Adhikarana atha shvAsahidhmAnidAnaM nAma caturtho~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1
ಅಥಾತಃ ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ಕಾಸೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಶ್ವಾಸಸ್ಯ ಸಮ್ಭವಾತ್ತದೇಕರೂಪತ್ವಾಚ್ಚ ಹಿಧ್ಮಾಯಾಃ ತಯೋರ್ನಿರ್ಣಯಾಯೈಕಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ| ಅಥೇತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವೇಷ್ವಧ್ಯಾಯೇಷು ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್|| ೧||
Adhikarana shvAsanidAnam (2) · Śloka 2
ಕಾಸವೃದ್ಧಯಾ ಭವೇಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಪೂರ್ವೈರ್ವಾ ದೋಷಕೋಪನೈಃ| ಆಮಾತಿಸಾರವಮಥುವಿಷಪಾಣ್ಡುಜ್ವರೈರಪಿ| ರಜೋಧೂಮಾನಿಲೈರ್ಮರ್ಮಘಾತಾದತಿಹಿಮಾಮ್ಬುನಾ||೨||
कासवृद्धया भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना||२||
🔊 Audio coming soon
ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಸ್ಯ ವೃದ್ಧಯಾ ಭವೇತ್| ಅಧಿಕೀಭೂತಃ ಕಾಸ ಏವ ಕಾರಣಂ ಶ್ವಾಸಸ್ಯ| ರೋಗಸ್ಯ ಚ ರೋಗಃ ಕಾರಣಂ ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್| ಅಥವಾ ಪೂರ್ವಂ ದೋಷಕೋಪನೈಃ ಕಾಸಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತೈಃ ಶ್ವಾಸೋ ಭವತಿ| ತಾನಿ ಚ ಕಷಾಯವಿಜ್ಜಲಾಸಾತ್ಮ್ಯಾದೀನಿ ( ಅ. ಸಂ. ನಿ. - ೧೨೨ ) ಅಥವಾ ಪೂರ್ವಾಣಿ ದೋಷಕೋಪನಾನಿ ಸರ್ವಮ್ ರೋಗಂ ನಿದಾನಪಠಿತಾನಿ ತಿಕ್ತಕಟುಕಾದೀನಿ ( ಅ. ಸಂ. ನಿ. - ೨೬ )| ತೈರ್ಯಥಾಸಮ್ಭವಮಾಮಾದಿಭಿರಪಿ ಶ್ವಾಸೋ ಭವತ್ಯತಿಹಿಮಾಮ್ಬ್ವತೈಃ| ಇತಿ ಶ್ವಾಸಸ್ಯ ನಿದಾನಾನಿ|| ೨||
Adhikarana shvAsaprabhedAH (3) · Śloka 3
ಕ್ಷುದ್ರಕಸ್ತಮಶ್ಛಿನ್ನೋ ಮಹಾನೂರ್ಧ್ವಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಃ| ಕಫೋಪರುದ್ಧಗಮನಃ ಪವನೋ ವಿಷ್ವಗಾಸ್ಥಿತಾಃ| ಪ್ರಾಣೋದಕಾನ್ನವಾಹೀನಿ ದುಷ್ಟಃ ಸ್ತ್ರೋತಾಂಸಿ ದೂಷಯನ್| ಉರಸ್ಥಃ ಕುರುತೇ ಶ್ವಾಸಮಾಮಾಶಯಸಮುದ್ಧವಮ್||೩||
क्षुद्रकस्तमश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः| कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थिताः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्त्रोतांसि दूषयन्| उरस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्धवम्||३||
🔊 Audio coming soon
ಕ್ಷುದ್ರಾದೀನಿ ತಸ್ಯೈವ ರೂಪಭೇದೇನ ಪಞ್ಚ ನಾಮಾನಿ| ಕಫೋಪರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ವಾಸಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರುಚ್ಯತೇ| ಸ್ವಹೇತುಭಿರ್ದುಷ್ಟಃ ಸನ್ ಪವನಃ ಕಫೇನ ಚ ಕಾರಣವಿಶೇಷಾದುಪರುದ್ಧಗಮನಃ ಸಮನ್ತಾದಾಸ್ಥಿತಶ್ಚ ಪ್ರಾಣದಿವಾಹೀನಿ ಸ್ತ್ರೋತಾಂಸಿ ದೂಷಯನ್ನುರಸ್ಥ ಏವಾಮಾಶಯಸಮುದ್ಭವರೂಪಂ ಶ್ವಾಸಂ ಕುರುತೇ| ಆಮಾಶಯಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಶ್ವಾಸಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರಃ|| ೩||
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ತಸ್ಯ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಂ ಪ್ರಾಣವಿಲೋಮತಾ| ಆನಾಹಃ ಶಙ್ಖಭೇದಶ್ಚ........................||೪||
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता| आनाहः शङ्खभेदश्च........................||४||
🔊 Audio coming soon
ಸರ್ವಸ್ಯ ಶ್ವಾಸಸ್ಯ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಾದಿ ಪೂರ್ವರೂಪಮ್| ಪ್ರಣಾಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ವಿಲೋಮತಾವಿಪರೀತಗಮನಂ ಕಾರ್ಯಾಜ್ಜ್ಞಾಯತೇ|| ೪||
Adhikarana kShudrashvAsaH (5) · Śloka 5
.................ತತ್ರಾಯಾಸಾತಿಭೋಜನೈಃ| ಪ್ರೇರಿತಃ ಪ್ರೇರಯೇತ್ಕ್ಷುದ್ರಂ ಸ್ವಯಂ ಸಂಶಮನಂ ಮರುತ್||೫||
.................तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत्क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕ್ಷುದ್ರಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಶ್ವಾಸಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ಆಯಾಸಾದಿಪ್ರೇರಿತೋ ಮರುತ್ ಕ್ಷುದ್ರಂ ನಾಮ್ನಾ ಸ್ವಯಂ ಸಂಶಮನಂ ಶ್ವಾಸಂ ಪ್ರೇರಯೇತ್| ವೇಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ವಯಂ ಶಾಮ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತಿಲೋಮಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ತಮಕಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ|| ೫||
Adhikarana tamakashvAsaH, tasya sAdhyAsAdhyatva~jca (6) · Śloka 6
ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಸಿರಾ ಗಚ್ಛನ್ನುದೀರ್ಯ್ಯ ಪವನಃ ಕಫಮ್| ಪರಿಗೃಹ್ಯ ಶಿರೋಗ್ರೀವಮುರಃ ಪಾಶ್ವೈ ಚ ಪೀಡಯನ್| ಕಾಸ ಘುರ್ಘುರಕಂ ಮೋಹಮರುಚಿಂ ಪೀನಸಂ ತೃಷಮ್| ಕರೋತಿ ತೀವ್ರವೇಗಞ್ಚ ಶ್ವಾಸಂ ಪ್ರಾಣೋಪತಾಪಿನಮ್| ಪ್ರತಾಮ್ಯೇತ್ತಸ್ಯ ವೇಗೇನ ನಿಷ್ಠ್ಯೂತಾನ್ತೇ ಕ್ಷಣಂ ಸುಖೀ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಛಯಾನಃ ಶ್ವಸಿತಿ ನಿಷಣ್ಣಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮೃಚ್ಛತಿ| ಉಚ್ಛ್ರಿತಾಕ್ಷೋ ಲಲಾಟೇನ ಸ್ವಿದ್ಯತಾ ಭೃಶಮರ್ತ್ತಿಮಾನ್| ವಿಶುಷ್ಕಾಸ್ಯೋ ಮುಹುಃ ಶ್ವಾಸೀ ಕಾಂಕ್ಷತ್ಯುಷ್ಣಂ ಸವೇಪಥುಃ| ಮೇಘಾಮ್ಬುಶೀತಪ್ರಾಗ್ವಾತೈಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೈಶ್ಚ ವಿವರ್ದ್ಧತೇ| ಸ ಯಾಪ್ಯಸ್ತಮಕಃ ಸಾಧ್ಯೋ ನವೋ ವಾ ಬಲಿನೋ ಬವೇತ್||೬||
प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पाश्वै च पीडयन्| कास घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम्| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्त्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासी कांक्षत्युष्णं सवेपथुः| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः साध्यो नवो वा बलिनो बवेत्||६||
🔊 Audio coming soon
ಪವನಃ ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ವಿಪರೀತಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಿರಾಂ ಗಚ್ಛಂಸ್ತೇನ ಗಮನೇನ ಕಫಮುದೀರ್ಯ್ಯ ಶಿರೋಗ್ರೀವಾಂ ಚ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವಮುರಶ್ಚ ಪೀಡಯನ್ ಕಾಸಾದಿಕಂ ತವ್ರವೇಗಂ ಪ್ರಾಣೋಪತಾಪಿನಂ ಶ್ವಾಸಞ್ಚ ಕರೋತಿ| ತಸ್ಯ ಚ ತಥಾವಿಧಸ್ಯ ಶ್ವಾಸಸ್ಯ ವೇಗೇನ ಪುರುಷಃ ಪ್ರತಾಮ್ಯೇತ್| ನಿಷ್ಠ್ಯೂತಾನ್ತೇ ಚ ಕ್ಷಣಂ ಸುಖೀ ಭವತಿ| ಶಯ್ಯಾಯಾಂ ಸ್ಥಿತಶ್ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಶ್ವಸಿತಿ ಭಿತ್ಯಾದೋಉ ನಿಷಣ್ಣಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮೃಚ್ಛತಿ| ಸುಬೋಧಮ್| ಸ ಚ ಶ್ವಾಸೋ ಮೇಘಾಮ್ಬ್ವಾದಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೈಶ್ಚಾಹಾರೈರ್ವಿವರ್ದ್ಧತೇ| ಏವಮ್ಭೂತಃ ಶ್ವಾಸೋ ಯಾಪ್ಯೋ ಭವೇತ್| ನಾಮ್ನಾ ಚ ತಮಕಃ| ಅಥವಾ ಬಲಿನಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ನವಃ ಸನ್ ಸಾಧ್ಯೋ ಭವೇತ್|| ೬||
Adhikarana pratamakalakShaNam (7) · Śloka 7
ಜ್ವರಮೂರ್ಚ್ಛಾಯುತಃ ಶೀತೈಃ ಶಾಮ್ಯೇತ್ ಪ್ರತಮಕಸ್ತು ಸಃ||೭||
ज्वरमूर्च्छायुतः शीतैः शाम्येत् प्रतमकस्तु सः||७||
🔊 Audio coming soon
ಏವರೂಪಂ ಏವ ಶ್ವಾಸೋ ಜ್ವರಮೂರ್ಚ್ಛಾಯುತೋ ಭವತಿ| ಶೀತೈಶ್ಚಾಹಾರಾದಿಭಿಃ ಶಾಮ್ಯೇತ್| ಸ ತಮಕವಿಶೇಷಃ ಪ್ರತಮಕಸಂಜ್ಞಿತಃ|| ೭||
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (8) · Śloka 8
ಛಿನ್ನಾ ಚ್ಛ್ವಸಿತಿ ವಿಛ್ಛಿನ್ನಂ ಮರ್ಮಚ್ಛೇದರೂಜಾರ್ದತಃ| ಸಸ್ವೇದಮೂರ್ಚ್ಛಃ ಸಾನಾಹೋ ಬಸ್ತಿದಾಹನಿರೋಧವಾನ್| ಅಧೋದೃಗ್ವಿಪ್ಲುತಾಕ್ಷಶ್ಚ ಮುಹ್ಯನ್ ರಕ್ತೈಕಲೋಚನಃ| ಶುಷ್ಕಾಸ್ಯಃ ಪ್ರಲಪನ್ದೀನೋ ನಷ್ಟಚ್ಛಾಯೋ ವಿಚೇತನಃ||೮||
छिन्ना च्छ्वसिति विछ्छिन्नं मर्मच्छेदरूजार्दतः| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः| शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः||८||
🔊 Audio coming soon
ಛಿನ್ನಾಚ್ಛ್ವಸಾದ್ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ವಿರಾಮೈಶ್ಚ ಶ್ವಸಿತಿ| ಮರ್ಮಚ್ಛೇದರೂಪಯಾ ರುಜಯಾರ್ದಿತಃ ( ದೀನಃ ) ಸ್ವೇದಾದಿಯುತಶ್ಚ ಭವತಿ|| ೮||
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (9) · Śloka 9
ಮಹತಾ-ಮಹತಾ ದೀನೋ ನಾದೇನ ಶ್ವಸಿತಿ ಕ್ರಥನ್| ಉದ್ಧೂಯಮಾನಃ ಸಂರಬ್ಧೋ ಮತ್ತರ್ಷಭ ಇವಾನಿಶಮ್| ಪ್ರಣಷ್ಟಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನೋ ವಿಭ್ರಾನ್ತನಯನಾನನಃ| ವಕ್ಷಃ ಸಮಾಕ್ಷಿಪನ್ಬದ್ಧಮೂತ್ರವರ್ಚಾ ವಿಶೀರ್ಣವಾಕ್| ಶುಷ್ಕವಠೋ ಮುಹುರ್ಮುಹ್ಯನ್ ಕರ್ಣಶಙ್ಖಶಿರೋಽತಿರುಕ್||೯||
महता-महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः| वक्षः समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्कवठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोऽतिरुक्||९||
🔊 Audio coming soon
ಮಹದಾಖ್ಯೇನ ತು ಶ್ವಾಸೇನ ಮಹತಾ ನಾದೇನ ಶ್ವಸಿತಿ| ದೀನಃ ಕ್ರಯಶ್ಚ ಶ್ವಸಿತಿ| ಕ್ರಥನಂ ನಾಸಾಶಬ್ದಃ| ಉದ್ಧೂಯಮಾನ ಉತ್ಪ್ಲಾವ್ಯಮಾನಃ ಮರ್ತ್ತರ್ಷಭ ಇವ ಸಂರಬ್ಧಃ| ಜ್ಞಾನಾಂ ಚೇತನಾ| ವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಚಾರಃ || ೯||
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (10) · Śloka 10
ದೀರ್ಘಮೂರ್ಧ್ವಂ ಶ್ವಸಿತ್ಯೂರ್ಧ್ವಾನ್ನ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಹರತ್ಯಧಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತಮುಖಸ್ತ್ರೋತಾ ಕ್ರುದ್ಧಗನ್ಧವಹಾರ್ದಿತಃ| ಊರ್ಧ್ವದೃಗ್ವೀಕ್ಷತೇ ಭ್ರಾನ್ತಮಕ್ಷಿಣೀ ಪರಿತಃ ಕ್ಷಿಪನ್| ಮರ್ಮಸು ಛಿದ್ಯಮಾನೇಷು ಪರಿದೇವೀ ನಿರುದ್ಧವಾಕ್||೧೦||
दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्त्रोता क्रुद्धगन्धवहार्दितः| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१०||
🔊 Audio coming soon
ಊರ್ಧ್ವಶ್ವಾಸ ಉಚ್ಯತೇ| ಊರ್ಧ್ವಾಚ್ಛ್ವಾಸಾದೂರ್ಧ್ವ ದೀರ್ಘಂ ಶ್ವಸಿತಿ| ದೀರ್ಘಂ ಶ್ವಾಸಂ ಮುಞ್ಚತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಚ ಶ್ವಾಸಮಧಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹರತಿ| ಮುಕ್ತಂ ಪುನರ್ನೈವ ಪ್ರವೇಶಜಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಆವೃತಂ ಮುಖಂ ಸ್ತ್ರೋತಾಂಸಿ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥೋಕ್ತಃ| ಗನ್ಧಾವಹೋ ವಾಯುಃ ತೇನ ಕ್ರುದ್ಧೇನಾರ್ದಿತಃ ಸುಬೋಧಮ್|
Adhikarana shvAsAnAM sAdhyAsAdhyatvam (11) · Śloka 11
ಏತೇ ಸಿಧ್ಯೇಯುರವ್ಯಕ್ತಾ ವ್ಯಕ್ತಾಃ ಪ್ರಾಣಹರಾಃ ಧ್ರುವಮ್||೧೧||
एते सिध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहराः ध्रुवम्||११||
🔊 Audio coming soon
ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಏತೇ ಸರ್ವೇ ಶ್ವಾಸಾ ಅವ್ಯಕ್ತಾ ಅಪರಿಪೂರ್ಣತ್ವಾದಾಸ್ಫುಟಾ ಸನ್ತಃ ಸಿಧ್ಯೇಯುಃ| ವ್ಯಕ್ತಾಃ ಪುನಃ ಧ್ರುವಮವಶ್ಯಂ ಪ್ರಾಣಹರಾಃ| ಇತ್ಯುಕ್ತಾಃ ಶ್ವಾಸಾಃ|| ೧೧||
Adhikarana hidhmAvarNanam, hidhmAyAH hetvAdIni (12) · Śloka 12
ಶ್ವಾಸೈಕಹೇತುಪ್ರಾಗ್ರೂಪಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಕೃತಿಸಂಶ್ರಯಾಃ| ಹಿಧ್ಮಾಃ.........................................||೧೨||
श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः| हिध्माः.........................................||१२||
🔊 Audio coming soon
ಅನನ್ತರಂ ಹಿಧ್ಮಾ ನಿರ್ಣೀಯನ್ತೇ-ಶ್ವಾಸೇತಿ| ಶ್ವಾಸೇನೈಕಂ ಸದೃಶಂ ಹೇತ್ವಾದಿ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥೋಕ್ತಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಙ್ಖಯಾಸ್ವರೂಪಮ್| ಸಂಶ್ರಯಾಶ್ರಯೋದ್ಭವಸ್ಥಾನಮ್|| ೧೨||
Adhikarana hidhmAyAH bhedAH (13) · Śloka 13
...........ಭಕ್ತೋದ್ಭವಾ ಕ್ಷುದ್ರಾ ಯಮಲಾ ಮಹತೀತಿ ಚ| ಗಮ್ಭೀರಾ ಚ ....................................||೧೩||
...........भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च ....................................||१३||
🔊 Audio coming soon
ಭಕ್ತೋದ್ಭವಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಹಿಧ್ಮಾವಿಶೇಷನಾಮಾನಿ|| ೧೩||
Adhikarana annajahidhmAlakShaNam (14) · Śloka 14
........... ಮರುತತ್ರ ತ್ವರಯಾಽಯುಕ್ತಿಸೇವಿತೈಃ| ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣಖರಾಸಾತ್ಮ್ಯೈರನ್ನಪಾನೈಃ ಪ್ರಪೀಡಿತಃ| ಕರೋತಿ ಹಿಧ್ಮಾರುಜಾಂ ಮನ್ದಶಬ್ದಾಂ ಕ್ಷವಾನುಗಾಮ್| ಶಮಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಾನ್ನಪಾನೇನ ಯಾ ಪ್ರಯಾತಿ ವ ಸಾನ್ನಜಾ||೧೪||
........... मरुतत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मारुजां मन्दशब्दां क्षवानुगाम्| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति व सान्नजा||१४||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರ ಹಿಧ್ಮಾಸು ಮಧ್ಯೇ ಮರುದ್ವಾಯುರನ್ನಪಾನೈಸ್ತ್ವರಯಾ ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ಚ ಸೇವಿತೈಃ ರುಕ್ಷಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಪೀಡಿತಃ ಸನ್ ಮನ್ದಶಬ್ದಾಂ ಕ್ಷವಾನುಗಾಂ ಚ ಹಿಧ್ಮಾಂ ಕರೋತಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯಾನ್ನಪಾನೋಪಶಯಾಚ್ಚಾನ್ನಜಾ ಭಕ್ತೋದ್ಭವೋಚ್ಯತೇ|
Adhikarana kShudrahidhmAlakShaNam (15) · Śloka 15
ಆಯಾಸಾತ್ಪವನಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಕ್ಷುದ್ರಾಂ ಹಿಧ್ಮಾಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತಯೇತ್| ಜತ್ರುಮೂಲಪ್ರವಿಸೃತಾಮಲ್ಪವೇಗಾಂ ಮೃದಂ ಚ ಸಾ| ವೃದ್ಧಿಮಾಯಾಸ್ಯತೋ ಯಾತಿ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ಚ ಮಾರ್ದವಮ್||೧೫||
आयासात्पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्त्तयेत्| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||१५||
🔊 Audio coming soon
ಕ್ಷುದ್ರಾಂ ಹಿಧ್ಮಾಂ ಪವನೋ ವಾಯುರಾಯಾಸಾದ್ಧೇತೋಃ ಕ್ಷುದ್ರಃ ಸ್ವಲ್ಪಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತಯೇತ್| ಸಾ ತು ಜತ್ರುಮೂಲೋದ್ಭವಾಽಲ್ಪವೇಗಾ ಮೃದುಶ್ಚ| ಆಯಾಸಂ ಕುರ್ವತೋ ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತಿ| ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ಚ ಮಾರ್ದವಂ ಯಾತೀತಿ ಕ್ಷುದ್ರಾ|| ೧೫||
Adhikarana yamalahidhmAlakShaNam (16) · Śloka 16
ಚಿರೇಣ ಯಮಲೈರ್ವೇಗೈರಾಹಾರೇ ಯಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ| ಪರಿಣಾಮೋನ್ಮುಖೇ ವೃದ್ಧಿಮ್ಪರಿಣಾಮೇ ಚ ಗಚ್ಛತಿ| ಕಮ್ಪಯನ್ತೀ ಶಿರೋಗ್ರೀವಾಮಾಧ್ಮಾತಸ್ಯಾತಿತೃಷ್ಯತಃ| ಪ್ರಲಾಪಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರನೇತ್ರವಿಪ್ಲುತಿಜೃಮ್ಭಿಣಃ| ಯಮಲಾ ವೇಗಿನೀ ಹಿಧ್ಮಾಪರಿಣಾಮವತೀ ಚ ಸಾ||೧೬||
चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्त्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिम्परिणामे च गच्छति| कम्पयन्ती शिरोग्रीवामाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः| यमला वेगिनी हिध्मापरिणामवती च सा||१६||
🔊 Audio coming soon
ಯಮಲಾ ನಾಮ ಹಿಧ್ಮಾ ಯಾ ಚಿರೇಣ ಯಮಲೈರ್ವೇಗೈಃ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ವೇಗಾಭ್ಯಾಂ ಭವತಿ| ಪರಿಣಾಮೋನ್ಮುಖ ಆಹಾರೇ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ಪರಿಣತೇ ಚ| ಶಿರೋಗ್ರೀವಾಂ ಕಮ್ಪಯನ್ತ್ಯಾಧ್ಮಾನಾದಿಮತಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಂ ಯಾತೀತಿ ಯಮಲಾ| ತಸ್ಯಾಸ್ತ ವೇಗಿನೀ ಪರಿಣಾಮವತೀ ಚೇತಿ ನಾಮದ್ವಯಮ್|| ೧೬||
Adhikarana mahAhidhmAlakShaNam (17) · Śloka 17
ಧ್ವಸ್ತಭ್ರೂಶಙ್ಖಯುಗ್ಮಸ್ಯ ಸಾಽಸ್ತ್ರವಿಪ್ಲುತಚಕ್ಷುಷಃ| ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತೀ ತನುಂ ವಾಚಂ ಸ್ಮೃತಿಂ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಚ ಮೃಷ್ಣತೀ| ರುನ್ಧತೀ ಮಾರ್ಗಮನ್ನಸ್ಯ ಕುರ್ವತೀ ಮರ್ಮಘಟ್ಟನಮ್| ಪೃಷ್ಠತೋ ನಮನಂ ಶೋಷಂ ಮಹಾಹಿಧ್ಮಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ| ಮಹಾಮೂಲಾ ಮಹಾಶಬ್ದಾ ಮಹಾವೇಗಾ ಮಹಾಬಲಾ||೧೭||
ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य साऽस्त्रविप्लुतचक्षुषः| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मृष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्त्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||१७||
🔊 Audio coming soon
ಮಹೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಧ್ವಸ್ತಭ್ರೂಶಙ್ಖಯುಗ್ಮತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಾಕ್ತನುಸ್ತಮ್ಭಾದಿಕಂ ಕುರ್ವತೀ ಮಹಾಹಿಧ್ಮಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ| ಸಾ ಚ ಮಹಾಮೂಲತ್ವಾದಿರುಪಾ| ವಿಪ್ಲುತೇ ಅನಿಬದ್ಧೇ ಇವ ಚಕ್ಷುಷೀ| ಮರ್ಮಘಟ್ಟನಂ ಹೃದಯಾದಿ ರುಕ್| ಪೃಷ್ಠತೋ ನಮನಂ ವಕ್ಷಸೋ ಬಹಿರ್ನಿಸ್ಸರಣಮ್| ಮಹಾಮೂಲಾ ಆಮಾಶಯೇ ಪ್ರಥಮೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಯಸ್ಯಾಃ| ತತ್ರ ಬಹುವ್ಯಾಪಾರವತೀ ದೃಶ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ಮಹತೀ|| ೧೭||
Adhikarana gambhIrahidhmAlakShaNam (18) · Śloka 18
ಪಕ್ವಾಶಯಾದ್ವಾ ನಾಭೇರ್ವಾ ಪೂರ್ವವದ್ಯಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ| ತದ್ರೂಪಾ ಸಾ ಮುಹುಃ ಕುರ್ಯ್ಯಾಜ್ಜೃಮ್ಭಾಮಙ್ಗಪ್ರಸಾರಣಮ್| ಗಮ್ಭೀರೇಣಾನುನಾದೇನ ಗಮ್ಭೀರಾ.....................||೧೮||
पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्त्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्य्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा.....................||१८||
🔊 Audio coming soon
ಗಮ್ಭೀರಾ ಚ ಪಕ್ವಾಶಯಾದಿತ್ಯಾದಿನೋಚ್ಯತೇ-ಪೂರ್ವವದಿತಿ| ಮಹತೀವ ಧ್ವಸ್ತಭ್ರೂಯುಗ್ಮಾದಿಮತಸ್ತನುಸ್ತಮ್ಭಾದಿಕಂ ಕುರ್ವತೀ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ರೂಪಾ ಮಹಾ ಮೂಲತ್ವಾದಿರೂಪಾ| ಗಮ್ಭೀರಾಯಾಸ್ತು ವಿಶೇಷೋ ಜೃಮ್ಭಾಮಙ್ಗಪ್ರಸಾರಣಞ್ಚ ಮುಹುರ್ವೇಗೇಷು ಕುರ್ಯ್ಯಾತ್| ಗಮ್ಭೀರೇಣ ಚಾನುನಾದೇನ ಭವತಿ| ಇತ್ಯುಕ್ತಾಃ ಪಞ್ಚ ಹಿಧ್ಮಾಃ|
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19
...........................ತಾಸು ಸಾಧಯೇತ್| ಆದ್ಯೇ ದ್ವೇ ವರ್ಜಯೇದನ್ತ್ಯೇ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾಞ್ಚ ವೇಗಿನೀಮ್| ಸರ್ವಾಶ್ಚ ಸಞ್ಚಿತಾಮಸ್ಯ ಸ್ಥವಿರಸ್ಯ ವ್ಯವಾಯಿನಃ| ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣದೇಹಸ್ಯ ಭಕ್ತಚ್ಛೇದಕ್ಷರಾತಸ್ಯ ವಾ||೧೯||
...........................तासु साधयेत्| आद्ये द्वे वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गाञ्च वेगिनीम्| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षरातस्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
ತಾಸು ಹಿಧ್ಮಾಸು ಮಧ್ಯೇ ಆದ್ಯೇ ದ್ವೇ ಭಕ್ತೇತೋದ್ಭವಾ ಕ್ಷುದ್ರಾ ಚ ಸಾಧ್ಯೇ ಅನ್ತ್ಯೇ ದ್ವೇ ಮಹತೀ ಗಮ್ಭೀರಾಖ್ಯೇ ಚೋಪೇಕ್ಷಣೀಯೇ| ಯಾ ಚ ವೇಗಿನೀ ನಾಮ ಹಿಧ್ಮಾ ಸಾಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾ ಸತ್ಯುಪೇಕ್ಷಣೀಯಾ| ಸರ್ವಾಶ್ಚ ಹಿಧ್ಮಾಃ ಸಞ್ಚಿತಾಮತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಾಸ್ಯೋತ್ಪನ್ನಾ ವರ್ಜ್ಯಾಃ| ಯಃ ಪುನಃ ಪುರುಷೋ ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣದೇಹಃ| ಅಥವಾ ಆಹಾರಾವಿಚ್ಛೇದೇನ ಕ್ಷತಸ್ತಸ್ಯ|| ೧೯||
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghrakAritvam (20-4) · Śloka 4
ಸರ್ವೇಽಪಿ ರೋಗಾ ನಾಶಾಯ ನ ತ್ವೇವಂ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಣಃ| ಹಿಧ್ಮಾಶ್ವಾಸೌ ಯಥಾ ತೌ ಹಿಮೃತ್ಯುಕಾಲೇ ಕೃತಾಲಯೌ||೨೦|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತೌ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾನಿದಾನಂ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಧ್ಯಾಯಃ||೪||
सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हिमृत्युकाले कृतालयौ||२०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसग्रहसंहितायां निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ಸರ್ವೇಽಪಿ ರೋಗಾ ನಾಶಾಯ ಭವನ್ತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಹಿಧ್ಮಾಶ್ವಾಸಾವೇವೇತಿ| ತೇ ಚ ರೋಗಾ ಏವಮ್ಭೂತಾ ಅಪಿ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಣಸ್ತಥಾ ನ ಭವನ್ತಿ| ಯಥಾ ಹಿಧ್ಮಾಶ್ವಾಸೌ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಣಾವಿತಿ| ಶೀಘ್ರಂ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಮಾರಣಂ ಕುರುತ ಇತಿ ಯಥೋಕ್ತೌ| ಯಸ್ಮಾತ್ತೌ ಮೃತ್ಯುಕಾಲೇ ಕೃತಾಲಯಾವವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿನೌ| ಏತೇನಾನಯೋಃ ಶೀಘ್ರಚಿಕಿತ್ಸಿತತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶಿತಮಿತಿ|| ೨೦|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮ್ ಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ