Adhikarana atha rAjayakShmAdinidAnaM nAma pa~jcamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ധാതുക്ഷയഹേതുത്വസാമാന്യാന്മഹാ-രോഗത്വാദ്വിനാശവഹത്വാച്ച ഹിധ്മാശ്വാസാനന്തരം രാജയക്ഷ്മനിര്ണയായാऽധ്യായാരമ്ഭഃ|| ൧||
Adhikarana rAjakShmasAmAnyasvarUpaM tatparyAyAshca (2) · Śloka 2
അനേകരോഗാനുഗതോ ബഹുരോഗപുരോഗമഃ| രാജയക്ഷ്മാ ക്ഷയഃ ശോഷോ രോഗരാഡിതി ച സ്മൃതഃ||൨||
अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः| राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः||२||
🔊 Audio coming soon
രാജയക്ഷ്മാ രാജവദനേകരോഗേണാനുഗതോ ഭവതി| തസ്മിശ്ചൈവ കൃതസംശ്രയേ ബഹൂപദ്രവജന്മ ഭവതീത്യര്ഥഃ| തഥാ ബഹവോ രോഗാഃ പുരോഗമനശീലാ യസ്യ സ തഥോക്തഃ| അനേനൈതദുക്തമ്-ഉത്പിത്സോ രാജയക്ഷ്മണഃ പ്രഥമമേവ പീനസശ്വാസാദിബഹുരോഗജന്മ ഭവതി ഇതി| ഏതേഷാഞ്ച രോഗാണാം സ്വപരിവാരസംയുതാനാമപ്യേതദങ്ഗത്വം വിജ്ഞേയമ്| രാജയക്ഷ്മാദയശ്ചത്വാരഃ പര്യ്യാര്യാഃ|| ൨||
Adhikarana rAjayakShmAdishabdAnAM nirvacanam (3) · Śloka 3
നക്ഷത്രാണാം ദ്വിജാനാം ച രാജ്ഞോऽഭൂദയം പുരാ| യച്ച രാജാ ച യക്ഷ്മാ ച രാജയക്ഷ്മാ തതോ മതഃ| ദേഹൌഷധക്ഷയകൃതേഃ ക്ഷയസ്തത്സമ്ഭാവാച്ച സഃ| രസാദിശോഷണാച്ഛോഷോ രോഗരാട് തേഷു രാജനാത്||൩||
नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूदयं पुरा| यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः| देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भावाच्च सः| रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्||३||
🔊 Audio coming soon
തേച നക്ഷത്രാണമിത്യാദിനാ നിരുച്യന്തേऽര്ഥാവബോധനായ തേന രായക്ഷ്മേതി തത്പുരുഷഃ കര്മധാരയോ വാ| ദേഹൌഷധക്ഷയഫലഹേതുത്വാദ്വാ ധാതുക്ഷയഹേതുത്വാദക്ഷയഃ| ധാതുശോഷണാച്ഛോഷഃ| തേഷു രോഗേഷു മധ്യേ രാജനാദ് രോഗരാട്|| ൩||
Adhikarana rAjayakShmanidAnam (4) · Śloka 4
സാഹസം വേഗസംരോധഃ ശുക്രോജഃ സ്നേഹസംക്ഷയഃ| അന്നപാനവിധിത്യാഗശ്ചത്വാരസ്തസ്യ ഹേതവഃ||൪||
साहसं वेगसंरोधः शुक्रोजः स्नेहसंक्षयः| अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः||४||
🔊 Audio coming soon
തസ്യ രാജക്ഷ്മണഃ സാഹസാദയശ്ചത്വാരോऽതിസേവിതാ ഹേതവഃ ( നിദാനമ് )| സാഹസമവിചാര്യ്യാത്മശക്തിസേവിതമതിമാത്രം യുദ്ധാദി വേഗാനാം വാതാദീനാം ധാരണമ്| ശുക്രാദിക്ഷയഃ സ്വസ്വഹേതുഭ്യഃ|| ൪||
Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (5) · Śloka 5
തൈരുദീര്ണോऽനിലഃ പിത്തം കഫം ചോദീര്യ്യ സര്വതഃ| ശരീരസന്ധീനാവിശ്യ താന് സിരാശ്ച പ്രപീഡയന്| മുഖാനി സ്ത്രോതസാം രുദ്ധ്വാ തഥൈവാതിവിവൃത്യാ വാ| സര്പന്നൂര്ധ്വമധസ്തിര്യ്യഗ്യഥാസ്വം ജനയേദ് ഗദാന്||൫||
तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफ़ं चोदीर्य्य सर्वतः| शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्| मुखानि स्त्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्या वा| सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्य्यग्यथास्वं जनयेद् गदान्||५||
🔊 Audio coming soon
തൈഃ സാഹസാദിഭിരനിലഃ ഉദീര്ണഃ പിത്തം കഫം ചോദീര്യ്യത്യേവമാദേര്യഥാസ്വം ഗദാന് പീനസാദീന് ജനയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| താനിതി ശരീരസന്ധീന്| സമ്പ്രാപ്തിവശാത് സ്ത്രോതോമുഖാനി രുദ്ധ്വാऽതിവിവൃത്യ വാ ഊര്ധ്വമധസ്തിര്യ്യക്ച സര്പന് പ്രസരന്|| ൫||
Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (6) · Śloka 6
രൂപം ഭവിഷ്യതസ്തസ്യ പ്രതിശ്യായോ ഭൃശം ക്ഷവഃ| പ്രസേകോ മുഖമാധുര്യ്യം സദനം വഹ്നിദേഹയോഃ| സ്ഥാല്യാമത്രാന്നപാനാദൌ ശുചാവപ്യശുചീക്ഷണമ്| മക്ഷികാതൃണകേശാദിപതഃ പ്രായോऽന്നപാനയോഃ| ഹൃല്ലാസശ്ഛര്ദിരരുചിരശ്നതോऽപി ബലക്ഷയഃ| പാണ്യോരവേക്ഷാ പാദസ്യ ശോഫോऽക്ഷ്ണോരതിശുക്ലതാ| ബാഹ്വോഃ പ്രമാണജിജ്ഞാസാ കായേ ബൈഭത്സ്യദര്ശനമ്| സ്ത്രീമദ്യമാംസപ്രിയതാ ഘൃണിത്വം മൂര്ധഗുണ്ഠനമ്| നഖകേശാതിവൃദ്ധിശ്ച സ്വപ്നേ ചാऽഭിഭവോ ഭവേത്| പതങ്ഗകൃകലാസാഹികപിശ്വാപദപക്ഷിഭിഃ| കേശാസ്ഥിതുഷഭസ്മാദിരാശൌ സമധിരോഹണമ്| ശൂന്യാനാം ഗ്രാമദേശാനാം ദര്ശനം ശുഷ്യതോऽമ്ഭസഃ| ജ്യോതിര്ഗിരീണാം പതതാം ജ്വലതാം മഹീരുഹാമ്||൬||
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः| प्रसेको मुखमाधुर्य्यं सदनं वह्निदेहयोः| स्थाल्यामत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्| मक्षिकातृणकेशादिपतः प्रायोऽन्नपानयोः| हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः| पाण्योरवेक्षा पादस्य शोफ़ोऽक्ष्णोरतिशुक्लता| बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्| स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्धगुण्ठनम्| नखकेशातिवृद्धिश्च स्वप्ने चाऽभिभवो भवेत्| पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः| केशास्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्| शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः| ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां महीरुहाम्||६||
🔊 Audio coming soon
ഭവിഷ്യതസ്തസ്യ രാജയക്ഷ്മണഃ പ്രതിശ്യായാദീനി പൂര്വരൂപാണി| സ്ഥാല്യാദൌ ശുചാവപ്യശുചിര്ബുദ്ധിഃ| പാണ്യോരവേക്ഷാ നിര്ഹേതുകാ| തഥാ കായേ ബൈഭത്സ്യദര്ശനാമ്| മൂര്ധ്നഃ ശിരസോ വസ്ത്രാദിനാ പ്രച്ഛാദനമ്| സ്വപ്നേ പതങ്ഗാദ്യാഭിഭവോ ഭവേത്| കേശാദിരാശ്യധിരോഹണമ്| ശൂന്യഗ്രാമാദിദര്ശനം ച| പതങ്ഗോऽഗ്നിഃ|| ൬||
Adhikarana rAjayakShmaNaH ekAdasharUpANi (7) · Śloka 7
പീനസശ്വാസകാസാംസമൂര്ധസ്വരരുജോऽരുചിഃ| ഊര്ധ്വവിട്സ്ത്രംസസംശോഷാവധശ്ഛര്ദിസ്തു കോഷ്ഠഗേ| തിര്യ്യക്സ്ഥേ പാര്ശ്വരുഗ്ദോഷേ സന്ധിഗേ ഭവതി ജ്വരഃ| രൂപാണ്യേകാദശൈതാനി ജായന്തേ രാജയക്ഷ്മിണഃ||൭||
पीनसश्वासकासांसमूर्धस्वररुजोऽरुचिः| ऊर्ध्वविट्स्त्रंससंशोषावधश्छर्दिस्तु कोष्ठगे| तिर्य्यक्स्थे पार्श्वरुग्दोषे सन्धिगे भवति ज्वरः| रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः||७||
🔊 Audio coming soon
തസ്യ ച രാജയക്ഷ്മിണ ഊര്ധ്വഗതേ ദോഷേ പീനസാദയോ ഭവന്തി| അധോഗതേ പുരീഷസ്യ സ്ത്രംസഃ ശോഷോ വാ| കോഷ്ഠഗേ ദോഷേ ഛര്ദിര്ഭവതി| തിര്യ്യക്സ്ത്രോതസ്സു സ്ഥിതേ ( ദോഷേ ) പാര്ശ്വരുഗ്ഭവതി| സന്ധിഗേ ദോഷേ ജ്വരോ ഭവതി| തേനൈതദുക്തമ്-ദോഷകോപവിശേഷപരായത്താ ശരീരേ വ്യാപ്തിഃ| യഥാവ്യാപ്തി ച രോഗസമ്ഭവഃ| സകലവ്യാപ്യൌത്വേകാദശരോഗസമൂഹഃ പരിപൂര്ണോരാജയക്ഷ്മാ ഭവതി| സ്ത്രോതസാം രോധാദ്വിട്ഛോഷഃ| തേഷാം വിവൃതത്വാത്സ്ത്രംസഃ| തേന സങ്ഖയായാമനയോരന്യതരസ്യ ഗ്രഹണമ്| യുഗപദസമ്ഭവാത്| പീനസഃ, ശ്വാസഃ, കാസഃ, അംസരുക്, മൂര്ധരുക്, സ്വരരുക്, അരുചിഃ, വിശഃ, സ്ത്രംസഃ ശോഷോ വാ, ഛര്ദിഃ, പാര്ശ്വരുക, ജ്വരഃ-ഇത്യേകാദശരോഗസമൂഹഃ ക്ഷയഃ|| ൭||
Adhikarana rAjayakShmaNi pInasAdInAmupadravAH (8) · Śloka 8
തേഷാമുപദ്രവാന് വിദ്യാത് കണ്ഠോദ്ധ്വംസമുരോരുജമ്| ജൃമ്ഭാങ്ഗമര്ദനിഷ്ഠീവവഹ്നിസാദാऽസ്യപൂതിതാഃ||൮||
तेषामुपद्रवान् विद्यात् कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्| जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादाऽस्यपूतिताः||८||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം പീനസാദീനാം കണ്ഠോദ്ധ്വംസാദയ ഉപദ്രവാഃ രോഗസ്യ പശ്ചാദുത്പന്നോ ദുഃഖാനുബന്ധീ രോഗ ഉപദ്രവഃ|| ൮||
Adhikarana vAtAdhikarAjayakShmali~ggAni (9) · Śloka 9
തത്ര വാതാച്ഛിരഃ പാര്ശ്വശൂലമംസാങ്ഗമര്ദനമ്| കണ്ഠോദ്ധ്വംസഃ സ്വരഭ്രംശഃ.................||൯||
तत्र वाताच्छिरः पार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्| कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः.................||९||
🔊 Audio coming soon
തത്ര വാതാധികേ രാജയക്ഷ്മണി ശിരഃ ശൂലാദികം ലിങ്ഗമ്|| ൯||
Adhikarana pittAdhikarAjayakShmali~ggAni (10) · Śloka 10
..................പിത്താത് പാദാസ്യപാണിഷു| ദാഹോऽതിസാരോऽസൃക്ഛര്ദിര്മുഖഗന്ധോ ജ്വരോ മദഃ||൧൦||
..................पित्तात् पादास्यपाणिषु| दाहोऽतिसारोऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः||१०||
🔊 Audio coming soon
പിത്താധികേ പാദദാഹാദികമ്|| ൧൦||
Adhikarana kaphAdhikarAjayakShmali~ggAni (11) · Śloka 11
കഫാദരോചകച്ഛര്ദിഃ കാസോ മൂര്ധാങ്ഗഗൌരവമ്| പ്രസേകഃ പീനസഃ ശ്വാസഃ സ്വരസാദോऽല്പവഹ്നിതാ||൧൧||
कफादरोचकच्छर्दिः कासो मूर्धाङ्गगौरवम्| प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता||११||
🔊 Audio coming soon
കഫാധികേ അരോചകാദികമ്|| ൧൧||
Adhikarana rAjayakShmaNi dhAtupoShaNAbhAve hetuH (12) · Śloka 12
ദോഷൈര്മന്ദാനലത്വേന സോപലേപൈഃ കഫോല്ബണൈഃ| സ്ത്രോതോമുഖേഷു രുദ്ധേഷു ധാതൂഷ്മസ്വല്പകേഷു ച| വിദഹ്യമാനഃ സ്വസ്യാനേ രസസ്താംസ്താനുപദ്രവാന്| കുര്യ്യാദഗച്ഛന് മാംസാദീനസൃക് ചോര്ധ്വം പ്രധാവതി| പച്യതേ കോഷ്ഠ ഏവാന്നമന്നം പക്ത്രൈവ ചാസ്യ യത്| പ്രായോऽസ്മാന്മലതാം യാതം നൈവാലം ധാതുപുഷ്ടയേ| രസോऽപ്യസ്യ ന രക്തായ മാംസായ കുത ഏവ തു| അവഷ്ടബ്ധഃ സ ശകൃതാ കേവലം വര്ത്തതേ ക്ഷയീ||൧൨||
दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफ़ोल्बणैः| स्त्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च| विदह्यमानः स्वस्याने रसस्तांस्तानुपद्रवान्| कुर्य्यादगच्छन् मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति| पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नं पक्त्रैव चास्य यत्| प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये| रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु| अवष्टब्धः स शकृता केवलं वर्त्तते क्षयी||१२||
🔊 Audio coming soon
രാജക്ഷ്മവതോ ധാതുപുഷ്ടികരൈര്മാംസാദിഭിരഭ്യവഹൃതൈര്ധാതുക്ഷയോ ജായത ഇത്യത്ര യുക്തിമാऽऽഹ-ദോഷൈരിത്യാദി| തസ്യ രാജയക്ഷ്മവതോ രോസ്വഭാവേന മന്ദാനലത്വേന ഹേതുനാ ദോഷൈഃ സാപലേപൈരപാകാദവിശദൈസ്തഥാ കഫോല്ബണൈശ്ച സ്ത്രോതോമുഖേഷു രുദ്ധേഷു അതഏവ ധാതൂഷ്മസ്വല്പകേഷു സത്സു രസാഖ്യോ ധാതു സ്വസ്ഥാന ഏവ വിദധ്യമാനോ നാപി രക്താദിധാതുഷു വഹന് താംസ്താനുപദ്രവാന് സ്വഹേതുകാന് കുര്യ്യാത്| അസൃക്ച മാംസാദീനഗച്ഛന് ഊര്ധ്വശരീരസ്യ ധാവതി| അസ്യ ചാന്നമന്ന പക്ത്രൈവ പച്യതേ| നതു രസാദിക്രമേണ ത്വന്യപാചകഃ| കോഷ്ഠ ഏവ പച്യതേ ന ധാതുസ്ത്രോതസ്സു| അത ഏവ ഹേതോര്ബാഹുല്യേന മലതാമേവ യാതമന്നം ധാതുപുഷ്ട്യേനാऽലമ്| ന പര്യ്യാപ്തം ഭവതീത്യര്ഥഃ| സ്തോകേന സാരേണാപ്യായ്യന്തേ ധാതവ ഇതി പ്രായോഗ്രഹണമ്| സുബോധമ്|| ൧൨||
Adhikarana rAjayakShmaNaH sAdhyAsAdhyAvasthAH (13) · Śloka 13
ലിങ്ഗേഷ്വല്പേഷ്വപി ക്ഷീണം വ്യാധ്യൌഷധബലാക്ഷമമ്| വര്ജയേത്സാധയേദേവ സര്വേഷ്വപി തതോऽന്യഥാ||൧൩||
लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्| वर्जयेत्साधयेदेव सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा||१३||
🔊 Audio coming soon
ഏവമ്ഭൂതം ക്ഷീണമല്പേഷ്വപി ലിങ്ഗേഷു വര്ജയേത്| കിമ്ഭൂതമാऽऽഹ വ്യാധീനാമൌഷധസ്യ ച ബലം യോ ന ക്ഷമതേ||൧൩||
Adhikarana sAdhyakShayaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
തതോ വ്യാധ്യൌഷധമ്ലാക്ഷമത്വാദന്യയാ വൈപരീത്യേ വ്യാധ്യൌഷധബലക്ഷമത്വേ സര്വേഷ്വാപി ലിങ്ഗേഷു സത്സ്വക്ഷീണം സാധയേദേവ| ചികിത്സേദേവ ന തു വര്ജയേത്| ഇതി നിര്ദിഷ്ടോ രാജയക്ഷ്മാ||
Adhikarana svarabhedanidAnaM svarabhedasya sa~gkhyAsamprAptiH (14) · Śloka 14
ദോഷൈര്വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച ക്ഷയാത് ഷഷ്ഠശ്ച മേദസാ| സ്വരസാദോ ഭവേത്.......................................||൧൪||
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा| स्वरसादो भवेत्.......................................||१४||
🔊 Audio coming soon
അനന്തരം തദങ്ഗഭൂതാഃ പ്രധാനത്വാത് സ്വരഭേദാദയോ നിര്ണീയന്തേ| തേഷു ച വാതാദിഭിഃ സന്നിപാതേന ക്ഷയാന്മേദസാ ച ഷട് സ്വരഭേദാഃ|
Adhikarana vAtajasvarabhedalakShaNam (15) · Śloka 15
........................തത്ര ക്ഷാമോ രൂക്ഷാശ്ചലഃ സ്വരഃ| ശൂകപൂര്ണാഭകണ്ഠത്വം സ്നിഗ്ധോഷ്ണോപശയോऽനിലാത്||൧൫||
........................तत्र क्षामो रूक्षाश्चलः स्वरः| शूकपूर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्||१५||
🔊 Audio coming soon
തത്രാऽനിലാത്സ്വരഭേദേ ക്ഷാമസ്വരത്വദികം ലിങ്ഗമ്|| ൧൫||
Adhikarana pittajasvarabhedalakShaNam (16) · Śloka 16
പിത്താത്താലുഗലേ ദാഹഃ ശോഷ ഉക്താവസൂയനമ്||൧൬||
पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्||१६||
🔊 Audio coming soon
പിത്താത്താലുദാഹാദികം ഉക്താവസൂയനമപരിപൂര്ണവചനതാ|| ൧൬||
Adhikarana kaphajasvarabhedalakShaNam (17) · Śloka 17
ലിമ്പന്നിവ കഫാത്കണ്ഠം മന്ദഃ ഖുരഖുരായതേ||൧൭||
लिम्पन्निव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते||१७||
🔊 Audio coming soon
ലിമ്പന്നിവേത്യാദികഫജസ്വരലക്ഷണമ്|| ൧൭||
Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (18) · Śloka 18
സ്വരോ വിഗദ്ധ സര്വൈസ്തു സര്വലിങ്ഗഃ .............||൧൮||
स्वरो विगद्ध सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः .............||१८||
🔊 Audio coming soon
സന്നിപാതേന സ്വരഭേദേ സ്വരോ വിബദ്ധോ ഭവതി| വാതാദിസ്വരഭേദലിങ്ഗഞ്ച ഭവതി|| ൧൮||
Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (19) · Śloka 19
.............................ക്ഷയാത് കഷേത്| ധൂമായതീവ ചാത്യര്ഥം.....................||൧൯||
.............................क्षयात् कषेत्| धूमायतीव चात्यर्थं.....................||१९||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷയാത്തു സ്വരഭേദഃ സ്വം സ്ഥാനം കണ്ഠാദികം കഷേത്| ധൂമമിവ കണ്ഠേ കരോതി|| ൧൯||
Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (20) · Śloka 20
.......................... മേദസാ ശ്ലേഷ്മലക്ഷണഃ| കൃച്ഛ്രലക്ഷ്യാക്ഷരശ്ച ...........................||൨൦||
.......................... मेदसा श्लेष्मलक्षणः| कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्च ...........................||२०||
🔊 Audio coming soon
മേദസാ സ്വരഭേദഃ ശ്ലേഷ്മസ്വരഭേദലിങ്ഗോ യസ്തു കൃച്ഛ്രലക്ഷ്യാധരഃ|| ൨൦||
Adhikarana asAdhyasvarabhedau (21) · Śloka 21
......................... അത്ര സര്വൈരന്ത്യഞ്ച വര്ജയേത്||൨൧||
......................... अत्र सर्वैरन्त्यञ्च वर्जयेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
ഏതേഷു സ്വരഭേദേഷു മധ്യേ സര്വൈഃ സന്നിപാതപ്രഭവോ യശ്ചാന്ത്യോ മേദസ്യ ഏതൌ സ്വരഭേദൌ വര്ജയേത്| ശേഷാഃ സാധ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| ഉക്തഃ സ്വര ഭേദഃ|| ൨൧||
Adhikarana arocakanidAnam, arocakasamprAptiH (22) · Śloka 22
അരോചകോ ഭവേദ്ദോഷൈര്ജിഹ്വാഹൃദയസംശ്രയൈഃ| സന്നിപാതേന മനസഃസന്താപേന ച പഞ്ചമഃ||൨൨||
अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः| सन्निपातेन मनसःसन्तापेन च पञ्चमः||२२||
🔊 Audio coming soon
അരോചക ഉച്യതേ| ദോഷൈര്വാതാദിഭിര്ജിഹ്വാം ഹൃദയം ച സംശ്രിതൈഃ പൃഥക് ത്രിഭിരരോചകോ ഭവേത്| തേഷാം കോപേ കാരണം സാമാന്യമുക്തമ് സമ്പ്രാപ്തിവശാത്തു രോഗവിശേഷ ഇതി സര്വത്ര ബോദ്ധവ്യമ്| ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ പൃഥക്ത്രയോऽരോചകാഃ സന്നിപാതേന ചതുര്ഥഃ| ജിഹ്വാഹൃദയ സംശ്രിതേനേത്യര്ഥാത് ലഭ്യതേ| മനസഃ സന്താപേന നാനാവിധേന ശോക ക്രോധാദിനാ കൃതേന| പഞ്ചമ ആഗന്തുഃ| തത്രാऽപി ചാഗന്തൂനാമാ ഗന്തുകാരണോപതാപമനു തത്പീഡയാऽനുബന്ധോ ഭവത്യേവേതി പൂര്വം വ്യാഖ്യാതമ്|| ൨൨||
Adhikarana vAtAdyarocakeShu li~ggAni (23) · Śloka 23
കഷായതിക്തമധുരം വാതാദിഷു മുഖം ക്രമാത്| സര്വോത്ഥേ വിരസം ശോകക്രോധാദിഷു യഥാമലമ്||൨൩||
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्| सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्||२३||
🔊 Audio coming soon
വാതാദ്യുദ്ഭവേഷ്വരോചകേഷു ലിങ്ഗക്രമാദ്യഥാസങ്ഖ്യേന മുഖേ കഷയാദീനാ മുപലമ്ഭഃ| സന്നിപാതോത്ഥേऽരോചകേ മുഖം വിരസം ദൂരസം (ദുഷ്ടരസം) ഭവതി| ശോകക്രോധാദിഷു യഥാമലം യ ഏവ ദോഷോऽനുബന്ധം ഗൃഹ്ണാതി തല്ലക്ഷണം ഭവതീത്യര്ഥഃ| അഥവാ ഭയശോകയോര്വാതികാത്| ക്രോധേ പിത്താദിതി യഥാമലമുക്തോऽരോചകഃ|| ൨൩||
Adhikarana chardinidAnam, chardeH sa~gkhyAsamprAptiH (24) · Śloka 24
ഛര്ദിദോഷൈഃ പൃഥക്സര്വൈര്ദ്വിഷ്ടൈരര്ഥൈശ്ച പഞ്ചമീ||൨൪||
छर्दिदोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी||२४||
🔊 Audio coming soon
ഛര്ദിരുച്യതേ| വാതാദിഭിഃ സന്നിപാതേന ദ്വിഷ്ടാര്ഥജാ ചേതി പഞ്ച ച്ഛര്ദയഃ|| ൨൪||
Adhikarana chardyAH samprAptiH (25) · Śloka 25
ഉദാനോ വികൃതോ ദോഷാന് സര്വാസ്വപ്യൂര്ധ്വമസ്യതി||൨൫||
उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वमस्यति||२५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാസു ച്ഛര്ദിഷൂദാനോ നാമ വായുര്ദോഷാന് വാതാദ്വീര്ധ്വം മുഖേന അസ്യതിക്ഷിപതീതി സാധാരണാ സമ്പ്രാപ്തിഃ|| ൨൫||
Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (26) · Śloka 26
താസൂത്ക്ലേശാऽസ്യലാവണ്യപ്രസേകാരുചയോऽഗ്രഗാഃ||൨൬||
तासूत्क्लेशाऽस्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः||२६||
🔊 Audio coming soon
ചോത്ല്കേശാദീനി പൂര്വരൂപാണി|| ൨൬||
Adhikarana vAtajachardilakShaNam (27) · Śloka 27
നാഭിം പൃഷ്ഠം രുജന് വായുഃ പാര്ശ്വേ ചാऽऽഹാരമുത്ക്ഷിപേത്| തതോ വിച്ഛിന്നമല്പാല്പം കഷായം ഫേനിലം വമേത്| ശബ്ദോദ്ഗാരയുതം കൃഷ്ണമച്ഛം കൃച്ഛ്രേണ വേഗവത്| കാസാസ്യശോഷഹൃന്മൂര്ധസ്വരപീഡാക്ലമാന്വിതഃ||൨൭||
नाभिं पृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाऽऽहारमुत्क्षिपेत्| ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्| शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्| कासास्यशोषहृन्मूर्धस्वरपीडाक्लमान्वितः||२७||
🔊 Audio coming soon
നാഭിമിത്യാദിനാ വാതാദേര്ലക്ഷണമുച്യതേ| വായുര്നാഭ്യാദിരുജന് ആഹാരമുത്ക്ഷിപേത് തദനന്തരഞ്ച വിച്ഛിന്നത്വാദിയുക്തം വമേത്| കാസാദ്യന്വിതഃ പുരുഷഃ| ഇതി വാതാത് ഛര്ദിലക്ഷണമ്|| ൨൭||
Adhikarana pittajachardilakShaNam (28) · Śloka 28
പിത്താത് ക്ഷാരോദകനിഭം ധൂമ്രം ഹരിതപീതകമ്| സാസൃഗമ്ലം കടൂഷ്ണഞ്ച തൃണ്മൂര്ച്ഛാദാഹതാപവാന്||൨൮||
पित्तात् क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्| सासृगम्लं कटूष्णञ्च तृण्मूर्च्छादाहतापवान्||२८||
🔊 Audio coming soon
പിത്താച്ച്ഛാര്ദ്യാ തൃഡാദിമാന് ക്ഷാരോദകനിഭത്വാദിയുക്തം വമേത്||൨൮||
Adhikarana kaphajacchardilakShaNam (29) · Śloka 29
കഫാത്സ്നിഗ്ധം ഘനം സ്വേതം ശ്ലേഷ്മതന്തുഗവാക്ഷിതമ്| മധുരം ലവണം ഭൂരി പ്രസക്തം ലോമഹര്ഷണമ്| മുഖശ്വയഥുമാധുര്യ്യതന്ദ്രാഹൃല്ലാസകാസവാന്||൨൯||
कफात्स्निग्धं घनं स्वेतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्| मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्| मुखश्वयथुमाधुर्य्यतन्द्राहृल्लासकासवान्||२९||
🔊 Audio coming soon
കഫാത്സ്നിഗ്ധം ഘനം സ്വേതം ശ്ലേഷ്മതന്തുഗവാക്ഷിതമ്| മധുരം ലവണം ഭൂരി പ്രസക്തം ലോമഹര്ഷണമ്|| മുഖശ്വയഥുമാധുര്യ്യതന്ദ്രാഹൃല്ലാസകാസവാന്|| ൨൯||
Adhikarana sAnnipAtikI asAdhyachardiH (30) · Śloka 30
സര്വലിങ്ഗാമലൈഃ സര്വൈരിഷ്ടോക്താ യാ ച താം ത്യജേത്||൩൦||
सर्वलिङ्गामलैः सर्वैरिष्टोक्ता या च तां त्यजेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
യാ ച്ഛര്ദിഃ സര്വൈര്മലൈര്വാതാദിഭിഃ സാ സര്വലിങ്ഗാ| സര്വാനന്തരോക്തവാതാലിങ്ഗസംയുക്താ| യാ ച്ഛര്ദിര്വേഗവതീ മൂത്രശകൃദ്ഗന്ധിരിത്യാദിനാ രിഷ്ടേഷൂക്താ ( അ. സാം. ശാ. - ൭൦൦ ) തേ ദ്വേ അപി ത്യജേത്| അസര്വലിങ്ഗാ തു സാന്നിപാതികീ ചികിത്സ്യൈവ|| ൩൦||
Adhikarana dviShTArthayogajachardiH (31) · Śloka 31
പൂത്യമേധ്യാശുചിര്ദ്വിഷ്ടദര്ശനശ്രവണാദിഭിഃ| തപ്തേ ചിത്തേ ഹൃദി ക്ലിഷ്ടേ ഛര്ദിര്ദ്വിഷ്ടാര്ഥയോഗജാ||൩൧||
पूत्यमेध्याशुचिर्द्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः| तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा||३१||
🔊 Audio coming soon
യാ ഛര്ദിഃ പൂത്യാദീനാം ദര്ശനശ്രവണചിന്തനാദിഭിശ്ചിത്തേ തപ്തേ ഹൃദി ച ക്ലിഷ്ടേ ഭവതി| ഏഷാ ദ്വിഷ്ടാര്ഥജാ| ഇതി പഞ്ച ഛര്ദയഃ|| ൩൧||
Adhikarana kRumyAdihetuShu chardiShu li~ggaiH vAtAdInavagacchet (32) · Śloka 32
വാതാദീനേവ വിമൃശേത് കൃമിതൃഷ്ണാമദൌഹൃദേ| ശൂലവേപഥുഹൃല്ലാസൈര്വിശേഷാത്കൃമിജാം വദേത്| കൃമിഹൃദ്രോഗലിങ്ഗൈശ്ച...................||൩൨||
वातादीनेव विमृशेत् कृमितृष्णामदौहृदे| शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात्कृमिजां वदेत्| कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च...................||३२||
🔊 Audio coming soon
കൃമ്യാദിഷു യാശ്ഛര്ദയഃ താ നാऽതഃ പൃഥഗ്ഭൂതാസ്താസാം വാതാദിഹേതുത്വാത്| അതസ്താസു ചതസൃഷു ച്ഛര്ദിഷു വാതാദീനേവബുദ്ധയാ ലക്ഷണൈര്വിമൃശേത്| ദൌഹൃദം പ്രഥമഗര്ഭേ മാതുര്നാനാവിധാഹാരേച്ഛാ| തസ്യാലാഭാദ്യാഛര്ദിഃ സേത്യാര്ഥഃ| കൃമിജായാസ്തു ശൂലാദീനി ലക്ഷണനി| വിശേഷാത് കൃമിഹൃദ്രോഗസ്യ ലിങ്ഗൈഃ ശ്യാവനേത്രത്വാദിഭിഃ ( അ. സം. നി. - ൧൯൨ ) കൃമിജാം ഛര്ദിം വദേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഇത്യുക്താശ്ഛര്ദയഃ|| ൩൨||
Adhikarana hRudroganidAnam, hRudrogasya sa~gkhyAsamprAptirnidAna~jca (33) · Śloka 33
................... സ്മൃതാഃ പഞ്ച തി ഹൃദ്ഗദാഃ| തേഷാം ഗുല്മനിദാനോക്തൈഃ സമുത്യാനൈശ്ച സമ്ഭവഃ||൩൩||
................... स्मृताः पञ्च ति हृद्गदाः| तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्यानैश्च सम्भवः||३३||
🔊 Audio coming soon
ഹൃദ്രോഗാ ഉച്യന്തേ| വാതാദിഭിഃ സന്നിപാതേന കൃമിഭിശ്ചേതി പഞ്ച ഹൃദ്രോഗാഃ സ്മൃതാ ആചാര്യ്യൈഃ| തേഷാഞ്ച ഹൃദ്രോഗാണാം ഗുല്മനിദാനേ വക്ഷ്യമാണഹേതുഭിഃ സമ്ഭവഃ|| ൩൩||
Adhikarana vAtajahRudrogalakShaNam (34) · Śloka 34
വാതേന ശൂല്യതേऽത്യര്ഥം തുദ്യതേ സ്ഫുടതീവ ച| ഭിദ്യതേ ശുഷ്യതി സ്തബ്ധം ഹൃദയം ശൂന്യതാ ദ്രവഃ| അകസ്മാദ്ദീനതാ ശോകോ ഭയം ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ| വേപഥുര്വേഷ്ടനം മോഹഃ ശ്വാസരോധോऽല്പനിദ്രതാ||൩൪||
वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं तुद्यते स्फुटतीव च| भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः| अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता| वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता||३४||
🔊 Audio coming soon
അല്പനിദ്രാന്തേന ഗ്രന്ഥേന വാതഹൃദ്രോഗലക്ഷണമ്| അത്യര്ഥശബ്ദേനൈതത് ഗമയതി യദന്യേഷ്വപി ഹൃദ്രോഗേഷു ഹൃദയം ശൂല്യതേ| അതിശയേന തു വാതാജ ഇതി| അകസ്മാദഹേതുകഃ|| ൩൪||
Adhikarana pittajahRudrogalakShaNAni (35) · Śloka 35
പിത്താത്തൃഷ്ണാ ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ സ്വേദോ ദാഹോऽമ്ലകഃ ക്ലമഃ| ഛര്ദനം ചാമ്ലപിത്തസ്യ ധൂമകഃ പീതതാ ജ്വരഃ||൩൫||
पित्तात्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा स्वेदो दाहोऽम्लकः क्लमः| छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः||३५||
🔊 Audio coming soon
ജ്വരാന്തേന പിത്തം ഹൃദ്രോഗലിങ്ഗമ്| പീതതാऽങ്ഗേഷു||൩൫||
Adhikarana kaphajahRudrogalakShaNAni (36) · Śloka 36
ശ്ലേഷ്മണാ ഹൃദയം സ്തബ്ധം ഭാരികം സാऽശ്മഗര്ഭവത്| കാസാഗ്നിസാദനിഷ്ഠേവ നിദ്രാലസ്യാऽരുചിജ്വരാഃ||൩൬||
श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साऽश्मगर्भवत्| कासाग्निसादनिष्ठेव निद्रालस्याऽरुचिज्वराः||३६||
🔊 Audio coming soon
ഹൃദയസ്തമ്ഭാദികം ലിങ്ഗം ശ്ലേഷ്മണാ ഹൃദ്രോഗേ ഭവതി| ഹൃദയം ഭാരിഗുരുകം സഗര്ഭവദശ്മഗര്ഭവച്ച|| ൩൬||
Adhikarana sannipAtahRudrogalakShaNam (37) · Śloka 37
സര്വലിങ്ഗൈസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ....................||൩൭||
सर्वलिङ्गैस्त्रिभिर्दोषैः....................||३७||
🔊 Audio coming soon
യസ്തു ത്രിഭിര്ദോഷൈര്ഹൃദ്രോഗഃ സഃ സര്വലിങ്ഗോ ഭവതി|| ൩൭||
Adhikarana kRumijahRudrogalakShaNAni tasya shIghracikitsyatva~jca (38) · Śloka 38
.................... കൃമിഭിഃ ശ്യാവനേത്രാതാ| തമഃ പ്രവേശോ ഹൃല്ലാസഃ ശോഷഃ കണ്ഡൂഃ കഫസ്ത്രുതിഃ| ഹൃദയം പ്രതതം ചാത്ര ക്രകചേനേവ ദാര്യ്യതേ| ചികിത്സേദാമയം ഘോരം തം ശീഘ്രം ശീഘ്രകാരിണമ്||൩൮||
.................... कृमिभिः श्यावनेत्राता| तमः प्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफ़स्त्रुतिः| हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्य्यते| चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्||३८||
🔊 Audio coming soon
കൃമിഹൃദ്രോഗേ ശ്യാവനേത്രത്വാദിലിങ്ഗമ്| അത്ര കൃമിഹൃദോഗേ കൃമ്യൂപഘാതവശാത്സതതം ഹൃദയം ക്രകചേനേവ ദാര്യ്യതേ| ക്രകചഃ കരപത്രമ്| തഞ്ച കൃമിഹൃദ്രോഗാഖ്യമാമയം ഘോരം ശീഘ്രകാരിണഞ്ച ശീഘ്രം ചികിത്സേതി| മഹാമര്മഹൃദയസ്യ കൃമിഭിര്ഭക്ഷണാത്| ഇത്യുക്താ ഹൃദ്രോഗാഃ|| ൩൮||
Adhikarana tRuShNAnidAnam, tRuShNAprabhedAH (39) · Śloka 39
വാതാത്പിത്താത്കഫാത്തൃഷ്ണാ സന്നിപാതാദ്രസക്ഷയാത്| ഷഷ്ഠീ സ്യാദുപസര്ഗാച്ച .....................||൩൯||
वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्| षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च .....................||३९||
🔊 Audio coming soon
തൃഷ്ണാ ഉച്യന്തേ| വാതാദിവിശേഷേണ ഷട് തൃഷ്ണാ ഭവന്തി| ഉപസര്ഗോऽന്യരോഗാഭിഷങ്ഗഃ|| ൩൯||
Adhikarana tRuShNAnidAnam (40) · Śloka 40
...................വാതപിത്തേ തു കാരണമ്| സര്വാസു.............................||൪൦||
...................वातपित्ते तु कारणम्| सर्वासु.............................||४०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാസു തൃഷ്ണാസു വാതപിത്തേ പ്രധാനം കാരണമ്|| ൪൦||
Adhikarana vAtapittaprakopakAraNaM lakShaNAni ca (41) · Śloka 41
........തത്പ്രകോപ്രോ ഹി സൌമ്യധാതുപ്രശോഷണാത്| സര്വദേഹ ഭ്രമോത്കമ്പതാപതൃഡ്ദാഹമോകൃത്||൪൧||
........तत्प्रकोप्रो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्| सर्वदेह भ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोकृत्||४१||
🔊 Audio coming soon
തയോശ്ച വാതാത്തയോഃ പ്രകോപഃ സൌമ്യസ്യ രസാഖ്യധാതോഃ കാരണവശേന പ്രശോഷണാത് സ ച തത്പ്രകോപഃ സര്വദേഹഭ്രമോത്കമ്പാദികൃത്||൪൧||
Adhikarana tRuShNAsamprAptiH (42) · Śloka 42
ജിഹ്വാമൂലഗലക്ലോമതാലുതോയവഹാഃ സിരാഃ| സംശോഷ്യ തൃഷ്ണാ ജായന്തേ............||൪൨||
जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः| संशोष्य तृष्णा जायन्ते............||४२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാശ്ച തൃഷ്ണാ ജിഹ്വാമൂലാദികം സംശോഷ്യ ജായന്തേ|| ൪൨||
Adhikarana tRuShNAsAmAnyalakShaNam (43) · Śloka 43
....................താസാം സാമാന്യലക്ഷണമ്| മുഖശോഷോ ജലാതൃപ്തിരന്നദ്വേഷഃ സ്വരക്ഷയഃ| കണ്ഠൌഷ്ഠജിഹ്വാകാര്കശ്യം ജിഹ്വാനിഷ്ക്രമണം ക്ലമഃ| പ്രലാപശ്ചിത്തവിഭ്രംശസ്തൃഡ്ഗ്രഹോക്താസ്തഥാऽ ऽമയാഃ||൪൩||
....................तासां सामान्यलक्षणम्| मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः| कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः| प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृड्ग्रहोक्तास्तथाऽ ऽमयाः||४३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാസാം മുഖശോഷാദിതൃഡ്ഗ്രഹോക്താമയാന്തം സാമാന്യലക്ഷണമ്| തൃഡ്ഗ്രഹോക്താ ആമയാഃ ശോഷാദയോ രോഗാനുത്പാദനീയോക്താഃ ( അ. സം. സൂ. - ൧൫൬ )|| ൪൩||
Adhikarana vAtajatRUShNAlakShaNam (44) · Śloka 44
മാരുതാത്ക്ഷാമതാ ദൈന്യം ശങ്ഖതോദഃ ശിരോഭ്രമഃ| ഗന്ധാജ്ഞാനാസ്യവൈരസ്യശ്രുതിനിദ്രാബലക്ഷയാഃ| ശീതാമ്ബുപാനാദ്വൃദ്ധിശ്ച .....................||൪൪||
मारुतात्क्षामता दैन्यं शङ्खतोदः शिरोभ्रमः| गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः| शीताम्बुपानाद्वृद्धिश्च .....................||४४||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷാമതാദികം മാരുതാത് തൃല്ലക്ഷണമ്|| ൪൪||
Adhikarana pittajatRuShNAlakShaNam (45) · Śloka 45
.................... പിത്താന്മൂര്ച്ഛാസ്യതിക്തതാ| രക്തേക്ഷണത്വം പ്രതതം ശോഷോ ദാഹോऽതിധൂമകഃ||൪൫||
.................... पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता| रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः||४५||
🔊 Audio coming soon
മൂര്ച്ഛാദികം പിത്താത്|| ൪൫||
Adhikarana kaphajatRuShNAyAH samprArlakShaNa~jca (46) · Śloka 46
കഫോ രുണദ്ധി കുപിതസ്തോയവാഹിഷു മാരുതമ്| സ്ത്രോതസ്തു സകഫസ്തേന പങ്കവച്ഛോഷ്യതേ തതഃ| ശൂകൈരിവാചിതഃ കണ്ഠോ നിദ്രാ മധുരവക്ത്രതാ| ആധ്മാനം ശിരസോ ജാഡ്യം സ്തൈമിത്യശ്ഛര്ദ്യരോചകാഃ| ആലസ്യമവിപാകശ്ച .............................||൪൬||
कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्| स्त्रोतस्तु सकफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः| शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्त्रता| आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यश्छर्द्यरोचकाः| आलस्यमविपाकश्च .............................||४६||
🔊 Audio coming soon
തൃഷ്ണാസു ശോഷേ വാതപിത്തം കാരണമുക്തമ്| തത് കഫേ കദാചിത് സൌമ്യത്വാന്ന സമ്ഭവത്യതഃ കഫജായാഃ സമ്പ്രാപ്തിരുച്യതേ| കഫഃ കുപിതസ്തോയവാഹിഷു സ്ത്രോതസ്സു യദാ മാരുതം രുണദ്ധി തദാ തേന മാരുതേന സ കഫഃ ശോഷ്യതേ പങ്കവത്| തതഃ കഫേ ശുഷ്കേ അവിപാകാന്തം തൃഷ്ണായാ ലിങ്ഗം ഭവതീതി കഫതൃൗഷ്ണാ|| ൪൬||
Adhikarana sannipAtajatRuShNAlakShaNam (47) · Śloka 47
.................. സര്വേഃ സ്യാത്സര്വലക്ഷണാ||൪൭||
.................. सर्वेः स्यात्सर्वलक्षणा||४७||
🔊 Audio coming soon
സന്നിപാതേന തൃഷ്ണാ സര്വലക്ഷണാ ഭവതി|| ൪൭||
Adhikarana AmodbhavatRuShNAyAH vAtapitajatvam (48) · Śloka 48
ആമോദ്ഭവാ ച ഭക്തസ്യ സംരോധാദ്വാതപിത്തജാ||൪൮||
आमोद्भवा च भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा||४८||
🔊 Audio coming soon
യാ ത്വാമോദ്ഭവാ സാ വാതപിത്തജൈവ ബോദ്ധവ്യാ| യതഃ ആമേനാവച്ഛേന്നേऽന്നസ്യാപാകേന തര്പണാഭാവദ്വൃദ്ധാഭ്യാം വാതപിത്താഭ്യാം ജന്യതേ||൪൮ ||
Adhikarana anyanimamittAshca pittajatRuShNAH (49) · Śloka 49
ഉഷ്ണക്ലാന്തസ്യ സഹസാ ശീതാമ്ഭോ ഭജതസ്തൃഷമ്| ഉഷ്മാ രുദ്ധോ ഗതഃ കോഷ്ഠം യാം കുര്യ്യാത്പിത്തജൈവ സാ| യാ ച പാനാതിപാനോത്ഥാ തീക്ഷ്ണാഗ്നേ സ്നേഹജാ ച യാ||൪൯||
उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्| उष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्य्यात्पित्तजैव सा| या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्ने स्नेहजा च या||४९||
🔊 Audio coming soon
ഉഷ്ണേനാതപാദിനാ ക്ലാന്തസ്യ സതസ്സഹസാ ശീതോദകസേവനാത് യാ തൃഡ് ദൃഷ്ടാ സാ പിത്തജൈവ ബോദ്ധവ്യാ| യാ തൂഷ്മരൂപം പിത്തം വൃദ്ധശരീരേ വ്യാപ്യ വര്ത്തമാനം ബഹിഃ ശീതാമ്ബുസേകാത് പ്രതിഹതം കോഷ്ഠേ പ്രവിഷ്ടം തൃഷം കരോതി| യാ ച പാനസ്യ മദ്യസ്യാതിപാനേന ഭവതി സാ ച പിത്തജൈവ തഥാ തീക്ഷ്ണാഗ്നേഃ പുരുഷസ്യ സ്നേഹേന യാ തൃഷ്ണാ സാ ച പിത്തജൈവ| ന സര്പിഃ കേവലം പിത്തേ പേയമിതി സ്മര്തവ്യമ്|| ൪൯||
Adhikarana snigdhAdibhojanotthatRuShNAyAH kaphajatvam (50) · Śloka 50
സ്നിഗ്ധഗുര്വമ്ലലവണഭോജനേന കഫോദ്ഭവാ||൫൦||
स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा||५०||
🔊 Audio coming soon
സ്നിഗ്ധാദിഭോജനേന യാ തൃൗഷ്ണാ സാ കഫോദ്ഭവേതി വിജ്ഞേയാ|| ൫൦||
Adhikarana kShayajatRuShNArasakShayatRuShNAlakShaNam (51) · Śloka 51
തൃഷ്ണാ രസക്ഷയോക്തേന ലക്ഷണേന ക്ഷയാത്മികാ||൫൧||
तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका||५१||
🔊 Audio coming soon
രസക്ഷയലക്ഷണേന ക്ഷയാത്മികാ തൃഷ്ണാ ജ്ഞേയാ| രസക്ഷയലക്ഷണം 'രസേരൌക്ഷ്യമ്' ( അ. ഹൃ. സൂ. - ൧൧-൧൭; അ. സം. സൂ. ൧൯ ) ഇത്യാദികം സൂത്രോക്തമ്| ഏഷാ പഞ്ചമീ തൃട്|| ൫൧||
Adhikarana upasargajatRuShNAlakShaNam (52-53) · Śloka 53
ശോഷമേഹജ്വരാദ്യന്യദീര്ഘരോഗോപസര്ഗതഃ| യാ തൃഷ്ണാ ജായതേ തീവ്രാ സോപസര്ഗാത്മികാ സ്മൃതാ||൫൨|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫൩||
शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः| या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता||५२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां राजयक्ष्मादिनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५३||
🔊 Audio coming soon
ശോഷാദിദീര്ഘരോഗോപര്സാദ്യാ തീവ്രാ തൃട് സോപസര്ഗാത്മികാ ഷഷ്ഠീ| ഇത്യുക്താസ്തൃഷ്ണാഃ|| ൫൨|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം നിദാനസ്ഥാനേ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ