Adhikarana atha rAjayakShmAdinidAnaM nAma pa~jcamo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో రాజయక్ష్మాదినిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ధాతుక్షయహేతుత్వసామాన్యాన్మహా-రోగత్వాద్వినాశవహత్వాచ్చ హిధ్మాశ్వాసానంతరం రాజయక్ష్మనిర్ణయాయాఽధ్యాయారంభః|| 1||
Adhikarana rAjakShmasAmAnyasvarUpaM tatparyAyAshca (2) · Śloka 2
అనేకరోగానుగతో బహురోగపురోగమః| రాజయక్ష్మా క్షయః శోషో రోగరాడితి చ స్మృతః||2||
अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः| राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः||२||
🔊 Audio coming soon
రాజయక్ష్మా రాజవదనేకరోగేణానుగతో భవతి| తస్మిఁశ్చైవ కృతసంశ్రయే బహూపద్రవజన్మ భవతీత్యర్థః| తథా బహవో రోగాః పురోగమనశీలా యస్య స తథోక్తః| అనేనైతదుక్తం-ఉత్పిత్సో రాజయక్ష్మణః ప్రథమమేవ పీనసశ్వాసాదిబహురోగజన్మ భవతి ఇతి| ఏతేషాంచ రోగాణాం స్వపరివారసంయుతానామప్యేతదంగత్వం విజ్ఞేయం| రాజయక్ష్మాదయశ్చత్వారః పర్య్యార్యాః|| 2||
Adhikarana rAjayakShmAdishabdAnAM nirvacanam (3) · Śloka 3
నక్షత్రాణాం ద్విజానాం చ రాజ్ఞోఽభూదయం పురా| యచ్చ రాజా చ యక్ష్మా చ రాజయక్ష్మా తతో మతః| దేహౌషధక్షయకృతేః క్షయస్తత్సంభావాచ్చ సః| రసాదిశోషణాచ్ఛోషో రోగరాట్ తేషు రాజనాత్||3||
नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूदयं पुरा| यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः| देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भावाच्च सः| रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्||३||
🔊 Audio coming soon
తేచ నక్షత్రాణమిత్యాదినా నిరుచ్యంతేఽర్థావబోధనాయ తేన రాయక్ష్మేతి తత్పురుషః కర్మధారయో వా| దేహౌషధక్షయఫలహేతుత్వాద్వా ధాతుక్షయహేతుత్వాదక్షయః| ధాతుశోషణాచ్ఛోషః| తేషు రోగేషు మధ్యే రాజనాద్ రోగరాట్|| 3||
Adhikarana rAjayakShmanidAnam (4) · Śloka 4
సాహసం వేగసంరోధః శుక్రోజః స్నేహసంక్షయః| అన్నపానవిధిత్యాగశ్చత్వారస్తస్య హేతవః||4||
साहसं वेगसंरोधः शुक्रोजः स्नेहसंक्षयः| अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः||४||
🔊 Audio coming soon
తస్య రాజక్ష్మణః సాహసాదయశ్చత్వారోఽతిసేవితా హేతవః ( నిదానం )| సాహసమవిచార్య్యాత్మశక్తిసేవితమతిమాత్రం యుద్ధాది వేగానాం వాతాదీనాం ధారణం| శుక్రాదిక్షయః స్వస్వహేతుభ్యః|| 4||
Adhikarana rAjayakShmasamprAptiH (5) · Śloka 5
తైరుదీర్ణోఽనిలః పిత్తం కఫం చోదీర్య్య సర్వతః| శరీరసంధీనావిశ్య తాన్ సిరాశ్చ ప్రపీడయన్| ముఖాని స్త్రోతసాం రుద్ధ్వా తథైవాతివివృత్యా వా| సర్పన్నూర్ధ్వమధస్తిర్య్యగ్యథాస్వం జనయేద్ గదాన్||5||
तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफ़ं चोदीर्य्य सर्वतः| शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्| मुखानि स्त्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्या वा| सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्य्यग्यथास्वं जनयेद् गदान्||५||
🔊 Audio coming soon
తైః సాహసాదిభిరనిలః ఉదీర్ణః పిత్తం కఫం చోదీర్య్యత్యేవమాదేర్యథాస్వం గదాన్ పీనసాదీన్ జనయేదితి సంబంధః| తానితి శరీరసంధీన్| సంప్రాప్తివశాత్ స్త్రోతోముఖాని రుద్ధ్వాఽతివివృత్య వా ఊర్ధ్వమధస్తిర్య్యక్చ సర్పన్ ప్రసరన్|| 5||
Adhikarana rAjayakShmapUrvarUpam (6) · Śloka 6
రూపం భవిష్యతస్తస్య ప్రతిశ్యాయో భృశం క్షవః| ప్రసేకో ముఖమాధుర్య్యం సదనం వహ్నిదేహయోః| స్థాల్యామత్రాన్నపానాదౌ శుచావప్యశుచీక్షణం| మక్షికాతృణకేశాదిపతః ప్రాయోఽన్నపానయోః| హృల్లాసశ్ఛర్దిరరుచిరశ్నతోఽపి బలక్షయః| పాణ్యోరవేక్షా పాదస్య శోఫోఽక్ష్ణోరతిశుక్లతా| బాహ్వోః ప్రమాణజిజ్ఞాసా కాయే బైభత్స్యదర్శనం| స్త్రీమద్యమాంసప్రియతా ఘృణిత్వం మూర్ధగుంఠనం| నఖకేశాతివృద్ధిశ్చ స్వప్నే చాఽభిభవో భవేత్| పతంగకృకలాసాహికపిశ్వాపదపక్షిభిః| కేశాస్థితుషభస్మాదిరాశౌ సమధిరోహణం| శూన్యానాం గ్రామదేశానాం దర్శనం శుష్యతోఽంభసః| జ్యోతిర్గిరీణాం పతతాం జ్వలతాం మహీరుహాం||6||
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः| प्रसेको मुखमाधुर्य्यं सदनं वह्निदेहयोः| स्थाल्यामत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्| मक्षिकातृणकेशादिपतः प्रायोऽन्नपानयोः| हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः| पाण्योरवेक्षा पादस्य शोफ़ोऽक्ष्णोरतिशुक्लता| बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्| स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्धगुण्ठनम्| नखकेशातिवृद्धिश्च स्वप्ने चाऽभिभवो भवेत्| पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः| केशास्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्| शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः| ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां महीरुहाम्||६||
🔊 Audio coming soon
భవిష్యతస్తస్య రాజయక్ష్మణః ప్రతిశ్యాయాదీని పూర్వరూపాణి| స్థాల్యాదౌ శుచావప్యశుచిర్బుద్ధిః| పాణ్యోరవేక్షా నిర్హేతుకా| తథా కాయే బైభత్స్యదర్శనాం| మూర్ధ్నః శిరసో వస్త్రాదినా ప్రచ్ఛాదనం| స్వప్నే పతంగాద్యాభిభవో భవేత్| కేశాదిరాశ్యధిరోహణం| శూన్యగ్రామాదిదర్శనం చ| పతంగోఽగ్నిః|| 6||
Adhikarana rAjayakShmaNaH ekAdasharUpANi (7) · Śloka 7
పీనసశ్వాసకాసాంసమూర్ధస్వరరుజోఽరుచిః| ఊర్ధ్వవిట్స్త్రంససంశోషావధశ్ఛర్దిస్తు కోష్ఠగే| తిర్య్యక్స్థే పార్శ్వరుగ్దోషే సంధిగే భవతి జ్వరః| రూపాణ్యేకాదశైతాని జాయంతే రాజయక్ష్మిణః||7||
पीनसश्वासकासांसमूर्धस्वररुजोऽरुचिः| ऊर्ध्वविट्स्त्रंससंशोषावधश्छर्दिस्तु कोष्ठगे| तिर्य्यक्स्थे पार्श्वरुग्दोषे सन्धिगे भवति ज्वरः| रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः||७||
🔊 Audio coming soon
తస్య చ రాజయక్ష్మిణ ఊర్ధ్వగతే దోషే పీనసాదయో భవంతి| అధోగతే పురీషస్య స్త్రంసః శోషో వా| కోష్ఠగే దోషే ఛర్దిర్భవతి| తిర్య్యక్స్త్రోతస్సు స్థితే ( దోషే ) పార్శ్వరుగ్భవతి| సంధిగే దోషే జ్వరో భవతి| తేనైతదుక్తం-దోషకోపవిశేషపరాయత్తా శరీరే వ్యాప్తిః| యథావ్యాప్తి చ రోగసంభవః| సకలవ్యాప్యౌత్వేకాదశరోగసమూహః పరిపూర్ణోరాజయక్ష్మా భవతి| స్త్రోతసాం రోధాద్విట్ఛోషః| తేషాం వివృతత్వాత్స్త్రంసః| తేన సంఖయాయామనయోరన్యతరస్య గ్రహణం| యుగపదసంభవాత్| పీనసః, శ్వాసః, కాసః, అంసరుక్, మూర్ధరుక్, స్వరరుక్, అరుచిః, విశః, స్త్రంసః శోషో వా, ఛర్దిః, పార్శ్వరుక, జ్వరః-ఇత్యేకాదశరోగసమూహః క్షయః|| 7||
Adhikarana rAjayakShmaNi pInasAdInAmupadravAH (8) · Śloka 8
తేషాముపద్రవాన్ విద్యాత్ కంఠోద్ధ్వంసమురోరుజం| జృంభాంగమర్దనిష్ఠీవవహ్నిసాదాఽస్యపూతితాః||8||
तेषामुपद्रवान् विद्यात् कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्| जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादाऽस्यपूतिताः||८||
🔊 Audio coming soon
తేషాం పీనసాదీనాం కంఠోద్ధ్వంసాదయ ఉపద్రవాః రోగస్య పశ్చాదుత్పన్నో దుఃఖానుబంధీ రోగ ఉపద్రవః|| 8||
Adhikarana vAtAdhikarAjayakShmali~ggAni (9) · Śloka 9
తత్ర వాతాచ్ఛిరః పార్శ్వశూలమంసాంగమర్దనం| కంఠోద్ధ్వంసః స్వరభ్రంశః.................||9||
तत्र वाताच्छिरः पार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्| कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः.................||९||
🔊 Audio coming soon
తత్ర వాతాధికే రాజయక్ష్మణి శిరః శూలాదికం లింగం|| 9||
Adhikarana pittAdhikarAjayakShmali~ggAni (10) · Śloka 10
..................పిత్తాత్ పాదాస్యపాణిషు| దాహోఽతిసారోఽసృక్ఛర్దిర్ముఖగంధో జ్వరో మదః||10||
..................पित्तात् पादास्यपाणिषु| दाहोऽतिसारोऽसृक्छर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः||१०||
🔊 Audio coming soon
పిత్తాధికే పాదదాహాదికం|| 10||
Adhikarana kaphAdhikarAjayakShmali~ggAni (11) · Śloka 11
కఫాదరోచకచ్ఛర్దిః కాసో మూర్ధాంగగౌరవం| ప్రసేకః పీనసః శ్వాసః స్వరసాదోఽల్పవహ్నితా||11||
कफादरोचकच्छर्दिः कासो मूर्धाङ्गगौरवम्| प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता||११||
🔊 Audio coming soon
కఫాధికే అరోచకాదికం|| 11||
Adhikarana rAjayakShmaNi dhAtupoShaNAbhAve hetuH (12) · Śloka 12
దోషైర్మందానలత్వేన సోపలేపైః కఫోల్బణైః| స్త్రోతోముఖేషు రుద్ధేషు ధాతూష్మస్వల్పకేషు చ| విదహ్యమానః స్వస్యానే రసస్తాంస్తానుపద్రవాన్| కుర్య్యాదగచ్ఛన్ మాంసాదీనసృక్ చోర్ధ్వం ప్రధావతి| పచ్యతే కోష్ఠ ఏవాన్నమన్నం పక్త్రైవ చాస్య యత్| ప్రాయోఽస్మాన్మలతాం యాతం నైవాలం ధాతుపుష్టయే| రసోఽప్యస్య న రక్తాయ మాంసాయ కుత ఏవ తు| అవష్టబ్ధః స శకృతా కేవలం వర్త్తతే క్షయీ||12||
दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफ़ोल्बणैः| स्त्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च| विदह्यमानः स्वस्याने रसस्तांस्तानुपद्रवान्| कुर्य्यादगच्छन् मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति| पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नं पक्त्रैव चास्य यत्| प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये| रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु| अवष्टब्धः स शकृता केवलं वर्त्तते क्षयी||१२||
🔊 Audio coming soon
రాజక్ష్మవతో ధాతుపుష్టికరైర్మాంసాదిభిరభ్యవహృతైర్ధాతుక్షయో జాయత ఇత్యత్ర యుక్తిమాఽఽహ-దోషైరిత్యాది| తస్య రాజయక్ష్మవతో రోస్వభావేన మందానలత్వేన హేతునా దోషైః సాపలేపైరపాకాదవిశదైస్తథా కఫోల్బణైశ్చ స్త్రోతోముఖేషు రుద్ధేషు అతఏవ ధాతూష్మస్వల్పకేషు సత్సు రసాఖ్యో ధాతు స్వస్థాన ఏవ విదధ్యమానో నాపి రక్తాదిధాతుషు వహన్ తాంస్తానుపద్రవాన్ స్వహేతుకాన్ కుర్య్యాత్| అసృక్చ మాంసాదీనగచ్ఛన్ ఊర్ధ్వశరీరస్య ధావతి| అస్య చాన్నమన్న పక్త్రైవ పచ్యతే| నతు రసాదిక్రమేణ త్వన్యపాచకః| కోష్ఠ ఏవ పచ్యతే న ధాతుస్త్రోతస్సు| అత ఏవ హేతోర్బాహుల్యేన మలతామేవ యాతమన్నం ధాతుపుష్ట్యేనాఽలం| న పర్య్యాప్తం భవతీత్యర్థః| స్తోకేన సారేణాప్యాయ్యంతే ధాతవ ఇతి ప్రాయోగ్రహణం| సుబోధం|| 12||
Adhikarana rAjayakShmaNaH sAdhyAsAdhyAvasthAH (13) · Śloka 13
లింగేష్వల్పేష్వపి క్షీణం వ్యాధ్యౌషధబలాక్షమం| వర్జయేత్సాధయేదేవ సర్వేష్వపి తతోఽన్యథా||13||
लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्| वर्जयेत्साधयेदेव सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा||१३||
🔊 Audio coming soon
ఏవంభూతం క్షీణమల్పేష్వపి లింగేషు వర్జయేత్| కింభూతమాఽఽహ వ్యాధీనామౌషధస్య చ బలం యో న క్షమతే||13||
Adhikarana sAdhyakShayaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
తతో వ్యాధ్యౌషధమ్లాక్షమత్వాదన్యయా వైపరీత్యే వ్యాధ్యౌషధబలక్షమత్వే సర్వేష్వాపి లింగేషు సత్స్వక్షీణం సాధయేదేవ| చికిత్సేదేవ న తు వర్జయేత్| ఇతి నిర్దిష్టో రాజయక్ష్మా||
Adhikarana svarabhedanidAnaM svarabhedasya sa~gkhyAsamprAptiH (14) · Śloka 14
దోషైర్వ్యస్తైః సమస్తైశ్చ క్షయాత్ షష్ఠశ్చ మేదసా| స్వరసాదో భవేత్.......................................||14||
दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा| स्वरसादो भवेत्.......................................||१४||
🔊 Audio coming soon
అనంతరం తదంగభూతాః ప్రధానత్వాత్ స్వరభేదాదయో నిర్ణీయంతే| తేషు చ వాతాదిభిః సన్నిపాతేన క్షయాన్మేదసా చ షట్ స్వరభేదాః|
Adhikarana vAtajasvarabhedalakShaNam (15) · Śloka 15
........................తత్ర క్షామో రూక్షాశ్చలః స్వరః| శూకపూర్ణాభకంఠత్వం స్నిగ్ధోష్ణోపశయోఽనిలాత్||15||
........................तत्र क्षामो रूक्षाश्चलः स्वरः| शूकपूर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्||१५||
🔊 Audio coming soon
తత్రాఽనిలాత్స్వరభేదే క్షామస్వరత్వదికం లింగం|| 15||
Adhikarana pittajasvarabhedalakShaNam (16) · Śloka 16
పిత్తాత్తాలుగలే దాహః శోష ఉక్తావసూయనం||16||
पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्||१६||
🔊 Audio coming soon
పిత్తాత్తాలుదాహాదికం ఉక్తావసూయనమపరిపూర్ణవచనతా|| 16||
Adhikarana kaphajasvarabhedalakShaNam (17) · Śloka 17
లింపన్నివ కఫాత్కంఠం మందః ఖురఖురాయతే||17||
लिम्पन्निव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते||१७||
🔊 Audio coming soon
లింపన్నివేత్యాదికఫజస్వరలక్షణం|| 17||
Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (18) · Śloka 18
స్వరో విగద్ధ సర్వైస్తు సర్వలింగః .............||18||
स्वरो विगद्ध सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः .............||१८||
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతేన స్వరభేదే స్వరో విబద్ధో భవతి| వాతాదిస్వరభేదలింగంచ భవతి|| 18||
Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (19) · Śloka 19
.............................క్షయాత్ కషేత్| ధూమాయతీవ చాత్యర్థం.....................||19||
.............................क्षयात् कषेत्| धूमायतीव चात्यर्थं.....................||१९||
🔊 Audio coming soon
క్షయాత్తు స్వరభేదః స్వం స్థానం కంఠాదికం కషేత్| ధూమమివ కంఠే కరోతి|| 19||
Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (20) · Śloka 20
.......................... మేదసా శ్లేష్మలక్షణః| కృచ్ఛ్రలక్ష్యాక్షరశ్చ ...........................||20||
.......................... मेदसा श्लेष्मलक्षणः| कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्च ...........................||२०||
🔊 Audio coming soon
మేదసా స్వరభేదః శ్లేష్మస్వరభేదలింగో యస్తు కృచ్ఛ్రలక్ష్యాధరః|| 20||
Adhikarana asAdhyasvarabhedau (21) · Śloka 21
......................... అత్ర సర్వైరంత్యంచ వర్జయేత్||21||
......................... अत्र सर्वैरन्त्यञ्च वर्जयेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
ఏతేషు స్వరభేదేషు మధ్యే సర్వైః సన్నిపాతప్రభవో యశ్చాంత్యో మేదస్య ఏతౌ స్వరభేదౌ వర్జయేత్| శేషాః సాధ్యా ఇత్యర్థః| ఉక్తః స్వర భేదః|| 21||
Adhikarana arocakanidAnam, arocakasamprAptiH (22) · Śloka 22
అరోచకో భవేద్దోషైర్జిహ్వాహృదయసంశ్రయైః| సన్నిపాతేన మనసఃసంతాపేన చ పంచమః||22||
अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः| सन्निपातेन मनसःसन्तापेन च पञ्चमः||२२||
🔊 Audio coming soon
అరోచక ఉచ్యతే| దోషైర్వాతాదిభిర్జిహ్వాం హృదయం చ సంశ్రితైః పృథక్ త్రిభిరరోచకో భవేత్| తేషాం కోపే కారణం సామాన్యముక్తం సంప్రాప్తివశాత్తు రోగవిశేష ఇతి సర్వత్ర బోద్ధవ్యం| త్రిభిర్దోషైః పృథక్త్రయోఽరోచకాః సన్నిపాతేన చతుర్థః| జిహ్వాహృదయ సంశ్రితేనేత్యర్థాత్ లభ్యతే| మనసః సంతాపేన నానావిధేన శోక క్రోధాదినా కృతేన| పంచమ ఆగంతుః| తత్రాఽపి చాగంతూనామా గంతుకారణోపతాపమను తత్పీడయాఽనుబంధో భవత్యేవేతి పూర్వం వ్యాఖ్యాతం|| 22||
Adhikarana vAtAdyarocakeShu li~ggAni (23) · Śloka 23
కషాయతిక్తమధురం వాతాదిషు ముఖం క్రమాత్| సర్వోత్థే విరసం శోకక్రోధాదిషు యథామలం||23||
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्| सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्||२३||
🔊 Audio coming soon
వాతాద్యుద్భవేష్వరోచకేషు లింగక్రమాద్యథాసంఖ్యేన ముఖే కషయాదీనా ముపలంభః| సన్నిపాతోత్థేఽరోచకే ముఖం విరసం దూరసం (దుష్టరసం) భవతి| శోకక్రోధాదిషు యథామలం య ఏవ దోషోఽనుబంధం గృహ్ణాతి తల్లక్షణం భవతీత్యర్థః| అథవా భయశోకయోర్వాతికాత్| క్రోధే పిత్తాదితి యథామలముక్తోఽరోచకః|| 23||
Adhikarana chardinidAnam, chardeH sa~gkhyAsamprAptiH (24) · Śloka 24
ఛర్దిదోషైః పృథక్సర్వైర్ద్విష్టైరర్థైశ్చ పంచమీ||24||
छर्दिदोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी||२४||
🔊 Audio coming soon
ఛర్దిరుచ్యతే| వాతాదిభిః సన్నిపాతేన ద్విష్టార్థజా చేతి పంచ చ్ఛర్దయః|| 24||
Adhikarana chardyAH samprAptiH (25) · Śloka 25
ఉదానో వికృతో దోషాన్ సర్వాస్వప్యూర్ధ్వమస్యతి||25||
उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वमस्यति||२५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాసు చ్ఛర్దిషూదానో నామ వాయుర్దోషాన్ వాతాద్వీర్ధ్వం ముఖేన అస్యతిక్షిపతీతి సాధారణా సంప్రాప్తిః|| 25||
Adhikarana chardyAH pUrvarUpam (26) · Śloka 26
తాసూత్క్లేశాఽస్యలావణ్యప్రసేకారుచయోఽగ్రగాః||26||
तासूत्क्लेशाऽस्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः||२६||
🔊 Audio coming soon
చోత్ల్కేశాదీని పూర్వరూపాణి|| 26||
Adhikarana vAtajachardilakShaNam (27) · Śloka 27
నాభిం పృష్ఠం రుజన్ వాయుః పార్శ్వే చాఽఽహారముత్క్షిపేత్| తతో విచ్ఛిన్నమల్పాల్పం కషాయం ఫేనిలం వమేత్| శబ్దోద్గారయుతం కృష్ణమచ్ఛం కృచ్ఛ్రేణ వేగవత్| కాసాస్యశోషహృన్మూర్ధస్వరపీడాక్లమాన్వితః||27||
नाभिं पृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाऽऽहारमुत्क्षिपेत्| ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्| शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्| कासास्यशोषहृन्मूर्धस्वरपीडाक्लमान्वितः||२७||
🔊 Audio coming soon
నాభిమిత్యాదినా వాతాదేర్లక్షణముచ్యతే| వాయుర్నాభ్యాదిరుజన్ ఆహారముత్క్షిపేత్ తదనంతరంచ విచ్ఛిన్నత్వాదియుక్తం వమేత్| కాసాద్యన్వితః పురుషః| ఇతి వాతాత్ ఛర్దిలక్షణం|| 27||
Adhikarana pittajachardilakShaNam (28) · Śloka 28
పిత్తాత్ క్షారోదకనిభం ధూమ్రం హరితపీతకం| సాసృగమ్లం కటూష్ణంచ తృణ్మూర్చ్ఛాదాహతాపవాన్||28||
पित्तात् क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्| सासृगम्लं कटूष्णञ्च तृण्मूर्च्छादाहतापवान्||२८||
🔊 Audio coming soon
పిత్తాచ్చ్ఛార్ద్యా తృడాదిమాన్ క్షారోదకనిభత్వాదియుక్తం వమేత్||28||
Adhikarana kaphajacchardilakShaNam (29) · Śloka 29
కఫాత్స్నిగ్ధం ఘనం స్వేతం శ్లేష్మతంతుగవాక్షితం| మధురం లవణం భూరి ప్రసక్తం లోమహర్షణం| ముఖశ్వయథుమాధుర్య్యతంద్రాహృల్లాసకాసవాన్||29||
कफात्स्निग्धं घनं स्वेतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्| मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्| मुखश्वयथुमाधुर्य्यतन्द्राहृल्लासकासवान्||२९||
🔊 Audio coming soon
కఫాత్స్నిగ్ధం ఘనం స్వేతం శ్లేష్మతంతుగవాక్షితం| మధురం లవణం భూరి ప్రసక్తం లోమహర్షణం|| ముఖశ్వయథుమాధుర్య్యతంద్రాహృల్లాసకాసవాన్|| 29||
Adhikarana sAnnipAtikI asAdhyachardiH (30) · Śloka 30
సర్వలింగామలైః సర్వైరిష్టోక్తా యా చ తాం త్యజేత్||30||
सर्वलिङ्गामलैः सर्वैरिष्टोक्ता या च तां त्यजेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
యా చ్ఛర్దిః సర్వైర్మలైర్వాతాదిభిః సా సర్వలింగా| సర్వానంతరోక్తవాతాలింగసంయుక్తా| యా చ్ఛర్దిర్వేగవతీ మూత్రశకృద్గంధిరిత్యాదినా రిష్టేషూక్తా ( అ. సాం. శా. - 700 ) తే ద్వే అపి త్యజేత్| అసర్వలింగా తు సాన్నిపాతికీ చికిత్స్యైవ|| 30||
Adhikarana dviShTArthayogajachardiH (31) · Śloka 31
పూత్యమేధ్యాశుచిర్ద్విష్టదర్శనశ్రవణాదిభిః| తప్తే చిత్తే హృది క్లిష్టే ఛర్దిర్ద్విష్టార్థయోగజా||31||
पूत्यमेध्याशुचिर्द्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः| तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा||३१||
🔊 Audio coming soon
యా ఛర్దిః పూత్యాదీనాం దర్శనశ్రవణచింతనాదిభిశ్చిత్తే తప్తే హృది చ క్లిష్టే భవతి| ఏషా ద్విష్టార్థజా| ఇతి పంచ ఛర్దయః|| 31||
Adhikarana kRumyAdihetuShu chardiShu li~ggaiH vAtAdInavagacchet (32) · Śloka 32
వాతాదీనేవ విమృశేత్ కృమితృష్ణామదౌహృదే| శూలవేపథుహృల్లాసైర్విశేషాత్కృమిజాం వదేత్| కృమిహృద్రోగలింగైశ్చ...................||32||
वातादीनेव विमृशेत् कृमितृष्णामदौहृदे| शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात्कृमिजां वदेत्| कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च...................||३२||
🔊 Audio coming soon
కృమ్యాదిషు యాశ్ఛర్దయః తా నాఽతః పృథగ్భూతాస్తాసాం వాతాదిహేతుత్వాత్| అతస్తాసు చతసృషు చ్ఛర్దిషు వాతాదీనేవబుద్ధయా లక్షణైర్విమృశేత్| దౌహృదం ప్రథమగర్భే మాతుర్నానావిధాహారేచ్ఛా| తస్యాలాభాద్యాఛర్దిః సేత్యార్థః| కృమిజాయాస్తు శూలాదీని లక్షణని| విశేషాత్ కృమిహృద్రోగస్య లింగైః శ్యావనేత్రత్వాదిభిః ( అ. సం. ని. - 192 ) కృమిజాం ఛర్దిం వదేదితి సంబంధః| ఇత్యుక్తాశ్ఛర్దయః|| 32||
Adhikarana hRudroganidAnam, hRudrogasya sa~gkhyAsamprAptirnidAna~jca (33) · Śloka 33
................... స్మృతాః పంచ తి హృద్గదాః| తేషాం గుల్మనిదానోక్తైః సముత్యానైశ్చ సంభవః||33||
................... स्मृताः पञ्च ति हृद्गदाः| तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्यानैश्च सम्भवः||३३||
🔊 Audio coming soon
హృద్రోగా ఉచ్యంతే| వాతాదిభిః సన్నిపాతేన కృమిభిశ్చేతి పంచ హృద్రోగాః స్మృతా ఆచార్య్యైః| తేషాంచ హృద్రోగాణాం గుల్మనిదానే వక్ష్యమాణహేతుభిః సంభవః|| 33||
Adhikarana vAtajahRudrogalakShaNam (34) · Śloka 34
వాతేన శూల్యతేఽత్యర్థం తుద్యతే స్ఫుటతీవ చ| భిద్యతే శుష్యతి స్తబ్ధం హృదయం శూన్యతా ద్రవః| అకస్మాద్దీనతా శోకో భయం శబ్దాసహిష్ణుతా| వేపథుర్వేష్టనం మోహః శ్వాసరోధోఽల్పనిద్రతా||34||
वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं तुद्यते स्फुटतीव च| भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः| अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता| वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता||३४||
🔊 Audio coming soon
అల్పనిద్రాంతేన గ్రంథేన వాతహృద్రోగలక్షణం| అత్యర్థశబ్దేనైతత్ గమయతి యదన్యేష్వపి హృద్రోగేషు హృదయం శూల్యతే| అతిశయేన తు వాతాజ ఇతి| అకస్మాదహేతుకః|| 34||
Adhikarana pittajahRudrogalakShaNAni (35) · Śloka 35
పిత్తాత్తృష్ణా భ్రమో మూర్చ్ఛా స్వేదో దాహోఽమ్లకః క్లమః| ఛర్దనం చామ్లపిత్తస్య ధూమకః పీతతా జ్వరః||35||
पित्तात्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा स्वेदो दाहोऽम्लकः क्लमः| छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः||३५||
🔊 Audio coming soon
జ్వరాంతేన పిత్తం హృద్రోగలింగం| పీతతాఽంగేషు||35||
Adhikarana kaphajahRudrogalakShaNAni (36) · Śloka 36
శ్లేష్మణా హృదయం స్తబ్ధం భారికం సాఽశ్మగర్భవత్| కాసాగ్నిసాదనిష్ఠేవ నిద్రాలస్యాఽరుచిజ్వరాః||36||
श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साऽश्मगर्भवत्| कासाग्निसादनिष्ठेव निद्रालस्याऽरुचिज्वराः||३६||
🔊 Audio coming soon
హృదయస్తంభాదికం లింగం శ్లేష్మణా హృద్రోగే భవతి| హృదయం భారిగురుకం సగర్భవదశ్మగర్భవచ్చ|| 36||
Adhikarana sannipAtahRudrogalakShaNam (37) · Śloka 37
సర్వలింగైస్త్రిభిర్దోషైః....................||37||
सर्वलिङ्गैस्त्रिभिर्दोषैः....................||३७||
🔊 Audio coming soon
యస్తు త్రిభిర్దోషైర్హృద్రోగః సః సర్వలింగో భవతి|| 37||
Adhikarana kRumijahRudrogalakShaNAni tasya shIghracikitsyatva~jca (38) · Śloka 38
.................... కృమిభిః శ్యావనేత్రాతా| తమః ప్రవేశో హృల్లాసః శోషః కండూః కఫస్త్రుతిః| హృదయం ప్రతతం చాత్ర క్రకచేనేవ దార్య్యతే| చికిత్సేదామయం ఘోరం తం శీఘ్రం శీఘ్రకారిణం||38||
.................... कृमिभिः श्यावनेत्राता| तमः प्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफ़स्त्रुतिः| हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्य्यते| चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्||३८||
🔊 Audio coming soon
కృమిహృద్రోగే శ్యావనేత్రత్వాదిలింగం| అత్ర కృమిహృదోగే కృమ్యూపఘాతవశాత్సతతం హృదయం క్రకచేనేవ దార్య్యతే| క్రకచః కరపత్రం| తంచ కృమిహృద్రోగాఖ్యమామయం ఘోరం శీఘ్రకారిణంచ శీఘ్రం చికిత్సేతి| మహామర్మహృదయస్య కృమిభిర్భక్షణాత్| ఇత్యుక్తా హృద్రోగాః|| 38||
Adhikarana tRuShNAnidAnam, tRuShNAprabhedAH (39) · Śloka 39
వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్తృష్ణా సన్నిపాతాద్రసక్షయాత్| షష్ఠీ స్యాదుపసర్గాచ్చ .....................||39||
वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्| षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च .....................||३९||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణా ఉచ్యంతే| వాతాదివిశేషేణ షట్ తృష్ణా భవంతి| ఉపసర్గోఽన్యరోగాభిషంగః|| 39||
Adhikarana tRuShNAnidAnam (40) · Śloka 40
...................వాతపిత్తే తు కారణం| సర్వాసు.............................||40||
...................वातपित्ते तु कारणम्| सर्वासु.............................||४०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాసు తృష్ణాసు వాతపిత్తే ప్రధానం కారణం|| 40||
Adhikarana vAtapittaprakopakAraNaM lakShaNAni ca (41) · Śloka 41
........తత్ప్రకోప్రో హి సౌమ్యధాతుప్రశోషణాత్| సర్వదేహ భ్రమోత్కంపతాపతృడ్దాహమోకృత్||41||
........तत्प्रकोप्रो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्| सर्वदेह भ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोकृत्||४१||
🔊 Audio coming soon
తయోశ్చ వాతాత్తయోః ప్రకోపః సౌమ్యస్య రసాఖ్యధాతోః కారణవశేన ప్రశోషణాత్ స చ తత్ప్రకోపః సర్వదేహభ్రమోత్కంపాదికృత్||41||
Adhikarana tRuShNAsamprAptiH (42) · Śloka 42
జిహ్వామూలగలక్లోమతాలుతోయవహాః సిరాః| సంశోష్య తృష్ణా జాయంతే............||42||
जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः| संशोष्य तृष्णा जायन्ते............||४२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాశ్చ తృష్ణా జిహ్వామూలాదికం సంశోష్య జాయంతే|| 42||
Adhikarana tRuShNAsAmAnyalakShaNam (43) · Śloka 43
....................తాసాం సామాన్యలక్షణం| ముఖశోషో జలాతృప్తిరన్నద్వేషః స్వరక్షయః| కంఠౌష్ఠజిహ్వాకార్కశ్యం జిహ్వానిష్క్రమణం క్లమః| ప్రలాపశ్చిత్తవిభ్రంశస్తృడ్గ్రహోక్తాస్తథాఽ ఽమయాః||43||
....................तासां सामान्यलक्षणम्| मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः| कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः| प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृड्ग्रहोक्तास्तथाऽ ऽमयाः||४३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాసాం ముఖశోషాదితృడ్గ్రహోక్తామయాంతం సామాన్యలక్షణం| తృడ్గ్రహోక్తా ఆమయాః శోషాదయో రోగానుత్పాదనీయోక్తాః ( అ. సం. సూ. - 156 )|| 43||
Adhikarana vAtajatRUShNAlakShaNam (44) · Śloka 44
మారుతాత్క్షామతా దైన్యం శంఖతోదః శిరోభ్రమః| గంధాజ్ఞానాస్యవైరస్యశ్రుతినిద్రాబలక్షయాః| శీతాంబుపానాద్వృద్ధిశ్చ .....................||44||
मारुतात्क्षामता दैन्यं शङ्खतोदः शिरोभ्रमः| गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः| शीताम्बुपानाद्वृद्धिश्च .....................||४४||
🔊 Audio coming soon
క్షామతాదికం మారుతాత్ తృల్లక్షణం|| 44||
Adhikarana pittajatRuShNAlakShaNam (45) · Śloka 45
.................... పిత్తాన్మూర్చ్ఛాస్యతిక్తతా| రక్తేక్షణత్వం ప్రతతం శోషో దాహోఽతిధూమకః||45||
.................... पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता| रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः||४५||
🔊 Audio coming soon
మూర్చ్ఛాదికం పిత్తాత్|| 45||
Adhikarana kaphajatRuShNAyAH samprArlakShaNa~jca (46) · Śloka 46
కఫో రుణద్ధి కుపితస్తోయవాహిషు మారుతం| స్త్రోతస్తు సకఫస్తేన పంకవచ్ఛోష్యతే తతః| శూకైరివాచితః కంఠో నిద్రా మధురవక్త్రతా| ఆధ్మానం శిరసో జాడ్యం స్తైమిత్యశ్ఛర్ద్యరోచకాః| ఆలస్యమవిపాకశ్చ .............................||46||
कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्| स्त्रोतस्तु सकफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः| शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्त्रता| आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यश्छर्द्यरोचकाः| आलस्यमविपाकश्च .............................||४६||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాసు శోషే వాతపిత్తం కారణముక్తం| తత్ కఫే కదాచిత్ సౌమ్యత్వాన్న సంభవత్యతః కఫజాయాః సంప్రాప్తిరుచ్యతే| కఫః కుపితస్తోయవాహిషు స్త్రోతస్సు యదా మారుతం రుణద్ధి తదా తేన మారుతేన స కఫః శోష్యతే పంకవత్| తతః కఫే శుష్కే అవిపాకాంతం తృష్ణాయా లింగం భవతీతి కఫతౄష్ణా|| 46||
Adhikarana sannipAtajatRuShNAlakShaNam (47) · Śloka 47
.................. సర్వేః స్యాత్సర్వలక్షణా||47||
.................. सर्वेः स्यात्सर्वलक्षणा||४७||
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతేన తృష్ణా సర్వలక్షణా భవతి|| 47||
Adhikarana AmodbhavatRuShNAyAH vAtapitajatvam (48) · Śloka 48
ఆమోద్భవా చ భక్తస్య సంరోధాద్వాతపిత్తజా||48||
आमोद्भवा च भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा||४८||
🔊 Audio coming soon
యా త్వామోద్భవా సా వాతపిత్తజైవ బోద్ధవ్యా| యతః ఆమేనావచ్ఛేన్నేఽన్నస్యాపాకేన తర్పణాభావద్వృద్ధాభ్యాం వాతపిత్తాభ్యాం జన్యతే||48 ||
Adhikarana anyanimamittAshca pittajatRuShNAH (49) · Śloka 49
ఉష్ణక్లాంతస్య సహసా శీతాంభో భజతస్తృషం| ఉష్మా రుద్ధో గతః కోష్ఠం యాం కుర్య్యాత్పిత్తజైవ సా| యా చ పానాతిపానోత్థా తీక్ష్ణాగ్నే స్నేహజా చ యా||49||
उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्| उष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्य्यात्पित्तजैव सा| या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्ने स्नेहजा च या||४९||
🔊 Audio coming soon
ఉష్ణేనాతపాదినా క్లాంతస్య సతస్సహసా శీతోదకసేవనాత్ యా తృడ్ దృష్టా సా పిత్తజైవ బోద్ధవ్యా| యా తూష్మరూపం పిత్తం వృద్ధశరీరే వ్యాప్య వర్త్తమానం బహిః శీతాంబుసేకాత్ ప్రతిహతం కోష్ఠే ప్రవిష్టం తృషం కరోతి| యా చ పానస్య మద్యస్యాతిపానేన భవతి సా చ పిత్తజైవ తథా తీక్ష్ణాగ్నేః పురుషస్య స్నేహేన యా తృష్ణా సా చ పిత్తజైవ| న సర్పిః కేవలం పిత్తే పేయమితి స్మర్తవ్యం|| 49||
Adhikarana snigdhAdibhojanotthatRuShNAyAH kaphajatvam (50) · Śloka 50
స్నిగ్ధగుర్వమ్లలవణభోజనేన కఫోద్భవా||50||
स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा||५०||
🔊 Audio coming soon
స్నిగ్ధాదిభోజనేన యా తౄష్ణా సా కఫోద్భవేతి విజ్ఞేయా|| 50||
Adhikarana kShayajatRuShNArasakShayatRuShNAlakShaNam (51) · Śloka 51
తృష్ణా రసక్షయోక్తేన లక్షణేన క్షయాత్మికా||51||
तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका||५१||
🔊 Audio coming soon
రసక్షయలక్షణేన క్షయాత్మికా తృష్ణా జ్ఞేయా| రసక్షయలక్షణం 'రసేరౌక్ష్యం' ( అ. హృ. సూ. - 11-17; అ. సం. సూ. 19 ) ఇత్యాదికం సూత్రోక్తం| ఏషా పంచమీ తృట్|| 51||
Adhikarana upasargajatRuShNAlakShaNam (52-53) · Śloka 53
శోషమేహజ్వరాద్యన్యదీర్ఘరోగోపసర్గతః| యా తృష్ణా జాయతే తీవ్రా సోపసర్గాత్మికా స్మృతా||52|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం రాజయక్ష్మాదినిదానం నామ పంచమోఽధ్యాయః||53||
शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः| या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता||५२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां राजयक्ष्मादिनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५३||
🔊 Audio coming soon
శోషాదిదీర్ఘరోగోపర్సాద్యా తీవ్రా తృట్ సోపసర్గాత్మికా షష్ఠీ| ఇత్యుక్తాస్తృష్ణాః|| 52|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం నిదానస్థానే పంచమోఽధ్యాయః