṁstānupadravān svahētukān kuryyāt| asr̥kca māṁsādīnagacchan ūrdhvaśarīrasya dhāvati| asya cānnamanna paktraiva pacyatē| natu rasādikramēṇa tvanyapācakaḥ| kōṣṭha ēva pacyatē na dhātustrōtassu| ata ēva hētōrbāhulyēna malatāmēva yātamannaṁ dhātupuṣṭyēnā'lam| na paryyāptaṁ bhavatītyarthaḥ| stōkēna sārēṇāpyāyyantē dhātava iti prāyōgrahaṇam| subōdham|| 12||
Adhikarana rAjayakShmaNaH sAdhyAsAdhyAvasthAH (13) · Śloka 13
liṅgēṣvalpēṣvapi kṣīṇaṁ vyādhyauṣadhabalākṣamam| varjayētsādhayēdēva sarvēṣvapi tatō'nyathā||13||
लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्| वर्जयेत्साधयेदेव सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा||१३||
🔊 Audio coming soon
ēvambhūtaṁ kṣīṇamalpēṣvapi liṅgēṣu varjayēt| kimbhūtamā''ha vyādhīnāmauṣadhasya ca balaṁ yō na kṣamatē||13||
Adhikarana sAdhyakShayaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
tatō vyādhyauṣadhamlākṣamatvādanyayā vaiparītyē vyādhyauṣadhabalakṣamatvē sarvēṣvāpi liṅgēṣu satsvakṣīṇaṁ sādhayēdēva| cikitsēdēva na tu varjayēt| iti nirdiṣṭō rājayakṣmā||
Adhikarana svarabhedanidAnaM svarabhedasya sa~gkhyAsamprAptiH (14) · Śloka 14
dōṣairvyastaiḥ samastaiśca kṣayāt ṣaṣṭhaśca mēdasā| svarasādō bhavēt.......................................||14||
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा| स्वरसादो भवेत्.......................................||१४||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ tadaṅgabhūtāḥ pradhānatvāt svarabhēdādayō nirṇīyantē| tēṣu ca vātādibhiḥ sannipātēna kṣayānmēdasā ca ṣaṭ svarabhēdāḥ|
Adhikarana vAtajasvarabhedalakShaNam (15) · Śloka 15
........................tatra kṣāmō rūkṣāścalaḥ svaraḥ| śūkapūrṇābhakaṇṭhatvaṁ snigdhōṣṇōpaśayō'nilāt||15||
........................तत्र क्षामो रूक्षाश्चलः स्वरः| शूकपूर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्||१५||
🔊 Audio coming soon
tatrā'nilātsvarabhēdē kṣāmasvaratvadikaṁ liṅgam|| 15||
Adhikarana pittajasvarabhedalakShaNam (16) · Śloka 16
pittāttālugalē dāhaḥ śōṣa uktāvasūyanam||16||
पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्||१६||
🔊 Audio coming soon
pittāttāludāhādikaṁ uktāvasūyanamaparipūrṇavacanatā|| 16||
Adhikarana kaphajasvarabhedalakShaNam (17) · Śloka 17
limpanniva kaphātkaṇṭhaṁ mandaḥ khurakhurāyatē||17||
लिम्पन्निव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते||१७||
🔊 Audio coming soon
limpannivētyādikaphajasvaralakṣaṇam|| 17||
Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (18) · Śloka 18
svarō vigaddha sarvaistu sarvaliṅgaḥ .............||18||
स्वरो विगद्ध सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः .............||१८||
🔊 Audio coming soon
sannipātēna svarabhēdē svarō vibaddhō bhavati| vātādisvarabhēdaliṅgañca bhavati|| 18||
Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (19) · Śloka 19
.............................kṣayāt kaṣēt| dhūmāyatīva cātyarthaṁ.....................||19||
.............................क्षयात् कषेत्| धूमायतीव चात्यर्थं.....................||१९||
🔊 Audio coming soon
kṣayāttu svarabhēdaḥ svaṁ sthānaṁ kaṇṭhādikaṁ kaṣēt| dhūmamiva kaṇṭhē karōti|| 19||
Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (20) · Śloka 20
.......................... mēdasā ślēṣmalakṣaṇaḥ| kr̥cchralakṣyākṣaraśca ...........................||20||
.......................... मेदसा श्लेष्मलक्षणः| कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्च ...........................||२०||
🔊 Audio coming soon
mēdasā svarabhēdaḥ ślēṣmasvarabhēdaliṅgō yastu kr̥cchralakṣyādharaḥ|| 20||
Adhikarana asAdhyasvarabhedau (21) · Śloka 21
......................... atra sarvairantyañca varjayēt||21||
......................... अत्र सर्वैरन्त्यञ्च वर्जयेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
ētēṣu svarabhēdēṣu madhyē sarvaiḥ sannipātaprabhavō yaścāntyō mēdasya ētau svarabhēdau varjayēt| śēṣāḥ sādhyā ityarthaḥ| uktaḥ svara bhēdaḥ|| 21||
Adhikarana arocakanidAnam, arocakasamprAptiH (22) · Śloka 22
arōcakō bhavēddōṣairjihvāhr̥dayasaṁśrayaiḥ| sannipātēna manasaḥsantāpēna ca pañcamaḥ||22||
अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः| सन्निपातेन मनसःसन्तापेन च पञ्चमः||२२||
🔊 Audio coming soon
arōcaka ucyatē| dōṣairvātādibhirjihvāṁ hr̥dayaṁ ca saṁśritaiḥ pr̥thak tribhirarōcakō bhavēt| tēṣāṁ kōpē kāraṇaṁ sāmānyamuktam samprāptivaśāttu rōgaviśēṣa iti sarvatra bōddhavyam| tribhirdōṣaiḥ pr̥thaktrayō'rōcakāḥ sannipātēna caturthaḥ| jihvāhr̥daya saṁśritēnētyarthāt labhyatē| manasaḥ santāpēna nānāvidhēna śōka krōdhādinā kr̥tēna| pañcama āgantuḥ| tatrā'pi cāgantūnāmā gantukāraṇōpatāpamanu tatpīḍayā'nubandhō bhavatyēvēti pūrvaṁ vyākhyātam|| 22||
Adhikarana vAtAdyarocakeShu li~ggAni (23) · Śloka 23
kaṣāyatiktamadhuraṁ vātādiṣu mukhaṁ kramāt| sarvōtthē virasaṁ śōkakrōdhādiṣu yathāmalam||23||
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्| सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्||२३||
🔊 Audio coming soon
vātādyudbhavēṣvarōcakēṣu liṅgakramādyathāsaṅkhyēna mukhē kaṣayādīnā mupalambhaḥ| sannipātōtthē'rōcakē mukhaṁ virasaṁ dūrasaṁ (duṣṭarasaṁ) bhavati| śōkakrōdhādiṣu yathāmalaṁ ya ēva dōṣō'nubandhaṁ gr̥hṇāti tallakṣaṇaṁ bhavatītyarthaḥ| athavā bhayaśōkayōrvātikāt| krōdhē pittāditi yathāmalamuktō'rōcakaḥ|| 23||
Adhikarana chardinidAnam, chardeH sa~gkhyAsamprAptiH (24) · Śloka 24
chardidōṣaiḥ pr̥thaksarvairdviṣṭairarthaiśca pañcamī||24||
छर्दिदोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी||२४||
🔊 Audio coming soon
chardirucyatē| vātādibhiḥ sannipātēna dviṣṭārthajā cēti pañca cchardayaḥ|| 24||
Adhikarana chardyAH samprAptiH (25) · Śloka 25
udānō vikr̥tō dōṣān sarvāsvapyūrdhvamasyati||25||
उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वमस्यति||२५||
🔊 Audio coming soon
sarvāsu cchardiṣūdānō nāma vāyurdōṣān vātādvīrdhvaṁ mukhēna asyatikṣipatīti sādhāraṇā samprāptiḥ|| 25||
Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (26) · Śloka 26
tāsūtklēśā'syalāvaṇyaprasēkārucayō'gragāḥ||26||
तासूत्क्लेशाऽस्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः||२६||
🔊 Audio coming soon
cōtlkēśādīni pūrvarūpāṇi|| 26||
Adhikarana vAtajachardilakShaNam (27) · Śloka 27
nābhiṁ pr̥ṣṭhaṁ rujan vāyuḥ pārśvē cā''hāramutkṣipēt| tatō vicchinnamalpālpaṁ kaṣāyaṁ phēnilaṁ vamēt| śabdōdgārayutaṁ kr̥ṣṇamacchaṁ kr̥cchrēṇa vēgavat| kāsāsyaśōṣahr̥nmūrdhasvarapīḍāklamānvitaḥ||27||
नाभिं पृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाऽऽहारमुत्क्षिपेत्| ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्| शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्| कासास्यशोषहृन्मूर्धस्वरपीडाक्लमान्वितः||२७||
🔊 Audio coming soon
nābhimityādinā vātādērlakṣaṇamucyatē| vāyurnābhyādirujan āhāramutkṣipēt tadanantarañca vicchinnatvādiyuktaṁ vamēt| kāsādyanvitaḥ puruṣaḥ| iti vātāt chardilakṣaṇam|| 27||
Adhikarana pittajachardilakShaNam (28) · Śloka 28
pittāt kṣārōdakanibhaṁ dhūmraṁ haritapītakam| sāsr̥gamlaṁ kaṭūṣṇañca tr̥ṇmūrcchādāhatāpavān||28||
पित्तात् क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्| सासृगम्लं कटूष्णञ्च तृण्मूर्च्छादाहतापवान्||२८||
🔊 Audio coming soon
pittāccchārdyā tr̥ḍādimān kṣārōdakanibhatvādiyuktaṁ vamēt||28||
Adhikarana kaphajacchardilakShaNam (29) · Śloka 29
kaphātsnigdhaṁ ghanaṁ svētaṁ ślēṣmatantugavākṣitam| madhuraṁ lavaṇaṁ bhūri prasaktaṁ lōmaharṣaṇam| mukhaśvayathumādhuryyatandrāhr̥llāsakāsavān||29||
कफात्स्निग्धं घनं स्वेतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्| मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्| मुखश्वयथुमाधुर्य्यतन्द्राहृल्लासकासवान्||२९||
🔊 Audio coming soon
kaphātsnigdhaṁ ghanaṁ svētaṁ ślēṣmatantugavākṣitam| madhuraṁ lavaṇaṁ bhūri prasaktaṁ lōmaharṣaṇam|| mukhaśvayathumādhuryyatandrāhr̥llāsakāsavān|| 29||
Adhikarana sAnnipAtikI asAdhyachardiH (30) · Śloka 30
sarvaliṅgāmalaiḥ sarvairiṣṭōktā yā ca tāṁ tyajēt||30||
सर्वलिङ्गामलैः सर्वैरिष्टोक्ता या च तां त्यजेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
yā cchardiḥ sarvairmalairvātādibhiḥ sā sarvaliṅgā| sarvānantarōktavātāliṅgasaṁyuktā| yā cchardirvēgavatī mūtraśakr̥dgandhirityādinā riṣṭēṣūktā ( a. sāṁ. śā. - 700 ) tē dvē api tyajēt| asarvaliṅgā tu sānnipātikī cikitsyaiva|| 30||
Adhikarana dviShTArthayogajachardiH (31) · Śloka 31
pūtyamēdhyāśucirdviṣṭadarśanaśravaṇādibhiḥ| taptē cittē hr̥di kliṣṭē chardirdviṣṭārthayōgajā||31||
पूत्यमेध्याशुचिर्द्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः| तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा||३१||
🔊 Audio coming soon
yā chardiḥ pūtyādīnāṁ darśanaśravaṇacintanādibhiścittē taptē hr̥di ca kliṣṭē bhavati| ēṣā dviṣṭārthajā| iti pañca chardayaḥ|| 31||
Adhikarana kRumyAdihetuShu chardiShu li~ggaiH vAtAdInavagacchet (32) · Śloka 32
vātādīnēva vimr̥śēt kr̥mitr̥ṣṇāmadauhr̥dē| śūlavēpathuhr̥llāsairviśēṣātkr̥mijāṁ vadēt| kr̥mihr̥drōgaliṅgaiśca...................||32||
वातादीनेव विमृशेत् कृमितृष्णामदौहृदे| शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात्कृमिजां वदेत्| कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च...................||३२||
🔊 Audio coming soon
kr̥myādiṣu yāśchardayaḥ tā nā'taḥ pr̥thagbhūtāstāsāṁ vātādihētutvāt| atastāsu catasr̥ṣu cchardiṣu vātādīnēvabuddhayā lakṣaṇairvimr̥śēt| dauhr̥daṁ prathamagarbhē māturnānāvidhāhārēcchā| tasyālābhādyāchardiḥ sētyārthaḥ| kr̥mijāyāstu śūlādīni lakṣaṇani| viśēṣāt kr̥mihr̥drōgasya liṅgaiḥ śyāvanētratvādibhiḥ ( a. saṁ. ni. - 192 ) kr̥mijāṁ chardiṁ vadēditi sambandhaḥ| ityuktāśchardayaḥ|| 32||
Adhikarana hRudroganidAnam, hRudrogasya sa~gkhyAsamprAptirnidAna~jca (33) · Śloka 33
................... smr̥tāḥ pañca ti hr̥dgadāḥ| tēṣāṁ gulmanidānōktaiḥ samutyānaiśca sambhavaḥ||33||
................... स्मृताः पञ्च ति हृद्गदाः| तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्यानैश्च सम्भवः||३३||
🔊 Audio coming soon
hr̥drōgā ucyantē| vātādibhiḥ sannipātēna kr̥mibhiścēti pañca hr̥drōgāḥ smr̥tā ācāryyaiḥ| tēṣāñca hr̥drōgāṇāṁ gulmanidānē vakṣyamāṇahētubhiḥ sambhavaḥ|| 33||
Adhikarana vAtajahRudrogalakShaNam (34) · Śloka 34
vātēna śūlyatē'tyarthaṁ tudyatē sphuṭatīva ca| bhidyatē śuṣyati stabdhaṁ hr̥dayaṁ śūnyatā dravaḥ| akasmāddīnatā śōkō bhayaṁ śabdāsahiṣṇutā| vēpathurvēṣṭanaṁ mōhaḥ śvāsarōdhō'lpanidratā||34||
वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं तुद्यते स्फुटतीव च| भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः| अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता| वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता||३४||
🔊 Audio coming soon
alpanidrāntēna granthēna vātahr̥drōgalakṣaṇam| atyarthaśabdēnaitat gamayati yadanyēṣvapi hr̥drōgēṣu hr̥dayaṁ śūlyatē| atiśayēna tu vātāja iti| akasmādahētukaḥ|| 34||
Adhikarana pittajahRudrogalakShaNAni (35) · Śloka 35
pittāttr̥ṣṇā bhramō mūrcchā svēdō dāhō'mlakaḥ klamaḥ| chardanaṁ cāmlapittasya dhūmakaḥ pītatā jvaraḥ||35||
पित्तात्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा स्वेदो दाहोऽम्लकः क्लमः| छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः||३५||
🔊 Audio coming soon
jvarāntēna pittaṁ hr̥drōgaliṅgam| pītatā'ṅgēṣu||35||
Adhikarana kaphajahRudrogalakShaNAni (36) · Śloka 36
ślēṣmaṇā hr̥dayaṁ stabdhaṁ bhārikaṁ sā'śmagarbhavat| kāsāgnisādaniṣṭhēva nidrālasyā'rucijvarāḥ||36||
श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साऽश्मगर्भवत्| कासाग्निसादनिष्ठेव निद्रालस्याऽरुचिज्वराः||३६||
🔊 Audio coming soon
hr̥dayastambhādikaṁ liṅgaṁ ślēṣmaṇā hr̥drōgē bhavati| hr̥dayaṁ bhārigurukaṁ sagarbhavadaśmagarbhavacca|| 36||
Adhikarana sannipAtahRudrogalakShaNam (37) · Śloka 37
sarvaliṅgaistribhirdōṣaiḥ....................||37||
सर्वलिङ्गैस्त्रिभिर्दोषैः....................||३७||
🔊 Audio coming soon
yastu tribhirdōṣairhr̥drōgaḥ saḥ sarvaliṅgō bhavati|| 37||
Adhikarana kRumijahRudrogalakShaNAni tasya shIghracikitsyatva~jca (38) · Śloka 38
.................... kr̥mibhiḥ śyāvanētrātā| tamaḥ pravēśō hr̥llāsaḥ śōṣaḥ kaṇḍūḥ kafastrutiḥ| hr̥dayaṁ pratataṁ cātra krakacēnēva dāryyatē| cikitsēdāmayaṁ ghōraṁ taṁ śīghraṁ śīghrakāriṇam||38||
.................... कृमिभिः श्यावनेत्राता| तमः प्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफ़स्त्रुतिः| हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्य्यते| चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्||३८||
🔊 Audio coming soon
kr̥mihr̥drōgē śyāvanētratvādiliṅgam| atra kr̥mihr̥dōgē kr̥myūpaghātavaśātsatataṁ hr̥dayaṁ krakacēnēva dāryyatē| krakacaḥ karapatram| tañca kr̥mihr̥drōgākhyamāmayaṁ ghōraṁ śīghrakāriṇañca śīghraṁ cikitsēti| mahāmarmahr̥dayasya kr̥mibhirbhakṣaṇāt| ityuktā hr̥drōgāḥ|| 38||
Adhikarana tRuShNAnidAnam, tRuShNAprabhedAH (39) · Śloka 39
vātātpittātkaphāttr̥ṣṇā sannipātādrasakṣayāt| ṣaṣṭhī syādupasargācca .....................||39||
वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्| षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च .....................||३९||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣṇā ucyantē| vātādiviśēṣēṇa ṣaṭ tr̥ṣṇā bhavanti| upasargō'nyarōgābhiṣaṅgaḥ|| 39||
Adhikarana tRuShNAnidAnam (40) · Śloka 40
...................vātapittē tu kāraṇam| sarvāsu.............................||40||
...................वातपित्ते तु कारणम्| सर्वासु.............................||४०||
🔊 Audio coming soon
sarvāsu tr̥ṣṇāsu vātapittē pradhānaṁ kāraṇam|| 40||
Adhikarana vAtapittaprakopakAraNaM lakShaNAni ca (41) · Śloka 41
........tatprakōprō hi saumyadhātupraśōṣaṇāt| sarvadēha bhramōtkampatāpatr̥ḍdāhamōkr̥t||41||
........तत्प्रकोप्रो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्| सर्वदेह भ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोकृत्||४१||
🔊 Audio coming soon
tayōśca vātāttayōḥ prakōpaḥ saumyasya rasākhyadhātōḥ kāraṇavaśēna praśōṣaṇāt sa ca tatprakōpaḥ sarvadēhabhramōtkampādikr̥t||41||
Adhikarana tRuShNAsamprAptiH (42) · Śloka 42
jihvāmūlagalaklōmatālutōyavahāḥ sirāḥ| saṁśōṣya tr̥ṣṇā jāyantē............||42||
जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः| संशोष्य तृष्णा जायन्ते............||४२||
🔊 Audio coming soon
sarvāśca tr̥ṣṇā jihvāmūlādikaṁ saṁśōṣya jāyantē|| 42||
Adhikarana tRuShNAsAmAnyalakShaNam (43) · Śloka 43
....................tāsāṁ sāmānyalakṣaṇam| mukhaśōṣō jalātr̥ptirannadvēṣaḥ svarakṣayaḥ| kaṇṭhauṣṭhajihvākārkaśyaṁ jihvāniṣkramaṇaṁ klamaḥ| pralāpaścittavibhraṁśastr̥ḍgrahōktāstathā' 'mayāḥ||43||
....................तासां सामान्यलक्षणम्| मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः| कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः| प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृड्ग्रहोक्तास्तथाऽ ऽमयाः||४३||
🔊 Audio coming soon
sarvāsāṁ mukhaśōṣāditr̥ḍgrahōktāmayāntaṁ sāmānyalakṣaṇam| tr̥ḍgrahōktā āmayāḥ śōṣādayō rōgānutpādanīyōktāḥ ( a. saṁ. sū. - 156 )|| 43||
Adhikarana vAtajatRUShNAlakShaNam (44) · Śloka 44
mārutātkṣāmatā dainyaṁ śaṅkhatōdaḥ śirōbhramaḥ| gandhājñānāsyavairasyaśrutinidrābalakṣayāḥ| śītāmbupānādvr̥ddhiśca .....................||44||
मारुतात्क्षामता दैन्यं शङ्खतोदः शिरोभ्रमः| गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः| शीताम्बुपानाद्वृद्धिश्च .....................||४४||
🔊 Audio coming soon
kṣāmatādikaṁ mārutāt tr̥llakṣaṇam|| 44||
Adhikarana pittajatRuShNAlakShaNam (45) · Śloka 45
.................... pittānmūrcchāsyatiktatā| raktēkṣaṇatvaṁ pratataṁ śōṣō dāhō'tidhūmakaḥ||45||
.................... पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता| रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः||४५||
🔊 Audio coming soon
mūrcchādikaṁ pittāt|| 45||
Adhikarana kaphajatRuShNAyAH samprArlakShaNa~jca (46) · Śloka 46
kaphō ruṇaddhi kupitastōyavāhiṣu mārutam| strōtastu sakaphastēna paṅkavacchōṣyatē tataḥ| śūkairivācitaḥ kaṇṭhō nidrā madhuravaktratā| ādhmānaṁ śirasō jāḍyaṁ staimityaśchardyarōcakāḥ| ālasyamavipākaśca .............................||46||
कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्| स्त्रोतस्तु सकफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः| शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्त्रता| आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यश्छर्द्यरोचकाः| आलस्यमविपाकश्च .............................||४६||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣṇāsu śōṣē vātapittaṁ kāraṇamuktam| tat kaphē kadācit saumyatvānna sambhavatyataḥ kaphajāyāḥ samprāptirucyatē| kaphaḥ kupitastōyavāhiṣu strōtassu yadā mārutaṁ ruṇaddhi tadā tēna mārutēna sa kaphaḥ śōṣyatē paṅkavat| tataḥ kaphē śuṣkē avipākāntaṁ tr̥ṣṇāyā liṅgaṁ bhavatīti kaphatr̥̄ṣṇā|| 46||
Adhikarana sannipAtajatRuShNAlakShaNam (47) · Śloka 47
.................. sarvēḥ syātsarvalakṣaṇā||47||
.................. सर्वेः स्यात्सर्वलक्षणा||४७||
🔊 Audio coming soon
sannipātēna tr̥ṣṇā sarvalakṣaṇā bhavati|| 47||
Adhikarana AmodbhavatRuShNAyAH vAtapitajatvam (48) · Śloka 48
āmōdbhavā ca bhaktasya saṁrōdhādvātapittajā||48||
आमोद्भवा च भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा||४८||
🔊 Audio coming soon
yā tvāmōdbhavā sā vātapittajaiva bōddhavyā| yataḥ āmēnāvacchēnnē'nnasyāpākēna tarpaṇābhāvadvr̥ddhābhyāṁ vātapittābhyāṁ janyatē||48 ||
Adhikarana anyanimamittAshca pittajatRuShNAH (49) · Śloka 49
uṣṇaklāntasya sahasā śītāmbhō bhajatastr̥ṣam| uṣmā ruddhō gataḥ kōṣṭhaṁ yāṁ kuryyātpittajaiva sā| yā ca pānātipānōtthā tīkṣṇāgnē snēhajā ca yā||49||
उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्| उष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्य्यात्पित्तजैव सा| या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्ने स्नेहजा च या||४९||
🔊 Audio coming soon
uṣṇēnātapādinā klāntasya satassahasā śītōdakasēvanāt yā tr̥ḍ dr̥ṣṭā sā pittajaiva bōddhavyā| yā tūṣmarūpaṁ pittaṁ vr̥ddhaśarīrē vyāpya varttamānaṁ bahiḥ śītāmbusēkāt pratihataṁ kōṣṭhē praviṣṭaṁ tr̥ṣaṁ karōti| yā ca pānasya madyasyātipānēna bhavati sā ca pittajaiva tathā tīkṣṇāgnēḥ puruṣasya snēhēna yā tr̥ṣṇā sā ca pittajaiva| na sarpiḥ kēvalaṁ pittē pēyamiti smartavyam|| 49||
Adhikarana snigdhAdibhojanotthatRuShNAyAH kaphajatvam (50) · Śloka 50
snigdhagurvamlalavaṇabhōjanēna kaphōdbhavā||50||
स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा||५०||
🔊 Audio coming soon
snigdhādibhōjanēna yā tr̥̄ṣṇā sā kaphōdbhavēti vijñēyā|| 50||
Adhikarana kShayajatRuShNArasakShayatRuShNAlakShaNam (51) · Śloka 51
tr̥ṣṇā rasakṣayōktēna lakṣaṇēna kṣayātmikā||51||
तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका||५१||
🔊 Audio coming soon
rasakṣayalakṣaṇēna kṣayātmikā tr̥ṣṇā jñēyā| rasakṣayalakṣaṇaṁ 'rasēraukṣyam' ( a. hr̥. sū. - 11-17; a. saṁ. sū. 19 ) ityādikaṁ sūtrōktam| ēṣā pañcamī tr̥ṭ|| 51||
Adhikarana upasargajatRuShNAlakShaNam (52-53) · Śloka 53
śōṣamēhajvarādyanyadīrgharōgōpasargataḥ| yā tr̥ṣṇā jāyatē tīvrā sōpasargātmikā smr̥tā||52|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ rājayakṣmādinidānaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ||53||
शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः| या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता||५२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां राजयक्ष्मादिनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५३||
🔊 Audio coming soon
śōṣādidīrgharōgōparsādyā tīvrā tr̥ṭ sōpasargātmikā ṣaṣṭhī| ityuktāstr̥ṣṇāḥ|| 52|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ nidānasthānē pañcamō'dhyāyaḥ