Adhikarana atha raktapittakAsanidAnaM nAma tRutIyo~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో రక్తపిత్తకాసనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
జ్వరసంతాపాద్రక్తపిత్తమిత్యుక్తమతః క్షిప్రకారిత్వాచ్చ జ్వరానంతర్యేణ రక్తపిత్తానిర్ణయాధ్యాయారంభః| రక్తపిత్తవచ్చ కాసస్యాపి యతః క్షిప్రకారిత్వమతః సోఽప్యస్మిన్నేవాధ్యాయే నిర్ణీయతే-అథాత ఇతి|| 1||
Adhikarana atha raktapittAdhikAraH | raktapittasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2
భృశోష్ణతీక్ష్ణకట్వమ్లలవణాతివిదాహిభిః| కోద్రవోద్దాలకైశ్చాన్నైస్తద్యుక్తైరతిసేవితైః| కుపితం పిత్తలైః పిత్తం ద్రవం రక్తంచ మూర్చ్ఛితే| తే మిథస్తుల్యరూపత్వమాఽ ఽగమ్య వ్యాప్నుతస్తనుం||2||
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणातिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तञ्च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमाऽ ऽगम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
🔊 Audio coming soon
భృశోష్ణతీక్షణాదిభిః కోద్దవోద్వాలకైశ్చ తద్యుక్తైరతిసేవితైః పితం ద్రవం కుపితం రక్తశ్చ తనుం శరీరం వ్యాప్నుతః| కిం కృత్వాఽఽహ-రక్తపిత్తే ద్వే అపి మూర్ఛితే ఏకత్వం ప్రాప్తే| తుల్యరూపత్వం సవర్ణతామాగమ్య తనుం వ్యాప్నుతః|| 2||
Adhikarana raktapittashabdaniruktiH (3) · Śloka 3
పిత్తం రక్తస్య వికృతేః సంసర్గాద్దూషణాదపి| గంధవర్ణానువృత్తేశ్చ రక్తేన వ్యపదిశ్యతే||3||
पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
🔊 Audio coming soon
రక్తపిత్తసంజ్ఞాయాః పిత్తం రక్తస్యేత్యాదినా హేతురుచ్యతే| తత్ర పిత్తంరక్తవిహారత్వేన వా| రక్తమిశ్రీభావాద్వా| దూషాణాద్వా| రక్తగంధాద్యనువృత్తేర్వా| సర్వమత్ర సంభవతీత్యర్థః|| 3||
Adhikarana raktapittasya prabhavasthAnam (4) · Śloka 4
ప్రభవత్యసృజః స్థానాత్ప్లీహతో యకృతశ్చ తత్||4||
प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्||४||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ రక్తపిత్తమసృజః స్థానాత్ప్రభవతి ప్లీహతో యకృతశ్చ ప్రభవతి| ఏతేషాం తత్ప్రభవయోగ్యత్వమిత్యర్థః|| 4||
Adhikarana raktapittapUrvarUpam (5) · Śloka 5
శిరోగురుత్వమరుచిః శీతేచ్ఛా ధూమకోఽమ్లకః| ఛర్దిశ్ఛర్దితవైభత్స్యం కాసశ్వాసౌ భ్రమః క్లమః| లోహలోహితమత్స్యాగంధాస్యత్వం స్వరక్షయః| రక్తహారిద్రహరితవర్ణతా నయనాదిషు| నీలలోహితపీతానాం వర్ణానామవివేచనం| స్వప్నే తద్వర్ణదర్శిత్వం భవత్యస్మిన్ భవిష్యతి||5||
शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः| छर्दिश्छर्दितवैभत्स्यं कासश्वासोउ भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यागन्धास्यत्वं स्वरक्षयः| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति||५||
🔊 Audio coming soon
శిరోగురుత్వాదీని భవిష్యద్రక్తపిత్తలింగాని| ధూమకో ధూమ స్యోదీరణం| అమ్లకోఽమ్లస్యేవ| తథా ఛర్దితస్య వాంతస్యాతి వైభత్స్యం దర్శనాదిభిరుద్వేగకర్త్తృత్వాత్| ఆమగంధః ప్రసిద్ధః| హరిత శాద్వలవర్ణః|| 5||
Adhikarana raktapittasya pravRuttimArgAH (6) · Śloka 6
ఊర్ధ్వం నాసాక్షికర్ణాస్యైర్మేఢ్రయోనిగుదైరధః| కుపితం రోమకూపైశ్చ సమస్తైస్తత్ప్రవర్త్తతే||6||
ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्त्तते||६||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ రక్తపిత్తం కారణవిశేషాద్యదోర్ధ్వగం ప్రవర్త్తతే తదా యథాబలంనాసాదిభిః ప్రవర్త్తతే| యదా త్వధస్తాత్ తదా మేఢ్రాదిభిః| సర్వత్ర చ రోమకూపైరపి| సమస్తైః ప్రవర్తతే|| 6||
Adhikarana Urdhvagatasya raktapittasya sAdhyatvam (7) · Śloka 7
ఊర్ధ్వం సాధ్యం కఫాద్యస్మాత్తద్విరేచనసాధనం| బహ్వౌషధంచ పిత్తస్య విరేకో హి వరౌషధం| అనుబంధీ కఫో యశ్చ తత్ర తస్యాపి శుద్ధికృత్| కషాయాః స్వాదవోఽప్యస్య విశుద్ధశ్లేష్మణో హితాః| కిముః తిక్తాః కషాయాః వా యే నిసర్గాత్కఫాపహాః||7||
ऊर्ध्वं साध्यं कफ़ाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्| बह्वोउषधञ्च पित्तस्य विरेको हि वरोउषधम्| अनुबन्धी कफ़ो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमुः तिक्ताः कषायाः वा ये निसर्गात्कफ़ापहाः||७||
🔊 Audio coming soon
తయోశ్చోర్ధ్వాధోగయోరూర్ధ్వం ప్రవృతం సాధ్యం| యస్మాత్తదూర్ధ్వగతం కఫాధ్హేతోర్భవతి| రక్తపిత్తే చ రోగస్వభావావిశేషాద్దోషస్య శోధనేన విపరీతనయనాయ యదూర్ధ్వగే విరేచనం తత్ పిత్తస్య తావద్వరౌషధం| యశ్చ తత్రానుబంధీ కఫస్తస్యాపి విరేకః శుద్ధికృత్| రక్తపిత్తే చ విశుద్ధశ్లేష్మణోఽస్య పురుషస్య మధురాః కషాయాః క్వాథాదయః కఫాదవిపరీతాః అపి రోగస్వభావాద్ధితాః| కిం పునస్తిక్తకాః కషాయాః యే కఫాపహస్వభావాః| తచ్చోర్ధ్వగం బహ్వౌషధం| విశిష్టానాం కఫధ్నానామపి పథ్యత్వాత్| అతస్తత సాధ్యం|| 7||
Adhikarana adhogatasya raktapittasya yApyatvam (8) · Śloka 8
అధో యాప్యం చలాద్యస్మాత్తప్రచ్ఛర్దసాధనం| స్వల్పౌషధం చ పిత్తస్య వమనం న వరౌషధం| అనుబంధీ చలో యశ్చ శాంతయేఽపి న తస్య తత్| కషాయాశ్చ హితాస్తస్య మధురా ఏవ కేవలం||8||
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तप्रच्छर्दसाधनम्| स्वल्पोउषधं च पित्तस्य वमनं न वरोउषधम्| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||८||
🔊 Audio coming soon
అధో యాప్యం చలాద్యస్మాత్తప్రచ్ఛర్దసాధనం| స్వల్పౌషధం చ పిత్తస్య వమనం న వరౌషధం|| అనుబంధీ చలో యశ్చ శాంతయేఽపి న తస్య తత్| కషాయాశ్చ హితాస్తస్య మధురా ఏవ కేవలం|| 8||
Adhikarana ubhayAyanaraktapittasyAsAdhyatvam (9) · Śloka 9
కఫమారుతసంసృష్టమసాధ్యభయాయనం| అశక్యప్రాతిలోమ్యత్వాద భావాదౌషధస్య చ| న హి సంశోధనం కించిదస్త్యస్య ప్రతిలోమనం| శోధనం ప్రతిలోమం చ రక్తపిత్తే భిషగ్జితం| ఏవమేవోపశమనం సర్వశోనాస్య విద్యతే| సంసృష్టేషు హి సర్వజిచ్ఛిమనం హితం||9||
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वाद भावादौषधस्य च| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमनम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिषग्जितम्| एवमेवोपशमनं सर्वशोनास्य विद्यते| संसृष्टेषु हि सर्वजिच्छिमनं हितम्||९||
🔊 Audio coming soon
యత్తూభయమార్గం యుగపదూర్ధ్వమధశ్చ ప్రవృత్తం తత్ కఫమారుతసంసర్గాత్ భవతి| తదసాధ్యం| యస్మాత్ తదశక్యప్రాతిలోమ్యం| దోషస్య విపరీతనయనం తత్ర న సంభవతీత్యర్థః| వమనమూర్ధ్వప్రవృత్తత్వాదపథ్యం| అధః ప్రవృత్తత్వాచ్చ విరేచనం| తథావిధంచౌషధం న విద్యతే యతత్ర సర్వథాపథ్యం| న హీత్యాదినా అశక్యప్రాతిలోమ్యత్వే యుక్తిరుచ్యతే| సంసృష్టిష్విత్యాదినా చౌషధాభావే|| 9||
Adhikarana doShAnugandhopadravAtideshena nirdeshaH (10) · Śloka 10
తత్ర దోషానుగమనం సిరాస్త్ర ఇవ లక్షయేత్| ఉపద్రవాశ్చ వికృతిజ్ఞానతః ..............||10||
तत्र दोषानुगमनं सिरास्त्र इव लक्षयेत्| उपद्रवाश्च विकृतिज्ञानतः ..............||१०||
🔊 Audio coming soon
తత్ర చ రక్తపిత్తే దోషానుగమనం వాతాద్యనుబంధం సిరాస్త్ర ఇవ లక్షయేద్ వాతాచ్ఛాయావాఽఽరుణం రూక్షామివా (అ. సం. శా. - 3.78, 3.82 ) ఇత్యాదినా లక్షణేన| తత్ర చోపద్రవాన్ వికృతవ్యాధివిజ్ఞానీయాల్లక్షయేద్ ' రక్తపిత్తం భృశం రక్తం ' ( అ. సం. శా. - 6.97 ) ఇత్యాదినా లక్షణేన ఇత్యుక్తం రక్తపిత్తం|| 10||
Adhikarana kAsanirUpaNapratij~jA (11) · Śloka 11
........................తేషు చాఽధికం| ఆశుకారీ యతః కాసస్తమేవాతః ప్రవక్ష్యతే||11||
........................तेषु चाऽधिकम्| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यते||११||
🔊 Audio coming soon
తేషు చ రక్తపిత్తోపద్రవేషు మధ్యే యతః కాస ఆశుకరీ అరస్తమేవ ప్రవక్షయతే| తం ప్రత్యేవ గ్రంథే వక్ష్యత ఇత్యర్థః| ఆశుకరీత్యనేన స్వయం తంత్రకృత్కాసస్య నిర్ణయప్రసంగం దర్శయతి| ఆశుస్వకర్మ కరోతీత్యాశుకారీ|| 11||
Adhikarana kAsAnAM sa~gkhyAsamprAptiH, yathottaraM balavatva~jca (12) · Śloka 12
పంచ కాసా స్మృతా వాతపిత్తశ్లేష్మక్షతక్షయైః| క్షయాయోపేక్షితాః సర్వే బలినశ్చోత్తరోత్తరం||12||
पञ्च कासा स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः| क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
వాతాదిభేదేన తద్విద్భిః పంచ కాసాః స్మృతాః| సర్వే చ కాసా ఉపేక్షితా అనుపక్రాంతాః క్షయాయ మరణాయ వా భవంతి| ఉక్తేన వాతాదిక్రమేణ యథోత్తరం బలినః| వాతకాసాత్ బలవాన్ పిత్తకాసః| తతః కఫకాసః| యావదురః క్షతకాసాద్రాజయక్ష్మకాస ఇతి| క్షయకాసశ్చాత్ర ప్రధానత్వాన్నిర్ణీయతే న రాజయక్ష్మా| వాతేత్యాదినా కాసస్యాదితో నిదానముక్తం|| 12||
Adhikarana kAsapUrvarupam (13) · Śloka 13
తేషాం భవిష్యతాం రూపం కంఠే కండూరరోచకః| శూకపూర్ణాభకంఠత్వమస్వాస్థ్యం హృదయస్య చ||13||
तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः| शूकपूर्णाभकण्ठत्वमस्वास्थ्यं हृदयस्य च||१३||
🔊 Audio coming soon
' తేషాం భవిష్యతామి 'త్యాదినా పూర్వరూపముచ్యతే| స్పష్టం|| 13||
Adhikarana kAsanidAnAdisamprAptiH (14) · Śloka 14
కషాయవిజ్జలాసాత్మ్యకట్వమ్లలవణోషణైః| రూక్షశీతగురుస్నిగ్ధోత్క్లేదిపర్యుషితాశనైః| ధారణోదిరణాయాసరాత్ర్యహః స్వప్నజాగరైః| అన్యైశ్చ తద్విధైర్ధాతుక్షయాఽ ఽవరణకారిభిః| క్రుద్ధః ప్రతిహతోఽపానే యదాఽపానః ప్రపద్యతే| ఊర్ధ్వం రసస్య సః స్థానే తిష్ఠన్నురసి పీడ్యతే| ఉదానేన సజంస్తత్ర కంఠే చాను ప్రపూర్య్య చ| వాహినీర్గలమూర్ధస్థాస్తతోఽంగాన్యుత్క్షిపన్నివ| క్షిపన్నివాక్షిణీ పృష్ఠమురః పార్శ్వే చ పీడయన్| వివృతత్వాన్ముఖేనైతి భిన్నకాంస్యోపమధ్వనిః| యస్మాత్తస్మాత్స వర్ణౌజో బలమాంసక్షయావహః||14||
कषायविज्जलासात्म्यकट्वम्ललवणोषणैः| रूक्षशीतगुरुस्निग्धोत्क्लेदिपर्युषिताशनैः| धारणोदिरणायासरात्र्यहः स्वप्नजागरैः| अन्यैश्च तद्विधैर्धातुक्षयाऽ ऽवरणकारिभिः| क्रुद्धः प्रतिहतोऽपाने यदाऽपानः प्रपद्यते| ऊर्ध्वं रसस्य सः स्थाने तिष्ठन्नुरसि पीड्यते| उदानेन सजंस्तत्र कण्ठे चानु प्रपूर्य्य च| वाहिनीर्गलमूर्धस्थास्ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्| विवृतत्वान्मुखेनैति भिन्नकांस्योपमध्वनिः| यस्मात्तस्मात्स वर्णौजो बलमांसक्षयावहः||१४||
🔊 Audio coming soon
కషాయవిజ్జలేత్యాదినా సంప్రాప్తివిశేషవశేన రూపవిశేష ఉచ్యతే| సంప్రాప్తేః కారణపరాయతత్వాత్ కషాయాదికీర్త్తనం| విజ్జలః క్లిన్నపిచ్ఛిలప్రాయో గుణవిశేషః| రక్తమాంసాదీనాం యత్క్లేదమావహతి తదుత్క్లోది| ధారణోదీరణే వాతాదివేగానాం| అన్యైశ్చైవంప్రకారైః కైశ్చిత్ ధాతుక్షయకారిభిః| కైశ్చిత్స్త్రోతసామావరణకారిభిర్వాయుః క్రుద్ధః సన్ యదాఽపానప్రతిహతత్వాదినా రూపేణ కాసాఖ్యో భవతి తదా వర్ణాదిక్షయావహో భవతి| సర్వత్రైవ వాతోర్ధాతుక్షయాత్ కోపో మార్గస్యాఽఽవరణేన వా| ఏవం చాపానో నామ వాయుః కుపితః సజాతీయ ఏవాపానే కారణవిశేషశాచ్చ ప్రతిహతం సన్ ఊర్ధ్వముపరి వర్తతే| స చాఽఽపాన ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తః సన్ రసస్థానే ఉరసి స్థితిశీలః సన్ తత్స్థానేనోదానాఖ్యేన పీడ్యతే| పీడితశ్చ తత్ర రసస్థానే ఉరసి కంఠే చ సజన్ శక్తిమాప్నువన్ గలస్థా మూర్ధస్థాశ్చ వాహినీః శిరాః అనుప్రపూర్య్య అంగాన్యుత్క్షిపన్నివేత్యాది సుబోధం|
Adhikarana kAsAnAM rukShabdavaiShamye hetuH (15) · Śloka 15
హేతు భేదాత్ ప్రతీఘాతభేదో వాయోః సరంహసః| యద్రుజాశబ్దవైషమ్యం కాసానాం జాయతే తతః||15||
हेतु भेदात् प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः||१५||
🔊 Audio coming soon
హేతుభేదాదిత్యాదినా వాతైకకారణస్యైకరూపస్యాపి కాసస్య రుక్శబ్దానేకత్వే కారణముచ్యతే| వాయోః సరంహసః సవేగస్య హేతుభేదాత్ కారణనానాత్వాత్ ప్రతీఘాతే భేదః యద్యస్మాత్తతః కాసానాం రుజాశబ్దాయోః వైషమ్య జ్ఞాయతే| తేనైతదుక్తం భవతి-వాయుః స్వభావనే సంవేగః| స చ వేగా నానావిధకారణవశాదూనాధికో భవతి| యశ్చ తస్య ప్రతిహంతా స కారణవిశేషవశాత్రాన్ననావిధే దేహస్థానే నానావిధం ప్రతిఘాతం కరోతి| స ఏవ చ ప్రతీఘాతోరూజాశబ్దయోర్నిమిత్తం| అతో రుజాశబ్దయోః వైషమ్యమితి|| 15||
Adhikarana vAtakAsalakShaNam (16) · Śloka 16
కుపితే వాతలైర్వాయుః శుష్కోరః కంఠవక్త్రతాం| హృత్పార్శ్వోరఃశిరఃశూల మోహక్షోభస్వరక్షయాన్| కరోతి శుష్కకాసం చ మహావేగరుజాస్వనం| సోఽంగహర్షీ కఫం శుష్కంకృచ్ఛ్రాన్ముత్క్వాఽల్పతాం వ్రజేత్||16||
कुपिते वातलैर्वायुः शुष्कोरः कण्ठवक्त्रताम्| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूल मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्ककासं च महावेगरुजास्वनम्| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कंकृच्छ्रान्मुत्क्वाऽल्पतां व्रजेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
కుపిత ఇత్యాదినా పంచానాం కాసానాం వాతాదిక్రమేణ లక్షణముచ్యతే| సర్వేషాం కాసానాం ఏకా సంప్రాప్తిః కారణవిశేషాద్దోషానుబంధః| కుపిత ఇత్యాది వాతకాసలక్షణం|| 16||
Adhikarana pittakAsalakShaNam (17) · Śloka 17
పిత్తాత్పీతాక్షికఫతిక్తాస్యత్వం జ్వరో భ్రమః| పిత్తాఽసృగ్వమనం తృష్ణా వైస్వర్థ్యం ధూమకో మదః| ప్రతతం కాసవేగేన జ్యోతిషామివ దర్శనం||17||
पित्तात्पीताक्षिकफ़तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः| पित्ताऽसृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्थ्यं धूमको मदः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
పీతాక్షికఫతాది పైత్తికే|| 17||
Adhikarana kaphakAsalakShaNam (18) · Śloka 18
కఫాదురోఽల్పరుఙ్మూర్ధహృదయం స్తిమితం గురుః| కంఠోపలేపః సదనం పీనసచ్ఛర్ద్యరోచకాః| రోమహర్షో ఘనస్నిగ్ధశ్వేతశ్లేష్మప్రవర్త్తనం||18||
कफादुरोऽल्परुङ्मूर्धहृदयं स्तिमितं गुरुः| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्त्तनम्||१८||
🔊 Audio coming soon
ఉరోఽల్పరుగిత్యాది కఫజే|| 18||
Adhikarana kShatakAsalakShaNam (19) · Śloka 19
యుద్ధాద్యైః సాహసైస్తైస్తైః సేవితైరయథాబలం| ఉరస్యంతః క్షతే వాయుః పిత్తేనానుగతే బలీ| కుపితః కురుతే కాసం కఫం తేన సశోణితం| పీతం శ్యావంచ శుష్కంచ గ్రథితం కుథితం బహు| ష్ఠీవేత్కంఠేన రుజతా విభిన్నేనేవ చోరసా| సూచీభిరివ తీక్ష్ణాభిస్తుద్యమానేన శూలినా| పర్వభేదజ్వరశ్వాసతృష్ణావైస్వర్య్యకంపవాన్| పారావత ఇవాకూజన్ పార్శ్వశూలీ తతోఽస్య చ| క్రమాద్వీర్య రుచిః పక్తిర్బలం వర్ణశ్చ హీయతే| క్షీణస్య సాసృఙ్మూత్రత్వం స్యాచ్చ పృష్ఠకటిగ్రహః||19||
युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्| उरस्यन्तः क्षते वायुः पित्तेनानुगते बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्| पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्य्यकम्पवान्| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्य रुचिः पक्तिर्बलं वर्णश्च हीयते| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटिग्रहः||१९||
🔊 Audio coming soon
క్షతకాసలక్షణముచ్యతే| యుద్ధాద్యైస్తైస్తైః సాహసైరయథాబలం బలాధికాయాససేవితైర్వాయుః కుపితస్తైరేవ సాహసైరురస్యతః క్షతే సతి కింభూతో వాయుః ? పిత్తేనానుగతో బలీ చ| కాసం కురుతే ఇతి సంబంధః| తేన కాసేన పురుషః సశోణిత్వాదియుక్తం కఫం ష్ఠీవేద్వమేత్| కుథితం క్లిన్నం| కంఠేన రుజతా| ఉరసా చ విభిన్నేనే సూచీభిరివ తీక్ష్ణభిస్తుద్యమానేనోరసా శూలినా చ| కింభూతఃష్ఠీవేదాఽఽహ-పర్వభేదాదిమాన్| అస్య చ కాసినోఽనంతరం క్రమాద్వీర్య్యాదయో హీయంతే| ఏవంచ క్షీణస్య సరక్తమూత్రత్వం పృష్ఠకటిగ్రహశ్చ స్యాదితి క్షతకాసలక్షణం|| 19||
Adhikarana kShayakAsalakShaNam (20) · Śloka 20
వాయూప్రధానాః కుపితా ధాతవో రాజయక్ష్మిణః| కుర్వంతి యక్ష్మాయతనైః కాసం ష్ఠీవేత్కఫం తతః| పూతిపూయోపమం పీతం హరితలోహితం| లుప్యతే ఇవ పార్శ్వే చ హృదయం పతతీవ చ| అకస్మాదుష్ణాశీతేచ్ఛా బహ్వాశిత్వం బలక్షయః| స్నిగ్ధప్రసన్నవక్త్రత్వం శ్రీమద్దర్శననేత్రతా| తతోఽస్య క్షయరూపాణి సర్వాణ్యావిర్భవంతి చ||20||
वायूप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः| कुर्वन्ति यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफ़ं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं हरितलोहितम्| लुप्यते इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णाशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः| स्निग्धप्रसन्नवक्त्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||२०||
🔊 Audio coming soon
క్షయకాసలక్షణముచ్యతే| రాజయక్ష్మవతః పురుశస్య వాయుః ప్రధానా ధాతవో వాతాదయో యక్శ్మాయతనైః వక్ష్యమాణైః రాజయక్ష్మహేతుభిః ( అ. సం. ని. - 1.57 ) సహైవ కుపితాః కాసం కుర్వంతి| తతః పురుషః పూతిపూయోపమత్వాదియుక్తం కఫం ష్ఠీవేత్| పార్శ్వే లుప్యతే ఇవాపనీయేతే ఇవాఽకస్మాద్ ఝటితి| తతోఽనంతరమస్య చ కాసినః సర్వాణి రాజయక్ష్మరూపాణ్యావిర్భవంతి|| 20||
Adhikarana kShayakShatakAsayoravasthAvashAtsAdhyA~asAdhyatvam (21) · Śloka 21
ఇత్యేషః క్షయజః కాసః క్షీణానాం దేహనాశనః| యాప్యో వా బలినాం తద్వత్క్షతజో ఽభినవౌ తు తౌ| సిధ్యేతామపి సానాథ్యాత్.........................||21||
इत्येषः क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां तद्वत्क्षतजो ऽभिनवौ तु तौ| सिध्येतामपि सानाथ्यात्.........................||२१||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యేవరూపం ఏషః క్షయజః కాసః క్షీణానామవశ్యం దేహనాశన ఏవ| బలినాం పునర్యాప్యో వా దేహనాశనో వా| తద్వత్ క్షయజవత్క్షతజోఽపి కాసో విజ్ఞేయః| క్షీణానాందేహనాశనో బలినాం పునర్యాప్యో వా దేహనాశనో వేతి| ఇత్యేవం క్షతక్షయకాసౌ న సిధ్యతః| సానాథ్యాదభినవౌ సిధ్యేతామపి| సానాథ్యాచ్చికిత్సాసంపత్తేః|| 21||
Adhikarana vAtAdikAsAnAM sAdhyayApyatvam (22) · Śloka 22
................సాధ్యా దోషైః పృథక్త్రయః| మిశ్రా యాప్యా ద్వయాత్సర్వే జరసా స్థవిరస్య చ||22||
................साध्या दोषैः पृथक्त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||२२||
🔊 Audio coming soon
తేషాం చ కాసానాం మధ్యే పృథగ్ దోషస్త్రయః కాసా వాతపిత్త శ్లేష్మప్రభవాః సాధ్యాః| ద్వయాత్ సంసర్గాద్యే కాసాస్తే మిశ్రా యథాస్వం మిశ్రాలక్షణాః భవంతి తే చ యాప్యాః| సన్నిపాతకాసోఽచికిత్స్యత్వాన్నోపదిష్టః| సర్వే చ కాసాః ప్రుథగ్ద్వయాచ్చ స్థవిరస్య జరయా హేతుభూతయా యాప్యాః దోషౌశధాక్షమత్వాత్|| 22||
Adhikarana kAsasya tvarayA cikitsyatvam (23-24) · Śloka 24
కాసాచ్ఛ్వాసక్షయచ్ఛర్దిస్వరసాదాదాదయో గదాః| భవంత్యపేక్షయా యస్మాత్తస్తాత్తం త్వరయా జయేత్||23|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహస్య నిదానస్థానో జ్వరనిదానంనామ తృతీయోఽధ్యాయః||24||
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादादयो गदाः| भवन्त्यपेक्षया यस्मात्तस्तात्तं त्वरया जयेत्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतोउ अष्टाङ्गसंग्रहस्य निदानस्थानो ज्वरनिदानंनाम तृतीयोऽध्यायः||२४||
🔊 Audio coming soon
సర్వశ్చ సర్వదా కాసస్త్వరయా జేయః| సర్వశ్చ సర్వదా కాసస్త్వరయా జేయః| యతస్తస్య కాసస్యోపేక్షయా స కాసో రోగబలాదేవ శ్వాసాదీనాం గదానాం హేతుతాం యాతీతి|| 23|| ఇతి శ్రీమాన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం నిదానస్థానే తృతీయోఽధ్యాయః