Adhikarana atha raktapittakAsanidAnaM nAma tRutIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਵਰਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮਤਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇਣ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਰ੍ਣਯਾਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਚ੍ਚ ਕਾਸਸ੍ਯਾਪਿ ਯਤਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਮਤਃ ਸੋਪ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਨਿਰ੍ਣੀਯਤੇ-ਅਥਾਤ ਇਤਿ|| ੧||
Adhikarana atha raktapittAdhikAraH | raktapittasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2
ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਤਿਵਿਦਾਹਿਭਿਃ| ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਸ੍ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ| ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਲੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵਂ ਰਕ੍ਤਞ੍ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੇ| ਤੇ ਮਿਥਸ੍ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਮਾ ਗਮ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਤਸ੍ਤਨੁਮ੍||੨||
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणातिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तञ्च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमाऽ ऽगम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
🔊 Audio coming soon
ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸਣਾਦਿਭਿਃ ਕੋਦ੍ਦਵੋਦ੍ਵਾਲਕੈਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ ਪਿਤਂ ਦ੍ਰਵਂ ਕੁਪਿਤਂ ਰਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤਨੁਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਤਃ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾਹ-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਅਪਿ ਮੂਰ੍ਛਿਤੇ ਏਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ| ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਂ ਸਵਰ੍ਣਤਾਮਾਗਮ੍ਯ ਤਨੁਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਤਃ|| ੨||
Adhikarana raktapittashabdaniruktiH (3) · Śloka 3
ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਤੇਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਦੂਸਣਾਦਪਿ| ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੩||
पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
🔊 Audio coming soon
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸਂਜ੍ਞਾਯਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਹੇਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਂਰਕ੍ਤਵਿਹਾਰਤ੍ਵੇਨ ਵਾ| ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਦ੍ਵਾ| ਦੂਸਾਣਾਦ੍ਵਾ| ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯਨੁਵਤ੍ਤੇਰ੍ਵਾ| ਸਰ੍ਵਮਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|| ੩||
Adhikarana raktapittasya prabhavasthAnam (4) · Śloka 4
ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯਸਜਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਲੀਹਤੋ ਯਕਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍||੪||
प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्||४||
🔊 Audio coming soon
ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਸਜਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਭਵਤਿ ਪ੍ਲੀਹਤੋ ਯਕਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਵਤਿ| ਏਤੇਸਾਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਵਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|| ੪||
Adhikarana raktapittapUrvarUpam (5) · Śloka 5
ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਮਰੁਚਿਃ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਧੂਮਕੋਮ੍ਲਕਃ| ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਤਵੈਭਤ੍ਸ੍ਯਂ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੋਉ ਭ੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ| ਲੋਹਲੋਹਿਤਮਤ੍ਸ੍ਯਾਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਃ| ਰਕ੍ਤਹਾਰਿਦ੍ਰਹਰਿਤਵਰ੍ਣਤਾ ਨਯਨਾਦਿਸੁ| ਨੀਲਲੋਹਿਤਪੀਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਿਵੇਚਨਮ੍| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ||੫||
शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः| छर्दिश्छर्दितवैभत्स्यं कासश्वासोउ भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यागन्धास्यत्वं स्वरक्षयः| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति||५||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦੀਨਿ ਭਵਿਸ੍ਯਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨਿ| ਧੂਮਕੋ ਧੂਮ ਸ੍ਯੋਦੀਰਣਮ੍| ਅਮ੍ਲਕੋਮ੍ਲਸ੍ਯੇਵ| ਤਥਾ ਛਰ੍ਦਿਤਸ੍ਯ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯਾਤਿ ਵੈਭਤ੍ਸ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਭਿਰੁਦ੍ਵੇਗਕਰ੍ਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਮਗਨ੍ਧਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਹਰਿਤ ਸ਼ਾਦ੍ਵਲਵਰ੍ਣਃ|| ੫||
Adhikarana raktapittasya pravRuttimArgAH (6) · Śloka 6
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਸਾਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯੈਰ੍ਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਰਧਃ| ਕੁਪਿਤਂ ਰੋਮਕੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ||੬||
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्त्तते||६||
🔊 Audio coming soon
ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਕਾਰਣਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਯਦੋਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਦਾ ਯਥਾਬਲਂਨਾਸਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ| ਯਦਾ ਤ੍ਵਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਤਦਾ ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਭਿਃ| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਚ ਰੋਮਕੂਪੈਰਪਿ| ਸਮਸ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|| ੬||
Adhikarana Urdhvagatasya raktapittasya sAdhyatvam (7) · Śloka 7
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਫ਼ਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸਾਧਨਮ੍| ਬਹ੍ਵੋਉਸਧਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕੋ ਹਿ ਵਰੋਉਸਧਮ੍| ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਕਫ਼ੋ ਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਤ੍| ਕਸਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਦਵੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਹਿਤਾਃ| ਕਿਮੁਃ ਤਿਕ੍ਤਾਃ ਕਸਾਯਾਃ ਵਾ ਯੇ ਨਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਕਫ਼ਾਪਹਾਃ||੭||
ऊर्ध्वं साध्यं कफ़ाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्| बह्वोउषधञ्च पित्तस्य विरेको हि वरोउषधम्| अनुबन्धी कफ़ो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमुः तिक्ताः कषायाः वा ये निसर्गात्कफ़ापहाः||७||
🔊 Audio coming soon
ਤਯੋਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਗਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਤਂ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਂ ਕਫ਼ਾਧ੍ਹੇਤੋਰ੍ਭਵਤਿ| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਰੋਗਸ੍ਵਭਾਵਾਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦੋਸਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਵਿਪਰੀਤਨਯਨਾਯ ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਵਿਰੇਚਨਂ ਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਾਵਦ੍ਵਰੋਉਸਧਮ੍| ਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧੀ ਕਫ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਰੇਕਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਤ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾਃ ਕਸਾਯਾਃ ਕ੍ਵਾਥਾਦਯਃ ਕਫ਼ਾਦਵਿਪਰੀਤਾਃ ਅਪਿ ਰੋਗਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਧਿਤਾਃ| ਕਿਂ ਪੁਨਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕਾਃ ਕਸਾਯਾਃ ਯੇ ਕਫ਼ਾਪਹਸ੍ਵਭਾਵਾਃ| ਤਚ੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਬਹ੍ਵੋਉਸਧਮ੍| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਕਫ਼ਧ੍ਨਾਨਾਮਪਿ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤਸ੍ਤਤ ਸਾਧ੍ਯਮ੍|| ੭||
Adhikarana adhogatasya raktapittasya yApyatvam (8) · Śloka 8
ਅਧੋ ਯਾਪ੍ਯਂ ਚਲਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਸਾਧਨਮ੍| ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਉਸਧਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਮਨਂ ਨ ਵਰੋਉਸਧਮ੍| ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਚਲੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇਪਿ ਨ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍| ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਹਿਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾ ਏਵ ਕੇਵਲਮ੍||੮||
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तप्रच्छर्दसाधनम्| स्वल्पोउषधं च पित्तस्य वमनं न वरोउषधम्| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||८||
🔊 Audio coming soon
ਅਧੋ ਯਾਪ੍ਯਂ ਚਲਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਸਾਧਨਮ੍| ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਉਸਧਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਮਨਂ ਨ ਵਰੋਉਸਧਮ੍|| ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਚਲੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇਪਿ ਨ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍| ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਹਿਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾ ਏਵ ਕੇਵਲਮ੍|| ੮||
Adhikarana ubhayAyanaraktapittasyAsAdhyatvam (9) · Śloka 9
ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸਸ੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਭਯਾਯਨਮ੍| ਅਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦ ਭਾਵਾਦੌਸਧਸ੍ਯ ਚ| ਨ ਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਨਮ੍| ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍| ਏਵਮੇਵੋਪਸ਼ਮਨਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਨਾਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ| ਸਂਸਸ੍ਟੇਸੁ ਹਿ ਸਰ੍ਵਜਿਚ੍ਛਿਮਨਂ ਹਿਤਮ੍||੯||
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वाद भावादौषधस्य च| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमनम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिषग्जितम्| एवमेवोपशमनं सर्वशोनास्य विद्यते| संसृष्टेषु हि सर्वजिच्छिमनं हितम्||९||
🔊 Audio coming soon
ਯਤ੍ਤੂਭਯਮਾਰ੍ਗਮ੍ ਯੁਗਪਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਭਵਤਿ| ਤਦਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਦਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਮ੍| ਦੋਸਸ੍ਯ ਵਿਪਰੀਤਨਯਨਂ ਤਤ੍ਰ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਮਨਮੂਰ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦਪਥ੍ਯਮ੍| ਅਧਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਤਥਾਵਿਧਞ੍ਚੌਸਧਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਥਾਪਥ੍ਯਮ੍| ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤ੍ਵੇ ਯੁਕ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਂਸਸ੍ਟਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚੋਉਸਧਾਭਾਵੇ|| ੯||
Adhikarana doShAnugandhopadravAtideshena nirdeshaH (10) · Śloka 10
ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਨੁਗਮਨਂ ਸਿਰਾਸ੍ਤ੍ਰ ਇਵ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚ ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਤਃ ..............||੧੦||
तत्र दोषानुगमनं सिरास्त्र इव लक्षयेत्| उपद्रवाश्च विकृतिज्ञानतः ..............||१०||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਦੋਸਾਨੁਗਮਨਂ ਵਾਤਾਦ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧਂ ਸਿਰਾਸ੍ਤ੍ਰ ਇਵ ਲਕ੍ਸਯੇਦ੍ ਵਾਤਾਚ੍ਛਾਯਾਵਾਰੁਣਂ ਰੂਕ੍ਸਾਮਿਵ' (ਅ. ਸਂ. ਸ਼ਾ. - ੩.੭੮, ੩.੮੨ ) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਲਕ੍ਸਣੇਨ| ਤਤ੍ਰ ਚੋਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਵਿਕਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਲ੍ਲਕ੍ਸਯੇਦ੍ ' ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਸ਼ਂ ਰਕ੍ਤਮ੍ ' ( ਅ. ਸਂ. ਸ਼ਾ. - ੬.੯੭ ) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍|| ੧੦||
Adhikarana kAsanirUpaNapratij~jA (11) · Śloka 11
........................ਤੇਸੁ ਚਾਧਿਕਮ੍| ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਯਤਃ ਕਾਸਸ੍ਤਮੇਵਾਤਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੧੧||
........................तेषु चाऽधिकम्| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यते||११||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸੁ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਯਤਃ ਕਾਸ ਆਸ਼ੁਕਰੀ ਅਰਸ੍ਤਮੇਵ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸਯਤੇ| ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਸ਼ੁਕਰੀਤ੍ਯਨੇਨ ਸ੍ਵਯਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਕਾਸਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਣਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਆਸ਼ੁਸ੍ਵਕਰ੍ਮ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰੀ|| ੧੧||
Adhikarana kAsAnAM sa~gkhyAsamprAptiH, yathottaraM balavatva~jca (12) · Śloka 12
ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾ ਸ੍ਮਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯੈਃ| ਕ੍ਸਯਾਯੋਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬਲਿਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍||੧੨||
पञ्च कासा स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः| क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਭਿਃ ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਕਾਸਾ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਾ ਅਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਯਾਯ ਮਰਣਾਯ ਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਕ੍ਤੇਨ ਵਾਤਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲਿਨਃ| ਵਾਤਕਾਸਾਤ੍ ਬਲਵਾਨ੍ ਪਿਤ੍ਤਕਾਸਃ| ਤਤਃ ਕਫ਼ਕਾਸਃ| ਯਾਵਦੁਰਃ ਕ੍ਸਤਕਾਸਾਦ੍ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਕਾਸ ਇਤਿ| ਕ੍ਸਯਕਾਸਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਣੀਯਤੇ ਨ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਾਸਸ੍ਯਾਦਿਤੋ ਨਿਦਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍|| ੧੨||
Adhikarana kAsapUrvarupam (13) · Śloka 13
ਤੇਸਾਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਂ ਰੂਪਂ ਕਣ੍ਠੇ ਕਣ੍ਡੂਰਰੋਚਕਃ| ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਾਭਕਣ੍ਠਤ੍ਵਮਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ਚ||੧੩||
तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः| शूकपूर्णाभकण्ठत्वमस्वास्थ्यं हृदयस्य च||१३||
🔊 Audio coming soon
' ਤੇਸਾਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਮਿ 'ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਪਸ੍ਟਮ੍|| ੧੩||
Adhikarana kAsanidAnAdisamprAptiH (14) · Śloka 14
ਕਸਾਯਵਿਜ੍ਜਲਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੋਸਣੈਃ| ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਿਪਰ੍ਯੁਸਿਤਾਸ਼ਨੈਃ| ਧਾਰਣੋਦਿਰਣਾਯਾਸਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰੈਃ| ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧੈਰ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾ ਵਰਣਕਾਰਿਭਿਃ| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋਪਾਨੇ ਯਦਾਪਾਨਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰਸਸ੍ਯ ਸਃ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਨੁਰਸਿ ਪੀਡ੍ਯਤੇ| ਉਦਾਨੇਨ ਸਜਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਣ੍ਠੇ ਚਾਨੁ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯ੍ਯ ਚ| ਵਾਹਿਨੀਰ੍ਗਲਮੂਰ੍ਧਸ੍ਥਾਸ੍ਤਤੋਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵ| ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵਾਕ੍ਸਿਣੀ ਪਸ੍ਠਮੁਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍| ਵਿਵਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮੁਖੇਨੈਤਿ ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯੋਪਮਧ੍ਵਨਿਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਵਰ੍ਣੌਜੋ ਬਲਮਾਂਸਕ੍ਸਯਾਵਹਃ||੧੪||
कषायविज्जलासात्म्यकट्वम्ललवणोषणैः| रूक्षशीतगुरुस्निग्धोत्क्लेदिपर्युषिताशनैः| धारणोदिरणायासरात्र्यहः स्वप्नजागरैः| अन्यैश्च तद्विधैर्धातुक्षयाऽ ऽवरणकारिभिः| क्रुद्धः प्रतिहतोऽपाने यदाऽपानः प्रपद्यते| ऊर्ध्वं रसस्य सः स्थाने तिष्ठन्नुरसि पीड्यते| उदानेन सजंस्तत्र कण्ठे चानु प्रपूर्य्य च| वाहिनीर्गलमूर्धस्थास्ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्| विवृतत्वान्मुखेनैति भिन्नकांस्योपमध्वनिः| यस्मात्तस्मात्स वर्णौजो बलमांसक्षयावहः||१४||
🔊 Audio coming soon
ਕਸਾਯਵਿਜ੍ਜਲੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਵਸ਼ੇਨ ਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ ਕਾਰਣਪਰਾਯਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਸਾਯਾਦਿਕੀਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍| ਵਿਜ੍ਜਲਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਪਿਚ੍ਛਿਲਪ੍ਰਾਯੋ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਦੀਨਾਂ ਯਤ੍ਕ੍ਲੇਦਮਾਵਹਤਿ ਤਦੁਤ੍ਕ੍ਲੋਦਿ| ਧਾਰਣੋਦੀਰਣੇ ਵਾਤਾਦਿਵੇਗਾਨਾਮ੍| ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚੈਵਂਪ੍ਰਕਾਰੈਃ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕਾਰਿਭਿਃ| ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਸਾਮਾਵਰਣਕਾਰਿਭਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸਨ੍ ਯਦਾਪਾਨਪ੍ਰਤਿਹਤਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਰੂਪੇਣ ਕਾਸਾਖ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਵਰ੍ਣਾਦਿਕ੍ਸਯਾਵਹੋ ਭਵਤਿ| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਵਾਤੋਰ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੋਪੋ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਵਾ| ਏਵਂ ਚਾਪਾਨੋ ਨਾਮ ਵਾਯੁਃ ਕੁਪਿਤਃ ਸਜਾਤੀਯ ਏਵਾਪਾਨੇ ਕਾਰਣਵਿਸ਼ੇਸਸ਼ਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਹਤਂ ਸਨ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਪਰਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਸ ਚਾਪਾਨ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਰਸਸ੍ਥਾਨੇ ਉਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਿਸ਼ੀਲਃ ਸਨ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨੇਨੋਦਾਨਾਖ੍ਯੇਨ ਪੀਡ੍ਯਤੇ| ਪੀਡਿਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਰਸਸ੍ਥਾਨੇ ਉਰਸਿ ਕਣ੍ਠੇ ਚ ਸਜਨ੍ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ ਗਲਸ੍ਥਾ ਮੂਰ੍ਧਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਵਾਹਿਨੀਃ ਸ਼ਿਰਾਃ ਅਨੁਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯ੍ਯ ਅਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਬੋਧਮ੍|
Adhikarana kAsAnAM rukShabdavaiShamye hetuH (15) · Śloka 15
ਹੇਤੁ ਭੇਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਘਾਤਭੇਦੋ ਵਾਯੋਃ ਸਰਂਹਸਃ| ਯਦ੍ਰੁਜਾਸ਼ਬ੍ਦਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕਾਸਾਨਾਂ ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ||੧੫||
हेतु भेदात् प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः||१५||
🔊 Audio coming soon
ਹੇਤੁਭੇਦਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਾਤੈਕਕਾਰਣਸ੍ਯੈਕਰੂਪਸ੍ਯਾਪਿ ਕਾਸਸ੍ਯ ਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਨੇਕਤ੍ਵੇ ਕਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਾਯੋਃ ਸਰਂਹਸਃ ਸਵੇਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍ ਕਾਰਣਨਾਨਾਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਘਾਤੇ ਭੇਦਃ ਯਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤਃ ਕਾਸਾਨਾਂ ਰੁਜਾਸ਼ਬ੍ਦਾਯੋਃ ਵੈਸਮ੍ਯ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਵਭਾਵਨੇ ਸਂਵੇਗਃ| ਸ ਚ ਵੇਗਾ ਨਾਨਾਵਿਧਕਾਰਣਵਸ਼ਾਦੂਨਾਧਿਕੋ ਭਵਤਿ| ਯਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਾ ਸ ਕਾਰਣਵਿਸ਼ੇਸਵਸ਼ਾਤ੍ਰਾਨ੍ਨਨਾਵਿਧੇ ਦੇਹਸ੍ਥਾਨੇ ਨਾਨਾਵਿਧਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਂ ਕਰੋਤਿ| ਸ ਏਵ ਚ ਪ੍ਰਤੀਘਾਤੋਰੂਜਾਸ਼ਬ੍ਦਯੋਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍| ਅਤੋ ਰੁਜਾਸ਼ਬ੍ਦਯੋਃ ਵੈਸਮ੍ਯਮਿਤਿ|| ੧੫||
Adhikarana vAtakAsalakShaNam (16) · Śloka 16
ਕੁਪਿਤੇ ਵਾਤਲੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋਰਃ ਕਣ੍ਠਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾਮ੍| ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰਃਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲ ਮੋਹਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਾਨ੍| ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸਂ ਚ ਮਹਾਵੇਗਰੁਜਾਸ੍ਵਨਮ੍| ਸੋਙ੍ਗਹਰ੍ਸੀ ਕਫਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੁਤ੍ਕ੍ਵਾਲ੍ਪਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍||੧੬||
कुपिते वातलैर्वायुः शुष्कोरः कण्ठवक्त्रताम्| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूल मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्ककासं च महावेगरुजास्वनम्| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कंकृच्छ्रान्मुत्क्वाऽल्पतां व्रजेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
ਕੁਪਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਕਾਸਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਕਾਸਾਨਾਂ ਏਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਕਾਰਣਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਕੁਪਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਾਤਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍|| ੧੬||
Adhikarana pittakAsalakShaNam (17) · Śloka 17
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪੀਤਾਕ੍ਸਿਕਫ਼ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰੋ ਭ੍ਰਮਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਸਗ੍ਵਮਨਂ ਤਸ੍ਣਾ ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਥ੍ਯਂ ਧੂਮਕੋ ਮਦਃ| ਪ੍ਰਤਤਂ ਕਾਸਵੇਗੇਨ ਜ੍ਯੋਤਿਸਾਮਿਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੧੭||
पित्तात्पीताक्षिकफ़तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः| पित्ताऽसृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्थ्यं धूमको मदः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
ਪੀਤਾਕ੍ਸਿਕਫਤਾਦਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ|| ੧੭||
Adhikarana kaphakAsalakShaNam (18) · Śloka 18
ਕਫਾਦੁਰੋਲ੍ਪਰੁਙ੍ਮੂਰ੍ਧਹਦਯਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁਃ| ਕਣ੍ਠੋਪਲੇਪਃ ਸਦਨਂ ਪੀਨਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ| ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਘਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍||੧੮||
कफादुरोऽल्परुङ्मूर्धहृदयं स्तिमितं गुरुः| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्त्तनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
ਉਰੋਲ੍ਪਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ ਕਫਜੇ|| ੧੮||
Adhikarana kShatakAsalakShaNam (19) · Śloka 19
ਯੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯੈਃ ਸਾਹਸੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸੇਵਿਤੈਰਯਥਾਬਲਮ੍| ਉਰਸ੍ਯਨ੍ਤਃ ਕ੍ਸਤੇ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਗਤੇ ਬਲੀ| ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕਾਸਂ ਕਫਂ ਤੇਨ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਞ੍ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਕਞ੍ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਕੁਥਿਤਂ ਬਹੁ| ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾ ਵਿਭਿਨ੍ਨੇਨੇਵ ਚੋਰਸਾ| ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ| ਪਰ੍ਵਭੇਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਤਸ੍ਣਾਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯ੍ਯਕਮ੍ਪਵਾਨ੍| ਪਾਰਾਵਤ ਇਵਾਕੂਜਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੀ ਤਤੋਸ੍ਯ ਚ| ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯ ਰੁਚਿਃ ਪਕ੍ਤਿਰ੍ਬਲਂ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਹੀਯਤੇ| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਸਾਸਙ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਸ੍ਠਕਟਿਗ੍ਰਹਃ||੧੯||
युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्| उरस्यन्तः क्षते वायुः पित्तेनानुगते बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्| पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्य्यकम्पवान्| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्य रुचिः पक्तिर्बलं वर्णश्च हीयते| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटिग्रहः||१९||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸਤਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸਾਹਸੈਰਯਥਾਬਲਂ ਬਲਾਧਿਕਾਯਾਸਸੇਵਿਤੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਕੁਪਿਤਸ੍ਤੈਰੇਵ ਸਾਹਸੈਰੁਰਸ੍ਯਤਃ ਕ੍ਸਤੇ ਸਤਿ ਕਿਮ੍ਭੂਤੋ ਵਾਯੁਃ ? ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਗਤੋ ਬਲੀ ਚ| ਕਾਸਂ ਕੁਰੁਤੇ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤੇਨ ਕਾਸੇਨ ਪੁਰੁਸਃ ਸਸ਼ੋਣਿਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਕਫਂ ਸ੍ਠੀਵੇਦ੍ਵਮੇਤ੍| ਕੁਥਿਤਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮ੍| ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾ| ਉਰਸਾ ਚ ਵਿਭਿਨ੍ਨੇਨੇ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨੋਰਸਾ ਸ਼ੂਲਿਨਾ ਚ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃਸ੍ਠੀਵੇਦਾਹ-ਪਰ੍ਵਭੇਦਾਦਿਮਾਨ੍| ਅਸ੍ਯ ਚ ਕਾਸਿਨੋਨਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯ੍ਯਾਦਯੋ ਹੀਯਨ੍ਤੇ| ਏਵਞ੍ਚ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਸਰਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪਸ੍ਠਕਟਿਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕ੍ਸਤਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮ੍|| ੧੯||
Adhikarana kShayakAsalakShaNam (20) · Śloka 20
ਵਾਯੂਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਧਾਤਵੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਯਤਨੈਃ ਕਾਸਂ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਫ਼ਂ ਤਤਃ| ਪੂਤਿਪੂਯੋਪਮਂ ਪੀਤਂ ਹਰਿਤਲੋਹਿਤਮ੍| ਲੁਪ੍ਯਤੇ ਇਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਹਦਯਂ ਪਤਤੀਵ ਚ| ਅਕਸ੍ਮਾਦੁਸ੍ਣਾਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਬਹ੍ਵਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਬਲਕ੍ਸਯਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਕ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਨੇਤ੍ਰਤਾ| ਤਤੋਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ||੨੦||
वायूप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः| कुर्वन्ति यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफ़ं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं हरितलोहितम्| लुप्यते इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णाशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः| स्निग्धप्रसन्नवक्त्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||२०||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸਯਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਵਤਃ ਪੁਰੁਸ਼ਸ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਧਾਤਵੋ ਵਾਤਾਦਯੋ ਯਕ੍ਸ਼੍ਮਾਯਤਨੈਃ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਃ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਹੇਤੁਭਿਃ ( ਅ. ਸਂ. ਨਿ. - ੧.੫੭ ) ਸਹੈਵ ਕੁਪਿਤਾਃ ਕਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਤਤਃ ਪੁਰੁਸਃ ਪੂਤਿਪੂਯੋਪਮਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਕਫ਼ਂ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਲੁਪ੍ਯਤੇ ਇਵਾਪਨੀਯੇਤੇ ਇਵਾਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਝਟਿਤਿ| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮਸ੍ਯ ਚ ਕਾਸਿਨਃ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪਾਣ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ|| ੨੦||
Adhikarana kShayakShatakAsayoravasthAvashAtsAdhyA~asAdhyatvam (21) · Śloka 21
ਇਤ੍ਯੇਸਃ ਕ੍ਸਯਜਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨਃ| ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਬਲਿਨਾਂ ਤਦ੍ਵਤ੍ਕ੍ਸਤਜੋ ਭਿਨਵੌ ਤੁ ਤੌ| ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮਪਿ ਸਾਨਾਥ੍ਯਾਤ੍.........................||੨੧||
इत्येषः क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां तद्वत्क्षतजो ऽभिनवौ तु तौ| सिध्येतामपि सानाथ्यात्.........................||२१||
🔊 Audio coming soon
ਇਤ੍ਯੇਵਰੂਪਂ ਏਸਃ ਕ੍ਸਯਜਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਮਵਸ਼੍ਯਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨ ਏਵ| ਬਲਿਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨੋ ਵਾ| ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕ੍ਸਯਜਵਤ੍ਕ੍ਸਤਜੋਪਿ ਕਾਸੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ| ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂਦੇਹਨਾਸ਼ਨੋ ਬਲਿਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨੋ ਵੇਤਿ| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯਕਾਸੌ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਃ| ਸਾਨਾਥ੍ਯਾਦਭਿਨਵੌ ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮਪਿ| ਸਾਨਾਥ੍ਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸਮ੍ਪਤ੍ਤੇਃ|| ੨੧||
Adhikarana vAtAdikAsAnAM sAdhyayApyatvam (22) · Śloka 22
................ਸਾਧ੍ਯਾ ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ਤ੍ਰਯਃ| ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਯਾਪ੍ਯਾ ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇ ਜਰਸਾ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਚ||੨੨||
................साध्या दोषैः पृथक्त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||२२||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਚ ਕਾਸਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਪਥਗ੍ ਦੋਸਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਕਾਸਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਭਵਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਦ੍ਵਯਾਤ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਯੇ ਕਾਸਾਸ੍ਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਮਿਸ਼੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਾਃ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਚ ਯਾਪ੍ਯਾਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਕਾਸੋਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਪਦਿਸ੍ਟਃ| ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਕਾਸਾਃ ਪ੍ਰੁਥਗ੍ਦ੍ਵਯਾਚ੍ਚ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਜਰਯਾ ਹੇਤੁਭੂਤਯਾ ਯਾਪ੍ਯਾਃ ਦੋਸੌਸ਼ਧਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਤ੍|| ੨੨||
Adhikarana kAsasya tvarayA cikitsyatvam (23-24) · Śloka 24
ਕਾਸਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕ੍ਸਯਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਵਰਸਾਦਾਦਾਦਯੋ ਗਦਾਃ| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਤਾਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਰਯਾ ਜਯੇਤ੍||੨੩|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੋਉ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੋ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਂਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੪||
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादादयो गदाः| भवन्त्यपेक्षया यस्मात्तस्तात्तं त्वरया जयेत्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहस्य निदानस्थानो ज्वरनिदानंनाम तृतीयोऽध्यायः||२४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ ਕਾਸਸ੍ਤ੍ਵਰਯਾ ਜੇਯਃ| ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ ਕਾਸਸ੍ਤ੍ਵਰਯਾ ਜੇਯਃ| ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਸਸ੍ਯੋਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ ਕਾਸੋ ਰੋਗਬਲਾਦੇਵ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨਾਂ ਗਦਾਨਾਂ ਹੇਤੁਤਾਂ ਯਾਤੀਤਿ|| ੨੩|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ