Adhikarana atha raktapittakAsanidAnaM nAma tRutIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō raktapittakāsanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
jvarasantāpādraktapittamityuktamataḥ kṣiprakāritvācca jvarānantaryēṇa raktapittānirṇayādhyāyārambhaḥ| raktapittavacca kāsasyāpi yataḥ kṣiprakāritvamataḥ sō'pyasminnēvādhyāyē nirṇīyatē-athāta iti|| 1||
Adhikarana atha raktapittAdhikAraH | raktapittasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2
bhr̥śōṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇātividāhibhiḥ| kōdravōddālakaiścānnaistadyuktairatisēvitaiḥ| kupitaṁ pittalaiḥ pittaṁ dravaṁ raktañca mūrcchitē| tē mithastulyarūpatvamā' 'gamya vyāpnutastanum||2||
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणातिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तञ्च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमाऽ ऽगम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
🔊 Audio coming soon
bhr̥śōṣṇatīkṣaṇādibhiḥ kōddavōdvālakaiśca tadyuktairatisēvitaiḥ pitaṁ dravaṁ kupitaṁ raktaśca tanuṁ śarīraṁ vyāpnutaḥ| kiṁ kr̥tvā''ha-raktapittē dvē api mūrchitē ēkatvaṁ prāptē| tulyarūpatvaṁ savarṇatāmāgamya tanuṁ vyāpnutaḥ|| 2||
Adhikarana raktapittashabdaniruktiH (3) · Śloka 3
pittaṁ raktasya vikr̥tēḥ saṁsargāddūṣaṇādapi| gandhavarṇānuvr̥ttēśca raktēna vyapadiśyatē||3||
पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
🔊 Audio coming soon
raktapittasaṁjñāyāḥ pittaṁ raktasyētyādinā hēturucyatē| tatra pittaṁraktavihāratvēna vā| raktamiśrībhāvādvā| dūṣāṇādvā| raktagandhādyanuvr̥ttērvā| sarvamatra sambhavatītyarthaḥ|| 3||
Adhikarana raktapittasya prabhavasthAnam (4) · Śloka 4
prabhavatyasr̥jaḥ sthānātplīhatō yakr̥taśca tat||4||
प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्||४||
🔊 Audio coming soon
tacca raktapittamasr̥jaḥ sthānātprabhavati plīhatō yakr̥taśca prabhavati| ētēṣāṁ tatprabhavayōgyatvamityarthaḥ|| 4||
Adhikarana raktapittapUrvarUpam (5) · Śloka 5
śirōgurutvamaruciḥ śītēcchā dhūmakō'mlakaḥ| chardiścharditavaibhatsyaṁ kāsaśvāsōu bhramaḥ klamaḥ| lōhalōhitamatsyāgandhāsyatvaṁ svarakṣayaḥ| raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu| nīlalōhitapītānāṁ varṇānāmavivēcanam| svapnē tadvarṇadarśitvaṁ bhavatyasmin bhaviṣyati||5||
शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः| छर्दिश्छर्दितवैभत्स्यं कासश्वासोउ भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यागन्धास्यत्वं स्वरक्षयः| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति||५||
🔊 Audio coming soon
śirōgurutvādīni bhaviṣyadraktapittaliṅgāni| dhūmakō dhūma syōdīraṇam| amlakō'mlasyēva| tathā charditasya vāntasyāti vaibhatsyaṁ darśanādibhirudvēgakarttr̥tvāt| āmagandhaḥ prasiddhaḥ| harita śādvalavarṇaḥ|| 5||
Adhikarana raktapittasya pravRuttimArgAH (6) · Śloka 6
ūrdhvaṁ nāsākṣikarṇāsyairmēḍhrayōnigudairadhaḥ| kupitaṁ rōmakūpaiśca samastaistatpravarttatē||6||
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्त्तते||६||
🔊 Audio coming soon
tacca raktapittaṁ kāraṇaviśēṣādyadōrdhvagaṁ pravarttatē tadā yathābalaṁnāsādibhiḥ pravarttatē| yadā tvadhastāt tadā mēḍhrādibhiḥ| sarvatra ca rōmakūpairapi| samastaiḥ pravartatē|| 6||
Adhikarana Urdhvagatasya raktapittasya sAdhyatvam (7) · Śloka 7
ūrdhvaṁ sādhyaṁ kafādyasmāttadvirēcanasādhanam| bahvōuṣadhañca pittasya virēkō hi varōuṣadham| anubandhī kafō yaśca tatra tasyāpi śuddhikr̥t| kaṣāyāḥ svādavō'pyasya viśuddhaślēṣmaṇō hitāḥ| kimuḥ tiktāḥ kaṣāyāḥ vā yē nisargātkafāpahāḥ||7||
ऊर्ध्वं साध्यं कफ़ाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्| बह्वोउषधञ्च पित्तस्य विरेको हि वरोउषधम्| अनुबन्धी कफ़ो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमुः तिक्ताः कषायाः वा ये निसर्गात्कफ़ापहाः||७||
🔊 Audio coming soon
tayōścōrdhvādhōgayōrūrdhvaṁ pravr̥taṁ sādhyam| yasmāttadūrdhvagataṁ kafādhhētōrbhavati| raktapittē ca rōgasvabhāvāviśēṣāddōṣasya śōdhanēna viparītanayanāya yadūrdhvagē virēcanaṁ tat pittasya tāvadvarōuṣadham| yaśca tatrānubandhī kafastasyāpi virēkaḥ śuddhikr̥t| raktapittē ca viśuddhaślēṣmaṇō'sya puruṣasya madhurāḥ kaṣāyāḥ kvāthādayaḥ kafādaviparītāḥ api rōgasvabhāvāddhitāḥ| kiṁ punastiktakāḥ kaṣāyāḥ yē kafāpahasvabhāvāḥ| taccōrdhvagaṁ bahvōuṣadham| viśiṣṭānāṁ kafadhnānāmapi pathyatvāt| atastata sādhyam|| 7||
Adhikarana adhogatasya raktapittasya yApyatvam (8) · Śloka 8
adhō yāpyaṁ calādyasmāttapracchardasādhanam| svalpōuṣadhaṁ ca pittasya vamanaṁ na varōuṣadham| anubandhī calō yaśca śāntayē'pi na tasya tat| kaṣāyāśca hitāstasya madhurā ēva kēvalam||8||
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तप्रच्छर्दसाधनम्| स्वल्पोउषधं च पित्तस्य वमनं न वरोउषधम्| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||८||
🔊 Audio coming soon
adhō yāpyaṁ calādyasmāttapracchardasādhanam| svalpōuṣadhaṁ ca pittasya vamanaṁ na varōuṣadham|| anubandhī calō yaśca śāntayē'pi na tasya tat| kaṣāyāśca hitāstasya madhurā ēva kēvalam|| 8||
Adhikarana ubhayAyanaraktapittasyAsAdhyatvam (9) · Śloka 9
kaphamārutasaṁsr̥ṣṭamasādhyabhayāyanam| aśakyaprātilōmyatvāda bhāvādauṣadhasya ca| na hi saṁśōdhanaṁ kiñcidastyasya pratilōmanam| śōdhanaṁ pratilōmaṁ ca raktapittē bhiṣagjitam| ēvamēvōpaśamanaṁ sarvaśōnāsya vidyatē| saṁsr̥ṣṭēṣu hi sarvajicchimanaṁ hitam||9||
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वाद भावादौषधस्य च| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमनम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिषग्जितम्| एवमेवोपशमनं सर्वशोनास्य विद्यते| संसृष्टेषु हि सर्वजिच्छिमनं हितम्||९||
🔊 Audio coming soon
yattūbhayamārgam yugapadūrdhvamadhaśca pravr̥ttaṁ tat kaphamārutasaṁsargāt bhavati| tadasādhyam| yasmāt tadaśakyaprātilōmyam| dōṣasya viparītanayanaṁ tatra na sambhavatītyarthaḥ| vamanamūrdhvapravr̥ttatvādapathyam| adhaḥ pravr̥ttatvācca virēcanam| tathāvidhañcauṣadhaṁ na vidyatē yatatra sarvathāpathyam| na hītyādinā aśakyaprātilōmyatvē yuktirucyatē| saṁsr̥ṣṭiṣvityādinā cōuṣadhābhāvē|| 9||
Adhikarana doShAnugandhopadravAtideshena nirdeshaH (10) · Śloka 10
tatra dōṣānugamanaṁ sirāstra iva lakṣayēt| upadravāśca vikr̥tijñānataḥ ..............||10||
तत्र दोषानुगमनं सिरास्त्र इव लक्षयेत्| उपद्रवाश्च विकृतिज्ञानतः ..............||१०||
🔊 Audio coming soon
tatra ca raktapittē dōṣānugamanaṁ vātādyanubandhaṁ sirāstra iva lakṣayēd vātācchāyāvā''ruṇaṁ rūkṣāmiva' (a. saṁ. śā. - 3.78, 3.82 ) ityādinā lakṣaṇēna| tatra cōpadravān vikr̥tavyādhivijñānīyāllakṣayēd ' raktapittaṁ bhr̥śaṁ raktam ' ( a. saṁ. śā. - 6.97 ) ityādinā lakṣaṇēna ityuktaṁ raktapittam|| 10||
Adhikarana kAsanirUpaNapratij~jA (11) · Śloka 11
........................tēṣu cā'dhikam| āśukārī yataḥ kāsastamēvātaḥ pravakṣyatē||11||
........................तेषु चाऽधिकम्| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यते||११||
🔊 Audio coming soon
tēṣu ca raktapittōpadravēṣu madhyē yataḥ kāsa āśukarī arastamēva pravakṣayatē| taṁ pratyēva granthē vakṣyata ityarthaḥ| āśukarītyanēna svayaṁ tantrakr̥tkāsasya nirṇayaprasaṅgaṁ darśayati| āśusvakarma karōtītyāśukārī|| 11||
Adhikarana kAsAnAM sa~gkhyAsamprAptiH, yathottaraM balavatva~jca (12) · Śloka 12
pañca kāsā smr̥tā vātapittaślēṣmakṣatakṣayaiḥ| kṣayāyōpēkṣitāḥ sarvē balinaścōttarōttaram||12||
पञ्च कासा स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः| क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
vātādibhēdēna tadvidbhiḥ pañca kāsāḥ smr̥tāḥ| sarvē ca kāsā upēkṣitā anupakrāntāḥ kṣayāya maraṇāya vā bhavanti| uktēna vātādikramēṇa yathōttaraṁ balinaḥ| vātakāsāt balavān pittakāsaḥ| tataḥ kafakāsaḥ| yāvaduraḥ kṣatakāsādrājayakṣmakāsa iti| kṣayakāsaścātra pradhānatvānnirṇīyatē na rājayakṣmā| vātētyādinā kāsasyāditō nidānamuktam|| 12||
Adhikarana kAsapUrvarupam (13) · Śloka 13
tēṣāṁ bhaviṣyatāṁ rūpaṁ kaṇṭhē kaṇḍūrarōcakaḥ| śūkapūrṇābhakaṇṭhatvamasvāsthyaṁ hr̥dayasya ca||13||
तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः| शूकपूर्णाभकण्ठत्वमस्वास्थ्यं हृदयस्य च||१३||
🔊 Audio coming soon
' tēṣāṁ bhaviṣyatāmi 'tyādinā pūrvarūpamucyatē| spaṣṭam|| 13||
Adhikarana kAsanidAnAdisamprAptiH (14) · Śloka 14
kaṣāyavijjalāsātmyakaṭvamlalavaṇōṣaṇaiḥ| rūkṣaśītagurusnigdhōtklēdiparyuṣitāśanaiḥ| dhāraṇōdiraṇāyāsarātryahaḥ svapnajāgaraiḥ| anyaiśca tadvidhairdhātukṣayā' 'varaṇakāribhiḥ| kruddhaḥ pratihatō'pānē yadā'pānaḥ prapadyatē| ūrdhvaṁ rasasya saḥ sthānē tiṣṭhannurasi pīḍyatē| udānēna sajaṁstatra kaṇṭhē cānu prapūryya ca| vāhinīrgalamūrdhasthāstatō'ṅgānyutkṣipanniva| kṣipannivākṣiṇī pr̥ṣṭhamuraḥ pārśvē ca pīḍayan| vivr̥tatvānmukhēnaiti bhinnakāṁsyōpamadhvaniḥ| yasmāttasmātsa varṇaujō balamāṁsakṣayāvahaḥ||14||
कषायविज्जलासात्म्यकट्वम्ललवणोषणैः| रूक्षशीतगुरुस्निग्धोत्क्लेदिपर्युषिताशनैः| धारणोदिरणायासरात्र्यहः स्वप्नजागरैः| अन्यैश्च तद्विधैर्धातुक्षयाऽ ऽवरणकारिभिः| क्रुद्धः प्रतिहतोऽपाने यदाऽपानः प्रपद्यते| ऊर्ध्वं रसस्य सः स्थाने तिष्ठन्नुरसि पीड्यते| उदानेन सजंस्तत्र कण्ठे चानु प्रपूर्य्य च| वाहिनीर्गलमूर्धस्थास्ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्| विवृतत्वान्मुखेनैति भिन्नकांस्योपमध्वनिः| यस्मात्तस्मात्स वर्णौजो बलमांसक्षयावहः||१४||
🔊 Audio coming soon
kaṣāyavijjalētyādinā samprāptiviśēṣavaśēna rūpaviśēṣa ucyatē| samprāptēḥ kāraṇaparāyatatvāt kaṣāyādikīrttanam| vijjalaḥ klinnapicchilaprāyō guṇaviśēṣaḥ| raktamāṁsādīnāṁ yatklēdamāvahati tadutklōdi| dhāraṇōdīraṇē vātādivēgānām| anyaiścaivaṁprakāraiḥ kaiścit dhātukṣayakāribhiḥ| kaiścitstrōtasāmāvaraṇakāribhirvāyuḥ kruddhaḥ san yadā'pānapratihatatvādinā rūpēṇa kāsākhyō bhavati tadā varṇādikṣayāvahō bhavati| sarvatraiva vātōrdhātukṣayāt kōpō mārgasyā''varaṇēna vā| ēvaṁ cāpānō nāma vāyuḥ kupitaḥ sajātīya ēvāpānē kāraṇaviśēṣaśācca pratihataṁ san ūrdhvamupari vartatē| sa cā''pāna ūrdhvaṁ pravr̥ttaḥ san rasasthānē urasi sthitiśīlaḥ san tatsthānēnōdānākhyēna pīḍyatē| pīḍitaśca tatra rasasthānē urasi kaṇṭhē ca sajan śaktimāpnuvan galasthā mūrdhasthāśca vāhinīḥ śirāḥ anuprapūryya aṅgānyutkṣipannivētyādi subōdham|
Adhikarana kAsAnAM rukShabdavaiShamye hetuH (15) · Śloka 15
hētu bhēdāt pratīghātabhēdō vāyōḥ saraṁhasaḥ| yadrujāśabdavaiṣamyaṁ kāsānāṁ jāyatē tataḥ||15||
हेतु भेदात् प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः||१५||
🔊 Audio coming soon
hētubhēdādityādinā vātaikakāraṇasyaikarūpasyāpi kāsasya rukśabdānēkatvē kāraṇamucyatē| vāyōḥ saraṁhasaḥ savēgasya hētubhēdāt kāraṇanānātvāt pratīghātē bhēdaḥ yadyasmāttataḥ kāsānāṁ rujāśabdāyōḥ vaiṣamya jñāyatē| tēnaitaduktaṁ bhavati-vāyuḥ svabhāvanē saṁvēgaḥ| sa ca vēgā nānāvidhakāraṇavaśādūnādhikō bhavati| yaśca tasya pratihantā sa kāraṇaviśēṣavaśātrānnanāvidhē dēhasthānē nānāvidhaṁ pratighātaṁ karōti| sa ēva ca pratīghātōrūjāśabdayōrnimittam| atō rujāśabdayōḥ vaiṣamyamiti|| 15||
Adhikarana vAtakAsalakShaNam (16) · Śloka 16
kupitē vātalairvāyuḥ śuṣkōraḥ kaṇṭhavaktratām| hr̥tpārśvōraḥśiraḥśūla mōhakṣōbhasvarakṣayān| karōti śuṣkakāsaṁ ca mahāvēgarujāsvanam| sō'ṅgaharṣī kaphaṁ śuṣkaṁkr̥cchrānmutkvā'lpatāṁ vrajēt||16||
कुपिते वातलैर्वायुः शुष्कोरः कण्ठवक्त्रताम्| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूल मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्ककासं च महावेगरुजास्वनम्| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कंकृच्छ्रान्मुत्क्वाऽल्पतां व्रजेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
kupita ityādinā pañcānāṁ kāsānāṁ vātādikramēṇa lakṣaṇamucyatē| sarvēṣāṁ kāsānāṁ ēkā samprāptiḥ kāraṇaviśēṣāddōṣānubandhaḥ| kupita ityādi vātakāsalakṣaṇam|| 16||
Adhikarana pittakAsalakShaNam (17) · Śloka 17
pittātpītākṣikafatiktāsyatvaṁ jvarō bhramaḥ| pittā'sr̥gvamanaṁ tr̥ṣṇā vaisvarthyaṁ dhūmakō madaḥ| pratataṁ kāsavēgēna jyōtiṣāmiva darśanam||17||
पित्तात्पीताक्षिकफ़तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः| पित्ताऽसृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्थ्यं धूमको मदः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
pītākṣikaphatādi paittikē|| 17||
Adhikarana kaphakAsalakShaNam (18) · Śloka 18
kaphādurō'lparuṅmūrdhahr̥dayaṁ stimitaṁ guruḥ| kaṇṭhōpalēpaḥ sadanaṁ pīnasacchardyarōcakāḥ| rōmaharṣō ghanasnigdhaśvētaślēṣmapravarttanam||18||
कफादुरोऽल्परुङ्मूर्धहृदयं स्तिमितं गुरुः| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्त्तनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
urō'lparugityādi kaphajē|| 18||
Adhikarana kShatakAsalakShaNam (19) · Śloka 19
yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sēvitairayathābalam| urasyantaḥ kṣatē vāyuḥ pittēnānugatē balī| kupitaḥ kurutē kāsaṁ kaphaṁ tēna saśōṇitam| pītaṁ śyāvañca śuṣkañca grathitaṁ kuthitaṁ bahu| ṣṭhīvētkaṇṭhēna rujatā vibhinnēnēva cōrasā| sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānēna śūlinā| parvabhēdajvaraśvāsatr̥ṣṇāvaisvaryyakampavān| pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tatō'sya ca| kramādvīrya ruciḥ paktirbalaṁ varṇaśca hīyatē| kṣīṇasya sāsr̥ṅmūtratvaṁ syācca pr̥ṣṭhakaṭigrahaḥ||19||
युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्| उरस्यन्तः क्षते वायुः पित्तेनानुगते बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्| पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्य्यकम्पवान्| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्य रुचिः पक्तिर्बलं वर्णश्च हीयते| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटिग्रहः||१९||
🔊 Audio coming soon
kṣatakāsalakṣaṇamucyatē| yuddhādyaistaistaiḥ sāhasairayathābalaṁ balādhikāyāsasēvitairvāyuḥ kupitastairēva sāhasairurasyataḥ kṣatē sati kimbhūtō vāyuḥ ? pittēnānugatō balī ca| kāsaṁ kurutē iti sambandhaḥ| tēna kāsēna puruṣaḥ saśōṇitvādiyuktaṁ kaphaṁ ṣṭhīvēdvamēt| kuthitaṁ klinnam| kaṇṭhēna rujatā| urasā ca vibhinnēnē sūcībhiriva tīkṣṇabhistudyamānēnōrasā śūlinā ca| kimbhūtaḥṣṭhīvēdā''ha-parvabhēdādimān| asya ca kāsinō'nantaraṁ kramādvīryyādayō hīyantē| ēvañca kṣīṇasya saraktamūtratvaṁ pr̥ṣṭhakaṭigrahaśca syāditi kṣatakāsalakṣaṇam|| 19||
Adhikarana kShayakAsalakShaNam (20) · Śloka 20
vāyūpradhānāḥ kupitā dhātavō rājayakṣmiṇaḥ| kurvanti yakṣmāyatanaiḥ kāsaṁ ṣṭhīvētkafaṁ tataḥ| pūtipūyōpamaṁ pītaṁ haritalōhitam| lupyatē iva pārśvē ca hr̥dayaṁ patatīva ca| akasmāduṣṇāśītēcchā bahvāśitvaṁ balakṣayaḥ| snigdhaprasannavaktratvaṁ śrīmaddarśananētratā| tatō'sya kṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca||20||
वायूप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः| कुर्वन्ति यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफ़ं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं हरितलोहितम्| लुप्यते इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णाशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः| स्निग्धप्रसन्नवक्त्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||२०||
🔊 Audio coming soon
kṣayakāsalakṣaṇamucyatē| rājayakṣmavataḥ puruśasya vāyuḥ pradhānā dhātavō vātādayō yakśmāyatanaiḥ vakṣyamāṇaiḥ rājayakṣmahētubhiḥ ( a. saṁ. ni. - 1.57 ) sahaiva kupitāḥ kāsaṁ kurvanti| tataḥ puruṣaḥ pūtipūyōpamatvādiyuktaṁ kafaṁ ṣṭhīvēt| pārśvē lupyatē ivāpanīyētē ivā'kasmād jhaṭiti| tatō'nantaramasya ca kāsinaḥ sarvāṇi rājayakṣmarūpāṇyāvirbhavanti|| 20||
Adhikarana kShayakShatakAsayoravasthAvashAtsAdhyA~asAdhyatvam (21) · Śloka 21
ityēṣaḥ kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṁ dēhanāśanaḥ| yāpyō vā balināṁ tadvatkṣatajō 'bhinavau tu tau| sidhyētāmapi sānāthyāt.........................||21||
इत्येषः क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां तद्वत्क्षतजो ऽभिनवौ तु तौ| सिध्येतामपि सानाथ्यात्.........................||२१||
🔊 Audio coming soon
ityēvarūpaṁ ēṣaḥ kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāmavaśyaṁ dēhanāśana ēva| balināṁ punaryāpyō vā dēhanāśanō vā| tadvat kṣayajavatkṣatajō'pi kāsō vijñēyaḥ| kṣīṇānāṁdēhanāśanō balināṁ punaryāpyō vā dēhanāśanō vēti| ityēvaṁ kṣatakṣayakāsau na sidhyataḥ| sānāthyādabhinavau sidhyētāmapi| sānāthyāccikitsāsampattēḥ|| 21||
Adhikarana vAtAdikAsAnAM sAdhyayApyatvam (22) · Śloka 22
................sādhyā dōṣaiḥ pr̥thaktrayaḥ| miśrā yāpyā dvayātsarvē jarasā sthavirasya ca||22||
................साध्या दोषैः पृथक्त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||२२||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ ca kāsānāṁ madhyē pr̥thag dōṣastrayaḥ kāsā vātapitta ślēṣmaprabhavāḥ sādhyāḥ| dvayāt saṁsargādyē kāsāstē miśrā yathāsvaṁ miśrālakṣaṇāḥ bhavanti tē ca yāpyāḥ| sannipātakāsō'cikitsyatvānnōpadiṣṭaḥ| sarvē ca kāsāḥ pruthagdvayācca sthavirasya jarayā hētubhūtayā yāpyāḥ dōṣauśadhākṣamatvāt|| 22||
Adhikarana kAsasya tvarayA cikitsyatvam (23-24) · Śloka 24
kāsācchvāsakṣayacchardisvarasādādādayō gadāḥ| bhavantyapēkṣayā yasmāttastāttaṁ tvarayā jayēt||23|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tōu aṣṭāṅgasaṁgrahasya nidānasthānō jvaranidānaṁnāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||24||
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादादयो गदाः| भवन्त्यपेक्षया यस्मात्तस्तात्तं त्वरया जयेत्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहस्य निदानस्थानो ज्वरनिदानंनाम तृतीयोऽध्यायः||२४||
🔊 Audio coming soon
sarvaśca sarvadā kāsastvarayā jēyaḥ| sarvaśca sarvadā kāsastvarayā jēyaḥ| yatastasya kāsasyōpēkṣayā sa kāsō rōgabalādēva śvāsādīnāṁ gadānāṁ hētutāṁ yātīti|| 23|| iti śrīmānmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ nidānasthānē tr̥tīyō'dhyāyaḥ