Adhikarana atha shvAsahidhmAnidAnaM nAma caturtho~adhyAyaH |pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః శ్వాసహిధ్మానిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः श्वासहिध्मानिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
కాసోపేక్షయా శ్వాసస్య సంభవాత్తదేకరూపత్వాచ్చ హిధ్మాయాః తయోర్నిర్ణయాయైకాధ్యాయారంభః| అథేత్యాది సర్వేష్వధ్యాయేషు పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం|| 1||
Adhikarana shvAsanidAnam (2) · Śloka 2
కాసవృద్ధయా భవేచ్ఛ్వాసః పూర్వైర్వా దోషకోపనైః| ఆమాతిసారవమథువిషపాండుజ్వరైరపి| రజోధూమానిలైర్మర్మఘాతాదతిహిమాంబునా||2||
कासवृद्धया भवेच्छ्वासः पूर्वैर्वा दोषकोपनैः| आमातिसारवमथुविषपाण्डुज्वरैरपि| रजोधूमानिलैर्मर्मघातादतिहिमाम्बुना||२||
🔊 Audio coming soon
శ్వాసః కాసస్య వృద్ధయా భవేత్| అధికీభూతః కాస ఏవ కారణం శ్వాసస్య| రోగస్య చ రోగః కారణం భవతీత్యుక్తం ప్రాక్| అథవా పూర్వం దోషకోపనైః కాసస్య హేతుత్వేనోక్తైః శ్వాసో భవతి| తాని చ కషాయవిజ్జలాసాత్మ్యాదీని ( అ. సం. ని. - 122 ) అథవా పూర్వాణి దోషకోపనాని సర్వం రోగం నిదానపఠితాని తిక్తకటుకాదీని ( అ. సం. ని. - 26 )| తైర్యథాసంభవమామాదిభిరపి శ్వాసో భవత్యతిహిమాంబ్వతైః| ఇతి శ్వాసస్య నిదానాని|| 2||
Adhikarana shvAsaprabhedAH (3) · Śloka 3
క్షుద్రకస్తమశ్ఛిన్నో మహానూర్ధ్వశ్చ పంచమః| కఫోపరుద్ధగమనః పవనో విష్వగాస్థితాః| ప్రాణోదకాన్నవాహీని దుష్టః స్త్రోతాంసి దూషయన్| ఉరస్థః కురుతే శ్వాసమామాశయసముద్ధవం||3||
क्षुद्रकस्तमश्छिन्नो महानूर्ध्वश्च पञ्चमः| कफोपरुद्धगमनः पवनो विष्वगास्थिताः| प्राणोदकान्नवाहीनि दुष्टः स्त्रोतांसि दूषयन्| उरस्थः कुरुते श्वासमामाशयसमुद्धवम्||३||
🔊 Audio coming soon
క్షుద్రాదీని తస్యైవ రూపభేదేన పంచ నామాని| కఫోపరుద్ధేత్యాదినా శ్వాసస్య సంప్రాప్తిరుచ్యతే| స్వహేతుభిర్దుష్టః సన్ పవనః కఫేన చ కారణవిశేషాదుపరుద్ధగమనః సమంతాదాస్థితశ్చ ప్రాణదివాహీని స్త్రోతాంసి దూషయన్నురస్థ ఏవామాశయసముద్భవరూపం శ్వాసం కురుతే| ఆమాశయప్రవృత్తిః శ్వాసస్య వ్యాపారః|| 3||
Adhikarana shvAsapUrvarUpam (4) · Śloka 4
ప్రాగ్రూపం తస్య హృత్పార్శ్వశూలం ప్రాణవిలోమతా| ఆనాహః శంఖభేదశ్చ........................||4||
प्राग्रूपं तस्य हृत्पार्श्वशूलं प्राणविलोमता| आनाहः शङ्खभेदश्च........................||४||
🔊 Audio coming soon
సర్వస్య శ్వాసస్య హృత్పార్శ్వశూలాది పూర్వరూపం| ప్రణాస్య వాయోర్విలోమతావిపరీతగమనం కార్యాజ్జ్ఞాయతే|| 4||
Adhikarana kShudrashvAsaH (5) · Śloka 5
.................తత్రాయాసాతిభోజనైః| ప్రేరితః ప్రేరయేత్క్షుద్రం స్వయం సంశమనం మరుత్||5||
.................तत्रायासातिभोजनैः| प्रेरितः प्रेरयेत्क्षुद्रं स्वयं संशमनं मरुत्||५||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా క్షుద్రాదిక్రమేణ శ్వాసానాం లక్షణముచ్యతే| ఆయాసాదిప్రేరితో మరుత్ క్షుద్రం నామ్నా స్వయం సంశమనం శ్వాసం ప్రేరయేత్| వేగం కృత్వా స్వయం శామ్యతీత్యర్థః| ప్రతిలోమమిత్యాదినా తమకస్య లక్షణముచ్యతే|| 5||
Adhikarana tamakashvAsaH, tasya sAdhyAsAdhyatva~jca (6) · Śloka 6
ప్రతిలోమం సిరా గచ్ఛన్నుదీర్య్య పవనః కఫం| పరిగృహ్య శిరోగ్రీవమురః పాశ్వై చ పీడయన్| కాస ఘుర్ఘురకం మోహమరుచిం పీనసం తృషం| కరోతి తీవ్రవేగంచ శ్వాసం ప్రాణోపతాపినం| ప్రతామ్యేత్తస్య వేగేన నిష్ఠ్యూతాంతే క్షణం సుఖీ| కృచ్ఛ్రాచ్ఛయానః శ్వసితి నిషణ్ణః స్వాస్థ్యమృచ్ఛతి| ఉచ్ఛ్రితాక్షో లలాటేన స్విద్యతా భృశమర్త్తిమాన్| విశుష్కాస్యో ముహుః శ్వాసీ కాంక్షత్యుష్ణం సవేపథుః| మేఘాంబుశీతప్రాగ్వాతైః శ్లేష్మలైశ్చ వివర్ద్ధతే| స యాప్యస్తమకః సాధ్యో నవో వా బలినో బవేత్||6||
प्रतिलोमं सिरा गच्छन्नुदीर्य्य पवनः कफम्| परिगृह्य शिरोग्रीवमुरः पाश्वै च पीडयन्| कास घुर्घुरकं मोहमरुचिं पीनसं तृषम्| करोति तीव्रवेगञ्च श्वासं प्राणोपतापिनम्| प्रताम्येत्तस्य वेगेन निष्ठ्यूतान्ते क्षणं सुखी| कृच्छ्राच्छयानः श्वसिति निषण्णः स्वास्थ्यमृच्छति| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्त्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासी कांक्षत्युष्णं सवेपथुः| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्च विवर्द्धते| स याप्यस्तमकः साध्यो नवो वा बलिनो बवेत्||६||
🔊 Audio coming soon
పవనః ప్రతిలోమం విపరీతం కృత్వా సిరాం గచ్ఛంస్తేన గమనేన కఫముదీర్య్య శిరోగ్రీవాం చ పరిగృహ్య పార్శ్వమురశ్చ పీడయన్ కాసాదికం తవ్రవేగం ప్రాణోపతాపినం శ్వాసంచ కరోతి| తస్య చ తథావిధస్య శ్వాసస్య వేగేన పురుషః ప్రతామ్యేత్| నిష్ఠ్యూతాంతే చ క్షణం సుఖీ భవతి| శయ్యాయాం స్థితశ్చ కృచ్ఛ్రేణ శ్వసితి భిత్యాదౌ నిషణ్ణః స్వాస్థ్యమృచ్ఛతి| సుబోధం| స చ శ్వాసో మేఘాంబ్వాదిభిః శ్లేష్మలైశ్చాహారైర్వివర్ద్ధతే| ఏవంభూతః శ్వాసో యాప్యో భవేత్| నామ్నా చ తమకః| అథవా బలినః పురుషస్య నవః సన్ సాధ్యో భవేత్|| 6||
Adhikarana pratamakalakShaNam (7) · Śloka 7
జ్వరమూర్చ్ఛాయుతః శీతైః శామ్యేత్ ప్రతమకస్తు సః||7||
ज्वरमूर्च्छायुतः शीतैः शाम्येत् प्रतमकस्तु सः||७||
🔊 Audio coming soon
ఏవరూపం ఏవ శ్వాసో జ్వరమూర్చ్ఛాయుతో భవతి| శీతైశ్చాహారాదిభిః శామ్యేత్| స తమకవిశేషః ప్రతమకసంజ్ఞితః|| 7||
Adhikarana chinnashvAsalakShaNam (8) · Śloka 8
ఛిన్నా చ్ఛ్వసితి విఛ్ఛిన్నం మర్మచ్ఛేదరూజార్దతః| సస్వేదమూర్చ్ఛః సానాహో బస్తిదాహనిరోధవాన్| అధోదృగ్విప్లుతాక్షశ్చ ముహ్యన్ రక్తైకలోచనః| శుష్కాస్యః ప్రలపందీనో నష్టచ్ఛాయో విచేతనః||8||
छिन्ना च्छ्वसिति विछ्छिन्नं मर्मच्छेदरूजार्दतः| सस्वेदमूर्च्छः सानाहो बस्तिदाहनिरोधवान्| अधोदृग्विप्लुताक्षश्च मुह्यन् रक्तैकलोचनः| शुष्कास्यः प्रलपन्दीनो नष्टच्छायो विचेतनः||८||
🔊 Audio coming soon
ఛిన్నాచ్ఛ్వసాద్విచ్ఛిన్నం విరామైశ్చ శ్వసితి| మర్మచ్ఛేదరూపయా రుజయార్దితః ( దీనః ) స్వేదాదియుతశ్చ భవతి|| 8||
Adhikarana mahAshvAsalakShaNam (9) · Śloka 9
మహతా-మహతా దీనో నాదేన శ్వసితి క్రథన్| ఉద్ధూయమానః సంరబ్ధో మత్తర్షభ ఇవానిశం| ప్రణష్టజ్ఞానవిజ్ఞానో విభ్రాంతనయనాననః| వక్షః సమాక్షిపంబద్ధమూత్రవర్చా విశీర్ణవాక్| శుష్కవఠో ముహుర్ముహ్యన్ కర్ణశంఖశిరోఽతిరుక్||9||
महता-महता दीनो नादेन श्वसिति क्रथन्| उद्धूयमानः संरब्धो मत्तर्षभ इवानिशम्| प्रणष्टज्ञानविज्ञानो विभ्रान्तनयनाननः| वक्षः समाक्षिपन्बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्| शुष्कवठो मुहुर्मुह्यन् कर्णशङ्खशिरोऽतिरुक्||९||
🔊 Audio coming soon
మహదాఖ్యేన తు శ్వాసేన మహతా నాదేన శ్వసితి| దీనః క్రయఁశ్చ శ్వసితి| క్రథనం నాసాశబ్దః| ఉద్ధూయమాన ఉత్ప్లావ్యమానః మర్త్తర్షభ ఇవ సంరబ్ధః| జ్ఞానాం చేతనా| విజ్ఞానం విచారః || 9||
Adhikarana UrdhvashvAsalakShaNam (10) · Śloka 10
దీర్ఘమూర్ధ్వం శ్వసిత్యూర్ధ్వాన్న చ ప్రత్యాహరత్యధః| శ్లేష్మావృతముఖస్త్రోతా క్రుద్ధగంధవహార్దితః| ఊర్ధ్వదృగ్వీక్షతే భ్రాంతమక్షిణీ పరితః క్షిపన్| మర్మసు ఛిద్యమానేషు పరిదేవీ నిరుద్ధవాక్||10||
दीर्घमूर्ध्वं श्वसित्यूर्ध्वान्न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्त्रोता क्रुद्धगन्धवहार्दितः| ऊर्ध्वदृग्वीक्षते भ्रान्तमक्षिणी परितः क्षिपन्| मर्मसु छिद्यमानेषु परिदेवी निरुद्धवाक्||१०||
🔊 Audio coming soon
ఊర్ధ్వశ్వాస ఉచ్యతే| ఊర్ధ్వాచ్ఛ్వాసాదూర్ధ్వ దీర్ఘం శ్వసితి| దీర్ఘం శ్వాసం ముంచతీత్యర్థః| న చ శ్వాసమధః ప్రత్యాహరతి| ముక్తం పునర్నైవ ప్రవేశజయతీత్యర్థః| శ్లేష్మణా ఆవృతం ముఖం స్త్రోతాంసి చ యస్య స తథోక్తః| గంధావహో వాయుః తేన క్రుద్ధేనార్దితః సుబోధం|
Adhikarana shvAsAnAM sAdhyAsAdhyatvam (11) · Śloka 11
ఏతే సిధ్యేయురవ్యక్తా వ్యక్తాః ప్రాణహరాః ధ్రువం||11||
एते सिध्येयुरव्यक्ता व्यक्ताः प्राणहराः ध्रुवम्||११||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యాసాధ్యవిభాగం దర్శయతి| ఏతే సర్వే శ్వాసా అవ్యక్తా అపరిపూర్ణత్వాదాస్ఫుటా సంతః సిధ్యేయుః| వ్యక్తాః పునః ధ్రువమవశ్యం ప్రాణహరాః| ఇత్యుక్తాః శ్వాసాః|| 11||
Adhikarana hidhmAvarNanam, hidhmAyAH hetvAdIni (12) · Śloka 12
శ్వాసైకహేతుప్రాగ్రూపసంఖ్యాప్రకృతిసంశ్రయాః| హిధ్మాః.........................................||12||
श्वासैकहेतुप्राग्रूपसङ्ख्याप्रकृतिसंश्रयाः| हिध्माः.........................................||१२||
🔊 Audio coming soon
అనంతరం హిధ్మా నిర్ణీయంతే-శ్వాసేతి| శ్వాసేనైకం సదృశం హేత్వాది యస్యాః సా తథోక్తా సంఖ్యాప్రకృతిః సంఖయాస్వరూపం| సంశ్రయాశ్రయోద్భవస్థానం|| 12||
Adhikarana hidhmAyAH bhedAH (13) · Śloka 13
...........భక్తోద్భవా క్షుద్రా యమలా మహతీతి చ| గంభీరా చ ....................................||13||
...........भक्तोद्भवा क्षुद्रा यमला महतीति च| गम्भीरा च ....................................||१३||
🔊 Audio coming soon
భక్తోద్భవాదీని పంచ హిధ్మావిశేషనామాని|| 13||
Adhikarana annajahidhmAlakShaNam (14) · Śloka 14
........... మరుతత్ర త్వరయాఽయుక్తిసేవితైః| రూక్షతీక్ష్ణఖరాసాత్మ్యైరన్నపానైః ప్రపీడితః| కరోతి హిధ్మారుజాం మందశబ్దాం క్షవానుగాం| శమం సాత్మ్యాన్నపానేన యా ప్రయాతి వ సాన్నజా||14||
........... मरुतत्र त्वरयाऽयुक्तिसेवितैः| रूक्षतीक्ष्णखरासात्म्यैरन्नपानैः प्रपीडितः| करोति हिध्मारुजां मन्दशब्दां क्षवानुगाम्| शमं सात्म्यान्नपानेन या प्रयाति व सान्नजा||१४||
🔊 Audio coming soon
తత్ర హిధ్మాసు మధ్యే మరుద్వాయురన్నపానైస్త్వరయా వైపరీత్యేన చ సేవితైః రుక్షాదిభిః ప్రపీడితః సన్ మందశబ్దాం క్షవానుగాం చ హిధ్మాం కరోతి| సాత్మ్యాన్నపానోపశయాచ్చాన్నజా భక్తోద్భవోచ్యతే|
Adhikarana kShudrahidhmAlakShaNam (15) · Śloka 15
ఆయాసాత్పవనః క్రుద్ధః క్షుద్రాం హిధ్మాం ప్రవర్త్తయేత్| జత్రుమూలప్రవిసృతామల్పవేగాం మృదం చ సా| వృద్ధిమాయాస్యతో యాతి భుక్తమాత్రే చ మార్దవం||15||
आयासात्पवनः क्रुद्धः क्षुद्रां हिध्मां प्रवर्त्तयेत्| जत्रुमूलप्रविसृतामल्पवेगां मृदं च सा| वृद्धिमायास्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्||१५||
🔊 Audio coming soon
క్షుద్రాం హిధ్మాం పవనో వాయురాయాసాద్ధేతోః క్షుద్రః స్వల్పః ప్రవర్త్తయేత్| సా తు జత్రుమూలోద్భవాఽల్పవేగా మృదుశ్చ| ఆయాసం కుర్వతో వృద్ధిం యాతి| భుక్తమాత్రే చ మార్దవం యాతీతి క్షుద్రా|| 15||
Adhikarana yamalahidhmAlakShaNam (16) · Śloka 16
చిరేణ యమలైర్వేగైరాహారే యా ప్రవర్త్తతే| పరిణామోన్ముఖే వృద్ధింపరిణామే చ గచ్ఛతి| కంపయంతీ శిరోగ్రీవామాధ్మాతస్యాతితృష్యతః| ప్రలాపచ్ఛర్ద్యతీసారనేత్రవిప్లుతిజృంభిణః| యమలా వేగినీ హిధ్మాపరిణామవతీ చ సా||16||
चिरेण यमलैर्वेगैराहारे या प्रवर्त्तते| परिणामोन्मुखे वृद्धिम्परिणामे च गच्छति| कम्पयन्ती शिरोग्रीवामाध्मातस्यातितृष्यतः| प्रलापच्छर्द्यतीसारनेत्रविप्लुतिजृम्भिणः| यमला वेगिनी हिध्मापरिणामवती च सा||१६||
🔊 Audio coming soon
యమలా నామ హిధ్మా యా చిరేణ యమలైర్వేగైః ద్వాభ్యాం వేగాభ్యాం భవతి| పరిణామోన్ముఖ ఆహారే ప్రవర్త్తతే పరిణతే చ| శిరోగ్రీవాం కంపయంత్యాధ్మానాదిమతః పురుషస్య వృద్ధిం యాతీతి యమలా| తస్యాస్త వేగినీ పరిణామవతీ చేతి నామద్వయం|| 16||
Adhikarana mahAhidhmAlakShaNam (17) · Śloka 17
ధ్వస్తభ్రూశంఖయుగ్మస్య సాఽస్త్రవిప్లుతచక్షుషః| స్తంభయంతీ తనుం వాచం స్మృతిం సంజ్ఞాం చ మృష్ణతీ| రుంధతీ మార్గమన్నస్య కుర్వతీ మర్మఘట్టనం| పృష్ఠతో నమనం శోషం మహాహిధ్మా ప్రవర్త్తతే| మహామూలా మహాశబ్దా మహావేగా మహాబలా||17||
ध्वस्तभ्रूशङ्खयुग्मस्य साऽस्त्रविप्लुतचक्षुषः| स्तम्भयन्ती तनुं वाचं स्मृतिं संज्ञां च मृष्णती| रुन्धती मार्गमन्नस्य कुर्वती मर्मघट्टनम्| पृष्ठतो नमनं शोषं महाहिध्मा प्रवर्त्तते| महामूला महाशब्दा महावेगा महाबला||१७||
🔊 Audio coming soon
మహేత్యుచ్యతే| ధ్వస్తభ్రూశంఖయుగ్మత్వాదియుక్తస్య పురుషస్య వాక్తనుస్తంభాదికం కుర్వతీ మహాహిధ్మా ప్రవర్త్తతే| సా చ మహామూలత్వాదిరుపా| విప్లుతే అనిబద్ధే ఇవ చక్షుషీ| మర్మఘట్టనం హృదయాది రుక్| పృష్ఠతో నమనం వక్షసో బహిర్నిస్సరణం| మహామూలా ఆమాశయే ప్రథమోత్పత్తిర్యస్యాః| తత్ర బహువ్యాపారవతీ దృశ్యత ఇత్యర్థః| ఇతి మహతీ|| 17||
Adhikarana gambhIrahidhmAlakShaNam (18) · Śloka 18
పక్వాశయాద్వా నాభేర్వా పూర్వవద్యా ప్రవర్త్తతే| తద్రూపా సా ముహుః కుర్య్యాజ్జృంభామంగప్రసారణం| గంభీరేణానునాదేన గంభీరా.....................||18||
पक्वाशयाद्वा नाभेर्वा पूर्ववद्या प्रवर्त्तते| तद्रूपा सा मुहुः कुर्य्याज्जृम्भामङ्गप्रसारणम्| गम्भीरेणानुनादेन गम्भीरा.....................||१८||
🔊 Audio coming soon
గంభీరా చ పక్వాశయాదిత్యాదినోచ్యతే-పూర్వవదితి| మహతీవ ధ్వస్తభ్రూయుగ్మాదిమతస్తనుస్తంభాదికం కుర్వతీ చేత్యర్థః| తద్రూపా మహా మూలత్వాదిరూపా| గంభీరాయాస్తు విశేషో జృంభామంగప్రసారణంచ ముహుర్వేగేషు కుర్య్యాత్| గంభీరేణ చానునాదేన భవతి| ఇత్యుక్తాః పంచ హిధ్మాః|
Adhikarana hidhmAnAM sAdhyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19
...........................తాసు సాధయేత్| ఆద్యే ద్వే వర్జయేదంత్యే సర్వలింగాంచ వేగినీం| సర్వాశ్చ సంచితామస్య స్థవిరస్య వ్యవాయినః| వ్యాధిభిః క్షీణదేహస్య భక్తచ్ఛేదక్షరాతస్య వా||19||
...........................तासु साधयेत्| आद्ये द्वे वर्जयेदन्त्ये सर्वलिङ्गाञ्च वेगिनीम्| सर्वाश्च सञ्चितामस्य स्थविरस्य व्यवायिनः| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य भक्तच्छेदक्षरातस्य वा||१९||
🔊 Audio coming soon
తాసు హిధ్మాసు మధ్యే ఆద్యే ద్వే భక్తేతోద్భవా క్షుద్రా చ సాధ్యే అంత్యే ద్వే మహతీ గంభీరాఖ్యే చోపేక్షణీయే| యా చ వేగినీ నామ హిధ్మా సాసంపూర్ణలక్షణయుక్తా సత్యుపేక్షణీయా| సర్వాశ్చ హిధ్మాః సంచితామత్వాదియుక్తాస్యోత్పన్నా వర్జ్యాః| యః పునః పురుషో వ్యాధిభిః క్షీణదేహః| అథవా ఆహారావిచ్ఛేదేన క్షతస్తస్య|| 19||
Adhikarana hidhmAshvAsayoH shIghrakAritvam (20-4) · Śloka 4
సర్వేఽపి రోగా నాశాయ న త్వేవం శీఘ్రకారిణః| హిధ్మాశ్వాసౌ యథా తౌ హిమృత్యుకాలే కృతాలయౌ||20|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసగ్రహసంహితాయాం నిదానస్థానే శ్వాసహిధ్మానిదానం నామ చతుర్థోధ్యాయః||4||
सर्वेऽपि रोगा नाशाय न त्वेवं शीघ्रकारिणः| हिध्माश्वासौ यथा तौ हिमृत्युकाले कृतालयौ||२०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसग्रहसंहितायां निदानस्थाने श्वासहिध्मानिदानं नाम चतुर्थोध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
సర్వేఽపి రోగా నాశాయ భవంతి| న కేవలం హిధ్మాశ్వాసావేవేతి| తే చ రోగా ఏవంభూతా అపి శీఘ్రకారిణస్తథా న భవంతి| యథా హిధ్మాశ్వాసౌ శీఘ్రకారిణావితి| శీఘ్రం స్వం కర్మ మారణం కురుత ఇతి యథోక్తౌ| యస్మాత్తౌ మృత్యుకాలే కృతాలయావవశ్యంభావినౌ| ఏతేనానయోః శీఘ్రచికిత్సితత్వం ప్రదర్శితమితి|| 20|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం ష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం నిదానస్థానే చతుర్థోఽధ్యాయః