Adhikarana atha shvAsahidhmAnidAnaM nAma caturtho~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ śvāsahidhmānidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kāsōpēkṣayā śvāsasya sambhavāttadēkarūpatvācca hidhmāyāḥ tayōrnirṇayāyaikādhyāyārambhaḥ| athētyādi sarvēṣvadhyāyēṣu pūrvavadvyākhyēyam|| 1||
Adhikarana shvAsanidAnam (2) · Śloka 2
kāsavr̥ddhayā bhavēcchvāsaḥ pūrvairvā dōṣakōpanaiḥ| āmātisāravamathuviṣapāṇḍujvarairapi| rajōdhūmānilairmarmaghātādatihimāmbunā||2||
कासवृद्धया भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना||२||
🔊 Audio coming soon
śvāsaḥ kāsasya vr̥ddhayā bhavēt| adhikībhūtaḥ kāsa ēva kāraṇaṁ śvāsasya| rōgasya ca rōgaḥ kāraṇaṁ bhavatītyuktaṁ prāk| athavā pūrvaṁ dōṣakōpanaiḥ kāsasya hētutvēnōktaiḥ śvāsō bhavati| tāni ca kaṣāyavijjalāsātmyādīni ( a. saṁ. ni. - 122 ) athavā pūrvāṇi dōṣakōpanāni sarvam rōgaṁ nidānapaṭhitāni tiktakaṭukādīni ( a. saṁ. ni. - 26 )| tairyathāsambhavamāmādibhirapi śvāsō bhavatyatihimāmbvataiḥ| iti śvāsasya nidānāni|| 2||
Adhikarana shvAsaprabhedAH (3) · Śloka 3
kṣudrakastamaśchinnō mahānūrdhvaśca pañcamaḥ| kaphōparuddhagamanaḥ pavanō viṣvagāsthitāḥ| prāṇōdakānnavāhīni duṣṭaḥ strōtāṁsi dūṣayan| urasthaḥ kurutē śvāsamāmāśayasamuddhavam||3||
क्षुद्रकस्तमश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः| कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थिताः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्त्रोतांसि दूषयन्| उरस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्धवम्||३||
🔊 Audio coming soon
kṣudrādīni tasyaiva rūpabhēdēna pañca nāmāni| kaphōparuddhētyādinā śvāsasya samprāptirucyatē| svahētubhirduṣṭaḥ san pavanaḥ kaphēna ca kāraṇaviśēṣāduparuddhagamanaḥ samantādāsthitaśca prāṇadivāhīni strōtāṁsi dūṣayannurastha ēvāmāśayasamudbhavarūpaṁ śvāsaṁ kurutē| āmāśayapravr̥ttiḥ śvāsasya vyāpāraḥ|| 3||
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
prāgrūpaṁ tasya hr̥tpārśvaśūlaṁ prāṇavilōmatā| ānāhaḥ śaṅkhabhēdaśca........................||4||
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता| आनाहः शङ्खभेदश्च........................||४||
🔊 Audio coming soon
sarvasya śvāsasya hr̥tpārśvaśūlādi pūrvarūpam| praṇāsya vāyōrvilōmatāviparītagamanaṁ kāryājjñāyatē|| 4||
Adhikarana kShudrashvAsaH (5) · Śloka 5
.................tatrāyāsātibhōjanaiḥ| prēritaḥ prērayētkṣudraṁ svayaṁ saṁśamanaṁ marut||5||
.................तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत्क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā kṣudrādikramēṇa śvāsānāṁ lakṣaṇamucyatē| āyāsādiprēritō marut kṣudraṁ nāmnā svayaṁ saṁśamanaṁ śvāsaṁ prērayēt| vēgaṁ kr̥tvā svayaṁ śāmyatītyarthaḥ| pratilōmamityādinā tamakasya lakṣaṇamucyatē|| 5||
Adhikarana tamakashvAsaH, tasya sAdhyAsAdhyatva~jca (6) · Śloka 6
pratilōmaṁ sirā gacchannudīryya pavanaḥ kapham| parigr̥hya śirōgrīvamuraḥ pāśvai ca pīḍayan| kāsa ghurghurakaṁ mōhamaruciṁ pīnasaṁ tr̥ṣam| karōti tīvravēgañca śvāsaṁ prāṇōpatāpinam| pratāmyēttasya vēgēna niṣṭhyūtāntē kṣaṇaṁ sukhī| kr̥cchrācchayānaḥ śvasiti niṣaṇṇaḥ svāsthyamr̥cchati| ucchritākṣō lalāṭēna svidyatā bhr̥śamarttimān| viśuṣkāsyō muhuḥ śvāsī kāṁkṣatyuṣṇaṁ savēpathuḥ| mēghāmbuśītaprāgvātaiḥ ślēṣmalaiśca vivarddhatē| sa yāpyastamakaḥ sādhyō navō vā balinō bavēt||6||
प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पाश्वै च पीडयन्| कास घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम्| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्त्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासी कांक्षत्युष्णं सवेपथुः| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः साध्यो नवो वा बलिनो बवेत्||६||
🔊 Audio coming soon
pavanaḥ pratilōmaṁ viparītaṁ kr̥tvā sirāṁ gacchaṁstēna gamanēna kaphamudīryya śirōgrīvāṁ ca parigr̥hya pārśvamuraśca pīḍayan kāsādikaṁ tavravēgaṁ prāṇōpatāpinaṁ śvāsañca karōti| tasya ca tathāvidhasya śvāsasya vēgēna puruṣaḥ pratāmyēt| niṣṭhyūtāntē ca kṣaṇaṁ sukhī bhavati| śayyāyāṁ sthitaśca kr̥cchrēṇa śvasiti bhityādōu niṣaṇṇaḥ svāsthyamr̥cchati| subōdham| sa ca śvāsō mēghāmbvādibhiḥ ślēṣmalaiścāhārairvivarddhatē| ēvambhūtaḥ śvāsō yāpyō bhavēt| nāmnā ca tamakaḥ| athavā balinaḥ puruṣasya navaḥ san sādhyō bhavēt|| 6||
Adhikarana pratamakalakShaNam (7) · Śloka 7
jvaramūrcchāyutaḥ śītaiḥ śāmyēt pratamakastu saḥ||7||
ज्वरमूर्च्छायुतः शीतैः शाम्येत् प्रतमकस्तु सः||७||
🔊 Audio coming soon
ēvarūpaṁ ēva śvāsō jvaramūrcchāyutō bhavati| śītaiścāhārādibhiḥ śāmyēt| sa tamakaviśēṣaḥ pratamakasaṁjñitaḥ|| 7||
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (8) · Śloka 8
chinnā cchvasiti vichchinnaṁ marmacchēdarūjārdataḥ| sasvēdamūrcchaḥ sānāhō bastidāhanirōdhavān| adhōdr̥gviplutākṣaśca muhyan raktaikalōcanaḥ| śuṣkāsyaḥ pralapandīnō naṣṭacchāyō vicētanaḥ||8||
छिन्ना च्छ्वसिति विछ्छिन्नं मर्मच्छेदरूजार्दतः| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः| शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः||८||
🔊 Audio coming soon
chinnācchvasādvicchinnaṁ virāmaiśca śvasiti| marmacchēdarūpayā rujayārditaḥ ( dīnaḥ ) svēdādiyutaśca bhavati|| 8||
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (9) · Śloka 9
mahatā-mahatā dīnō nādēna śvasiti krathan| uddhūyamānaḥ saṁrabdhō mattarṣabha ivāniśam| praṇaṣṭajñānavijñānō vibhrāntanayanānanaḥ| vakṣaḥ samākṣipanbaddhamūtravarcā viśīrṇavāk| śuṣkavaṭhō muhurmuhyan karṇaśaṅkhaśirō'tiruk||9||
महता-महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः| वक्षः समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्कवठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोऽतिरुक्||९||
🔊 Audio coming soon
mahadākhyēna tu śvāsēna mahatā nādēna śvasiti| dīnaḥ krayamँśca śvasiti| krathanaṁ nāsāśabdaḥ| uddhūyamāna utplāvyamānaḥ marttarṣabha iva saṁrabdhaḥ| jñānāṁ cētanā| vijñānaṁ vicāraḥ || 9||
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (10) · Śloka 10
dīrghamūrdhvaṁ śvasityūrdhvānna ca pratyāharatyadhaḥ| ślēṣmāvr̥tamukhastrōtā kruddhagandhavahārditaḥ| ūrdhvadr̥gvīkṣatē bhrāntamakṣiṇī paritaḥ kṣipan| marmasu chidyamānēṣu paridēvī niruddhavāk||10||
दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्त्रोता क्रुद्धगन्धवहार्दितः| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१०||
🔊 Audio coming soon
ūrdhvaśvāsa ucyatē| ūrdhvācchvāsādūrdhva dīrghaṁ śvasiti| dīrghaṁ śvāsaṁ muñcatītyarthaḥ| na ca śvāsamadhaḥ pratyāharati| muktaṁ punarnaiva pravēśajayatītyarthaḥ| ślēṣmaṇā āvr̥taṁ mukhaṁ strōtāṁsi ca yasya sa tathōktaḥ| gandhāvahō vāyuḥ tēna kruddhēnārditaḥ subōdham|
Adhikarana shvAsAnAM sAdhyAsAdhyatvam (11) · Śloka 11
ētē sidhyēyuravyaktā vyaktāḥ prāṇaharāḥ dhruvam||11||
एते सिध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहराः ध्रुवम्||११||
🔊 Audio coming soon
sādhyāsādhyavibhāgaṁ darśayati| ētē sarvē śvāsā avyaktā aparipūrṇatvādāsfuṭā santaḥ sidhyēyuḥ| vyaktāḥ punaḥ dhruvamavaśyaṁ prāṇaharāḥ| ityuktāḥ śvāsāḥ|| 11||
Adhikarana hidhmAvarNanam, hidhmAyAH hetvAdIni (12) · Śloka 12
śvāsaikahētuprāgrūpasaṅkhyāprakr̥tisaṁśrayāḥ| hidhmāḥ.........................................||12||
श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः| हिध्माः.........................................||१२||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ hidhmā nirṇīyantē-śvāsēti| śvāsēnaikaṁ sadr̥śaṁ hētvādi yasyāḥ sā tathōktā saṅkhyāprakr̥tiḥ saṅkhayāsvarūpam| saṁśrayāśrayōdbhavasthānam|| 12||
Adhikarana hidhmAyAH bhedAH (13) · Śloka 13
...........bhaktōdbhavā kṣudrā yamalā mahatīti ca| gambhīrā ca ....................................||13||
...........भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च ....................................||१३||
🔊 Audio coming soon
bhaktōdbhavādīni pañca hidhmāviśēṣanāmāni|| 13||
Adhikarana annajahidhmAlakShaNam (14) · Śloka 14
........... marutatra tvarayā'yuktisēvitaiḥ| rūkṣatīkṣṇakharāsātmyairannapānaiḥ prapīḍitaḥ| karōti hidhmārujāṁ mandaśabdāṁ kṣavānugām| śamaṁ sātmyānnapānēna yā prayāti va sānnajā||14||
........... मरुतत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मारुजां मन्दशब्दां क्षवानुगाम्| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति व सान्नजा||१४||
🔊 Audio coming soon
tatra hidhmāsu madhyē marudvāyurannapānaistvarayā vaiparītyēna ca sēvitaiḥ rukṣādibhiḥ prapīḍitaḥ san mandaśabdāṁ kṣavānugāṁ ca hidhmāṁ karōti| sātmyānnapānōpaśayāccānnajā bhaktōdbhavōcyatē|
Adhikarana kShudrahidhmAlakShaNam (15) · Śloka 15
āyāsātpavanaḥ kruddhaḥ kṣudrāṁ hidhmāṁ pravarttayēt| jatrumūlapravisr̥tāmalpavēgāṁ mr̥daṁ ca sā| vr̥ddhimāyāsyatō yāti bhuktamātrē ca mārdavam||15||
आयासात्पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्त्तयेत्| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||१५||
🔊 Audio coming soon
kṣudrāṁ hidhmāṁ pavanō vāyurāyāsāddhētōḥ kṣudraḥ svalpaḥ pravarttayēt| sā tu jatrumūlōdbhavā'lpavēgā mr̥duśca| āyāsaṁ kurvatō vr̥ddhiṁ yāti| bhuktamātrē ca mārdavaṁ yātīti kṣudrā|| 15||
Adhikarana yamalahidhmAlakShaNam (16) · Śloka 16
cirēṇa yamalairvēgairāhārē yā pravarttatē| pariṇāmōnmukhē vr̥ddhimpariṇāmē ca gacchati| kampayantī śirōgrīvāmādhmātasyātitr̥ṣyataḥ| pralāpacchardyatīsāranētraviplutijr̥mbhiṇaḥ| yamalā vēginī hidhmāpariṇāmavatī ca sā||16||
चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्त्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिम्परिणामे च गच्छति| कम्पयन्ती शिरोग्रीवामाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः| यमला वेगिनी हिध्मापरिणामवती च सा||१६||
🔊 Audio coming soon
yamalā nāma hidhmā yā cirēṇa yamalairvēgaiḥ dvābhyāṁ vēgābhyāṁ bhavati| pariṇāmōnmukha āhārē pravarttatē pariṇatē ca| śirōgrīvāṁ kampayantyādhmānādimataḥ puruṣasya vr̥ddhiṁ yātīti yamalā| tasyāsta vēginī pariṇāmavatī cēti nāmadvayam|| 16||
Adhikarana mahAhidhmAlakShaNam (17) · Śloka 17
dhvastabhrūśaṅkhayugmasya sā'straviplutacakṣuṣaḥ| stambhayantī tanuṁ vācaṁ smr̥tiṁ saṁjñāṁ ca mr̥ṣṇatī| rundhatī mārgamannasya kurvatī marmaghaṭṭanam| pr̥ṣṭhatō namanaṁ śōṣaṁ mahāhidhmā pravarttatē| mahāmūlā mahāśabdā mahāvēgā mahābalā||17||
ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य साऽस्त्रविप्लुतचक्षुषः| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मृष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्त्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||१७||
🔊 Audio coming soon
mahētyucyatē| dhvastabhrūśaṅkhayugmatvādiyuktasya puruṣasya vāktanustambhādikaṁ kurvatī mahāhidhmā pravarttatē| sā ca mahāmūlatvādirupā| viplutē anibaddhē iva cakṣuṣī| marmaghaṭṭanaṁ hr̥dayādi ruk| pr̥ṣṭhatō namanaṁ vakṣasō bahirnissaraṇam| mahāmūlā āmāśayē prathamōtpattiryasyāḥ| tatra bahuvyāpāravatī dr̥śyata ityarthaḥ| iti mahatī|| 17||
Adhikarana gambhIrahidhmAlakShaNam (18) · Śloka 18
pakvāśayādvā nābhērvā pūrvavadyā pravarttatē| tadrūpā sā muhuḥ kuryyājjr̥mbhāmaṅgaprasāraṇam| gambhīrēṇānunādēna gambhīrā.....................||18||
पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्त्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्य्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा.....................||१८||
🔊 Audio coming soon
gambhīrā ca pakvāśayādityādinōcyatē-pūrvavaditi| mahatīva dhvastabhrūyugmādimatastanustambhādikaṁ kurvatī cētyarthaḥ| tadrūpā mahā mūlatvādirūpā| gambhīrāyāstu viśēṣō jr̥mbhāmaṅgaprasāraṇañca muhurvēgēṣu kuryyāt| gambhīrēṇa cānunādēna bhavati| ityuktāḥ pañca hidhmāḥ|
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19
...........................tāsu sādhayēt| ādyē dvē varjayēdantyē sarvaliṅgāñca vēginīm| sarvāśca sañcitāmasya sthavirasya vyavāyinaḥ| vyādhibhiḥ kṣīṇadēhasya bhaktacchēdakṣarātasya vā||19||
...........................तासु साधयेत्| आद्ये द्वे वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गाञ्च वेगिनीम्| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षरातस्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
tāsu hidhmāsu madhyē ādyē dvē bhaktētōdbhavā kṣudrā ca sādhyē antyē dvē mahatī gambhīrākhyē cōpēkṣaṇīyē| yā ca vēginī nāma hidhmā sāsampūrṇalakṣaṇayuktā satyupēkṣaṇīyā| sarvāśca hidhmāḥ sañcitāmatvādiyuktāsyōtpannā varjyāḥ| yaḥ punaḥ puruṣō vyādhibhiḥ kṣīṇadēhaḥ| athavā āhārāvicchēdēna kṣatastasya|| 19||
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghrakAritvam (20-4) · Śloka 4
sarvē'pi rōgā nāśāya na tvēvaṁ śīghrakāriṇaḥ| hidhmāśvāsau yathā tau himr̥tyukālē kr̥tālayau||20|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasagrahasaṁhitāyāṁ nidānasthānē śvāsahidhmānidaanaṁ nāma caturthōdhyāyaḥ||4||
सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हिमृत्युकाले कृतालयौ||२०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसग्रहसंहितायां निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
sarvē'pi rōgā nāśāya bhavanti| na kēvalaṁ hidhmāśvāsāvēvēti| tē ca rōgā ēvambhūtā api śīghrakāriṇastathā na bhavanti| yathā hidhmāśvāsau śīghrakāriṇāviti| śīghraṁ svaṁ karma māraṇaṁ kuruta iti yathōktau| yasmāttau mr̥tyukālē kr̥tālayāvavaśyambhāvinau| ētēnānayōḥ śīghracikitsitatvaṁ pradarśitamiti|| 20|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām ṣṭāṅgasaṅgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ nidānasthānē caturthō'dhyāyaḥ