Adhikarana athodaranidAnaM nAma dvAdasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤ ਉਦਰਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथात उदरनिदानं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੋਫਾਨਾਹਜਠਰਵਿਕਤਿਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮੁਦਰ-ਨਿਰ੍ਣਯਾਯਾਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭਃ|| ੧||
Adhikarana udarasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2
ਰੋਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਮਨ੍ਦੇਗ੍ਨੌ ਸੁਤਰਮੁਦਰਾਣਿ ਤੁ| ਅਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਮਲਿਨਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਤ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਧਾਤਵੋ ਰੁਧ੍ਵਾ ਵਾਹਿਨੀਰਮ੍ਬੁਵਾਹਿਨੀਃ| ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨ੍ਯਪਾਨਾਨ੍ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਨ੍ਧਿਗਾਃ| ਆਧ੍ਮਾਪ੍ਯ ਕੁਕ੍ਸਿਮੁਦਰਮ੍.............................||੨||
रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरमुदराणि तु| अजीर्णान्मलिनिश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात्| ऊर्ध्वाधो धातवो रुध्वा वाहिनीरम्बुवाहिनीः| प्राणाग्न्यपानान्सन्दूष्य कुर्य्युस्त्वङ्मांससन्धिगाः| आध्माप्य कुक्षिमुदरम्.............................||२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਪਿ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਮਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਦੁਦਰਾਣਾਮਤਿਸ਼ਯਃ| ਅਤੋਜੀਰ੍ਣਹੇਤੁਕਾਨ੍ ਮਲਿਨਾਨ੍ਨਹੇਤੁਕਾਚ੍ਚ ਵਾਤਾਦਿਸਞ੍ਚਯਾਦੁਦਰਾਣਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਮਲਾ ਉਦਰਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯੁਰਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਧਾਵਤੋ ਵਾਤਾਦਯਃ| ਅਮ੍ਬੁਵਾਹਿਨੀਃ ਸਿਰਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਦੇਹੇ ਰੁਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ|| ੨||
Adhikarana udaraprabhedAH (3) · Śloka 3
...................... ਅਸ੍ਟਧਾ ਤਚ੍ਚ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਬਦ੍ਧਕ੍ਸਤੋਦਕੈਃ||੩||
...................... अष्टधा तच्च भिद्यते| पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः||३||
🔊 Audio coming soon
ਤਚ੍ਚੋਦਰਂ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਪ੍ਲੀਹਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਾਸ੍ਟਧਾ|| ੩||
Adhikarana udararogisAmAnyalakShaNam (4) · Śloka 4
ਤੇਨਾਰ੍ਤ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਾਃ ਸ਼ੂਨਪਾਦਕਰੋਦਰਾਃ| ਨਸ੍ਟਚੇਸ੍ਟਾਬਲਾਹਾਰਃ ਕਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਤਕੁਕ੍ਸਯਃ| ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰੇਤਰੂਪਾਃ ਪੁਰੁਸਾਃ .........................||੪||
तेनार्त्ताः शुष्कताल्वोष्ठाः शूनपादकरोदराः| नष्टचेष्टाबलाहारः कृशाः प्रध्मातकुक्षयः| स्युः प्रेतरूपाः पुरुषाः .........................||४||
🔊 Audio coming soon
ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੪||
Adhikarana udarapUrvarUpANi (5) · Śloka 5
..................................ਭਾਵਿਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਕ੍ਸੁਨ੍ਨਾਸ਼ੋਨ੍ਨਂ ਚਿਰਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਵਿਦਾਹਂ ਚ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਂ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਸਹਤੇ ਨ ਚ| ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਬਲਤਃ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ ਸ਼੍ਵਸਿਤ੍ਯਲ੍ਪੇਪਿ ਚੇਸ੍ਟਿਤੇ| ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਸ਼ੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੋਫਸ਼੍ਚ ਪਾਦਯੋਃ| ਰੁਗ੍ਬਸ੍ਤਿਸਨ੍ਧੌ ਤਤਤਾਲਧ੍ਵਲ੍ਪਾ ਭੋਜਨੈਰਪਿ| ਰਾਜੀਜਨ੍ਮਵਲੀਨਾਸ਼ੋ ਜਠਰੇ.............................||੫||
..................................भाविनस्तस्य लक्षणम्| क्षुन्नाशोऽन्नं चिरात्सर्वं सविदाहं च पच्यते| जीर्णाजीर्णं न जानाति सौहित्यं सहते न च| क्षीयते बलतः शश्वत् श्वसित्यल्पेऽपि चेष्टिते| वृद्धिर्विशोऽप्रवृत्तिश्च किञ्चिच्छोफश्च पादयोः| रुग्बस्तिसन्धौ तततालध्वल्पा भोजनैरपि| राजीजन्मवलीनाशो जठरे.............................||५||
🔊 Audio coming soon
ਲਘੁਭੋਜਨਾਦਿਭਿਰਪਿ ਜਠਰੇ ਤਤਤਾ ਰਾਜੀਜਨ੍ਮਵਲੀਣਾਂ ਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਭਵਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍|| ੫||
Adhikarana udarasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6
......................................ਜਠਰੇਸੁ ਤੁ| ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸਦਨਂ ਮਲਸਙ੍ਗੋਲ੍ਪਵਹ੍ਨਿਤਾ| ਦਾਹਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰਾਧ੍ਮਾਨਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਲਿਲਸਮ੍ਭਵਃ||੬||
......................................जठरेषु तु| सर्वेषु तन्द्रा सदनं मलसङ्गोऽल्पवह्निता| दाहः श्वयथुराध्मानमन्त्रे सलिलसम्भवः||६||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਜਠਰੇਸੁ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿ ਸਾਧਾਰਣਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍|| ੬||
Adhikarana asa~jjAtajalasyodarasya lakShaNam (7) · Śloka 7
ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਵਤੋਯਮਰੁਣਮਸ਼ੋਫਂ ਨਾਤਿਭਾਰਿਕਮ੍| ਗਵਾਕ੍ਸਿਤਂ ਸਿਰਾਜਾਲੈਃ ਸਦਾ ਗੁਡੁਗੁਡਾਯਤੇ| ਨਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਵੇਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ| ਮਾਰੁਤੋ ਹਤ੍ਕਟੀਨਾਭਿਪਾਯੁਵਂਕ੍ਸਣਵੇਦਨਃ| ਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਸ਼੍ਚਰੇਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਡ੍ਬਦ੍ਧਾ ਮੂਤ੍ਰਮਲ੍ਪਕਮ੍| ਨਾਤਿਮਨ੍ਧੋਨਲੋ ਲੌਲ੍ਯਨ੍ਨ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰਸਂ ਮਖਮ੍||੭||
सर्वं त्वतोयमरुणमशोफं नातिभारिकम्| गवाक्षितं सिराजालैः सदा गुडुगुडायते| नाभिमन्त्रं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति| मारुतो हृत्कटीनाभिपायुवंक्षणवेदनः| सशब्दो निश्चरेद्वायुर्विड्बद्धा मूत्रमल्पकम्| नाऽतिमन्धोऽनलो लौल्यन्न च स्याद्विरसं मखम्||७||
🔊 Audio coming soon
ਅਰੁਣਤਾਦ੍ਯਤੋਯਸਮ੍ਭਵਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਭਾਰਿਕਂ ਗੁਰੁ| ਗੁਡੁਗੁਡੁਰਿਤ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਮਾਰੁਤੋ ਵੇਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਨਸ਼੍ਯਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਾਤਿਮਨ੍ਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਲਿਲਸਮ੍ਭਵੇਤਿਮਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਨ ਚ ਲੌਲ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਰਸਂ ਚ ਮੁਖਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਥਾ ਸਲਿਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਤ੍|| ੭||
Adhikarana vAtodaralakShaNam (8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੋਦਰੇ ਸ਼ੋਫਃ ਪਾਣਿਪਨ੍ਮੁਸ੍ਕਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਕਟੀ ਪਸ੍ਠਰੁਕ੍ਪਰ੍ਵਭੇਦਨਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋਧੋ ਗੁਰੁਤਾ ਮਲਸਂਗ੍ਰਹਃ| ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤ੍ਵਮਕਸ੍ਮਾਦ੍ ਹ੍ਨਾਸਵਦ੍ਧਿਮਤ੍| ਸਤੋਦਭੇਦਮੁਦਰਂ ਤਨੁਕਸ੍ਣਸਿਰਾਤਤਮ੍| ਆਧ੍ਮਾਤਦਤਿਵਚ੍ਛਬ੍ਦਮਾਹਤਂ ਪ੍ਰਕਰੋਤਿ ਚ| ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਚਰੇਤ੍ਸਰ੍ਵਤੋ ਗਤਿਃ||੮||
तत्र वातोदरे शोफः पाणिपन्मुष्कसन्धिषु| कुक्षिपार्श्वोदरकटी पृष्ठरुक्पर्वभेदनम्| शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधो गुरुता मलसंग्रहः| श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद् ह्नासवृद्धिमत्| सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम्| आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च| वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत्सर्वतो गतिः||८||
🔊 Audio coming soon
ਪਾਣਿਸ਼ੋਫਾਦਿਵਾਤੋਦਰਲਿਙ੍ਗਮ੍|| ੮||
Adhikarana pittodaralakShaNam (9) · Śloka 9
ਪਿਤ੍ਤੋਦਰੇ ਜ੍ਵਰੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਦਾਹਸ੍ਤਟ੍ਕਟੁਕਾਸ੍ਯਤਾ| ਭ੍ਰਮੋਤੀਸਾਰਃ ਪੀਤਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਗਾਦਾਵੁਦਰਂ ਹਰਿਤ੍| ਪੀਤਤਾਮ੍ਰਸਿਰਾਨਦ੍ਧਂ ਸਸ੍ਵੇਦਂ ਸੋਸ੍ਮ ਦਹ੍ਯਤੇ| ਧੂਮਾਯਤਿ ਮਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਂ ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ||੯||
पित्तोदरे ज्वरो मूर्च्छा दाहस्तृट्कटुकास्यता| भ्रमोऽतीसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित्| पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते| धूमायति मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते||९||
🔊 Audio coming soon
ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਂ ਪਿਤ੍ਤੋਦਰੇ|| ੯||
Adhikarana shleShmodaralakShaNam (10) · Śloka 10
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦਰੇਙ੍ਗਸਦਨਂ ਸ੍ਵਾਪਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਗੌਰਵਮ੍| ਨਿਦ੍ਰੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਰੁਚਿਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਗਾਦਿਤਾਃ| ਉਦਰਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਰਾਜੀਤਤਂ ਮਹਤ੍| ਚਿਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਕਠਿਨਂ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਥਿਰਮ੍||੧੦||
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापः श्वयथुगौरवम्| निद्रोत्क्लेशाऽरुचिश्वासकासशुक्लत्वगादिताः| उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत्| चिराभिवृद्धिकठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम्||१०||
🔊 Audio coming soon
ਅਙ੍ਗਸਦਨਾਦਿਕਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦਰੇ|| ੧੦||
Adhikarana sannipAtodarasya nidAnAdi (11) · Śloka 11
ਤ੍ਰਿਦੋਸਕੋਪਨੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਦਤ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਰਜੋਮਲੈਃ| ਗਰਦੂਸੀਵਿਸਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸਰਕ੍ਤਾਃ ਸਞ੍ਚਿਤਾ ਮਲਾਃ| ਕੋਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਃ ਸ਼ੋਫਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਕੁਰ੍ਯ੍ਯੁਸ੍ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਮੁਦਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਂ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍| ਬਾਧਤੇ ਤਚ੍ਚ ਸੁਤਰਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਾਭ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨੇ||੧੧||
त्रिदोषकोपनैस्तैस्तैः स्त्रीदत्तैश्च रजोमलैः| गरदूषीविषाद्यैश्च सरक्ताः सञ्चिता मलाः| कोष्ठं प्राप्य विकुर्वाणाः शोफमूर्च्छाभ्रमान्वितम्| कुर्य्युस्त्रिलिङ्गमुदरं शीघ्रपाकं सुदारुणम्| बाधते तच्च सुतरां शीतवाताभ्रदर्शने||११||
🔊 Audio coming soon
ਤ੍ਰਿਦੋਸਕੋਪਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਦਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤੈਸ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੈਃ (ਅ. ਸਂ. ਨਿ. -੩੦)| ਤਚ੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਂ ਸ਼ੀਤਾਦਿਕਾਲੇ ਸੁਤਰਾਂ ਬਾਧਤੇ|| ੧੧||
Adhikarana plIhodarasya nidAnAdi (12) · Śloka 12
ਅਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਸਂਕ੍ਸੋਭਾਦ੍ਯਾਨਪਾਨਾਦਿਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ| ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਭਾਰਾਧ੍ਵਗਮਨਵ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਸ਼ਨੈਃ| ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਪ੍ਲੀਹਾਚ੍ਯੁਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ| ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਵਾ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਿਵਦ੍ਧਂ ਤਂ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍||੧੨||
अत्याशितस्य संक्षोभाद्यानपानादिचेष्टितैः| अतिव्यवायभाराध्वगमनव्याधिकर्शनैः| वामपार्श्वाश्रितः प्लीहाच्युतः स्थानाद्विवर्धते| शोणितं वा रसादिभ्यो विवृद्धं तं विवर्द्धयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਤਿਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਯਾਨਾਦਿਚੇਸ੍ਟਤੈਃ ਸਂਕ੍ਸੋਭਾਦਿਤਵ੍ਯਵਾਯਾਦਿਕਰ੍ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਃ ਪ੍ਲੀਹਾ ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ| ਅਥਵਾ ਰਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਧਾਤੁਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਵਦ੍ਧਂ ਵਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਂ ਪ੍ਲੀਹਾਨਂ ਵਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍|| ੧੨||
Adhikarana plIhodarasya saMsthAnaM lakShaNa~jca (13) · Śloka 13
ਸੋਸ੍ਠੀਲੇਵਾਤਿਕਠਿਨਃ ਪ੍ਰੋਨ੍ਨਤਃ ਕੂਰ੍ਮਪਸ੍ਠਵਤ੍| ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਰ੍ਦ੍ਧਮਾਨਸ਼੍ਚ ਕੁਕ੍ਸਾਵੁਦਰਮਾਵਹੇਤ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪਿਪਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰੈਃ| ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਮੂਰ੍ਚ੍ਛਰ੍ਜ੍ਞਚ੍ਛਰ੍ਦੀਭਿਰ੍ਦਾਹਮੋਹੈਸ਼੍ਚ ਸਂਯੁਤਮ੍| ਅਰੁਣਾਭਂ ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਵਾ ਨੀਲਹਾਰਿਦ੍ਰਰਾਜਿਮਤ੍||੧੩||
सोऽष्ठीलेवातिकठिनः प्रोन्नतः कूर्मपृष्ठवत्| क्रमेण वर्द्धमानश्च कुक्षावुदरमावहेत्| श्वासकासपिपासास्यवैरस्याध्मानरुग्ज्वरैः| पाण्डुत्वमूर्च्छर्ज्ञच्छर्दीभिर्दाहमोहैश्च संयुतम्| अरुणाभं विवर्णं वा नीलहारिद्रराजिमत्||१३||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਭਿਃ ਸਂਯੁਤਮੁਦਰਮਾਵਹੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ|| ੧੩||
Adhikarana plIhodare doShAdhikyaj~jAnopAyaH (14) · Śloka 14
ਉਦਾਵਰ੍ਤਰੁਗਾਨਾਹੈਰ੍ਮੋਹਤਡ੍ਦਹਨਜ੍ਵਰੈਃ| ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਮਲਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||੧੪||
उदावर्तरुगाऽऽनाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः| गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात्||१४||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੇ ਉਦਾਵਰ੍ਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਮਲਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤੇਨੋਦਾਵਰ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਵਾਤਾਧਿਕਂ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਂ ਭਵਤਿ| ਮੋਹਾਦਿਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਂ ਭਵਤਿ| ਗੌਰਵਾਦਿਭਿਃ ਕਫਾਧਿਕ੍ਯਮ੍|| ੧੪||
Adhikarana yakRududaram (15) · Śloka 15
ਪ੍ਲੀਹਵਦ੍ਦਕ੍ਸਿਣਾਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਕਦਪਿ ਚ੍ਯੁਤਮ੍||੧੫||
प्लीहवद्दक्षिणात्पार्श्वात्कुर्याद्यकृदपि च्युतम्||१५||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਲੀਹਸਮਾਨਤ੍ਵਾਦ੍ਯਕਤਸ੍ਤਦੁਦਰਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਦਾਨਾਦਿਭਿਰਨਧਿਕਤਾ||੧੫||
Adhikarana baddhodarasya samprAptiH (16) · Śloka 16
ਪਕ੍ਸ੍ਮਬਾਲਸਹਾਨ੍ਨੇਨ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਬਦ੍ਧਾਯਨੇ ਗੁਦੇ| ਦੁਰ੍ਨਾਮਭਿਰੁਦਾਵਰ੍ਤ੍ਤੈਰੇਨ੍ਨੈਰ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰੋਪਲੇਪਿਭਿਃ| ਵਰ੍ਚਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ਰੁਧ੍ਵਾ ਕਰੋਤਿ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ| ਅਪਾਨੋ ਜਠਰਂ ...............................||੧੬||
पक्ष्मबालसहान्नेन भुक्तैर्बद्धायने गुदे| दुर्नामभिरुदावर्त्तैरेन्नैर्वान्त्रोपलेपिभिः| वर्चः पित्तकफान्रुध्वा करोति कुपितोऽनिलः| अपानो जठरं ...............................||१६||
🔊 Audio coming soon
ਪਕ੍ਸ੍ਮਬਾਲੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਬਦ੍ਧੋਦਰਮਾਹ| ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਦੇ ਬਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗੇ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਾਪਾਨਾਖ੍ਯੋ ਵਰ੍ਚਃ ਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਰੁਧ੍ਵਾ ਜਠਰਂ ਕੁਰੁਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ|| ੧੬||
Adhikarana baddhodarasya lakShaNam (17) · Śloka 17
............................... ਤੇਨ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਤਟ੍ਕ੍ਸਵਾਃ| ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੋਰੁਸਦਨਂ ਸ਼ਿਰੋਹਨ੍ਨਾਭਿਪਾਯੁਰੁਕ੍| ਮਲਸਙ੍ਗੋਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰੁਦਰਂ ਮੂਢਮਾਰੁਤਮ੍| ਸ੍ਥਿਰਂ ਨੀਲਾਰੁਣਸਿਰਾਰਾਜੀਨਦ੍ਧਮਰਾਜਿ ਵਾ| ਨਾਭੇਰੁਪਰਿ ਚ ਪ੍ਰਾਯੋ ਗੋਪੁਚ੍ਛਾਕਤਿ ਜਾਯਤੇ||੧੭||
............................... तेन स्युर्दाहज्वरतृट्क्षवाः| कासश्वासोरुसदनं शिरोहृन्नाभिपायुरुक्| मलसङ्गोऽरुचिश्छर्दिरुदरं मूढमारुतम्| स्थिरं नीलारुणसिराराजीनद्धमराजि वा| नाभेरुपरि च प्रायो गोपुच्छाकृति जायते||१७||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਨ ਜਠਰੇਣ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਦਾਹਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੧੭||
Adhikarana chidrodaranidAnasamprAptilakShaNam (18) · Śloka 18
ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸ਼ਲ੍ਯੈਃ ਸਾਨ੍ਨੈਸ਼੍ਚ ਭੁਕ੍ਤੈਰਤ੍ਯਸ਼ਨੇਨ ਵਾ| ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਪਚ੍ਯਤੇ ਚਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰਵਨ੍ ਬਹਿਃ| ਆਮ ਏਵ ਗੁਦਾਦੇਤਿ ਤਤੋਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਸਵਿਡ੍ਰਸਃ| ਤੁਲ੍ਯਃ ਕੁਣਪਗਨ੍ਧੇਨ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਪੀਤਲੋਹਿਤਃ| ਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚਾਪੂਰ੍ਯ੍ਯ ਜਠਰਂ ਘੋਰਮਾਵਹੇਤ੍| ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਦਧੋ ਨਾਭੇਰਾਸ਼ੁ ਚੈਤਿ ਜਲਾਤ੍ਮਤਾਮ੍| ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤਦੋਸਰੂਪਞ੍ਚ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਞ੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਤਡ੍ਭ੍ਰਮੈਃ| ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਮਿਦਂ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀਤਿ ਚਾਪਰੇ||੧੮||
अस्थ्यादिशल्यैः सान्नैश्च भुक्तैरत्यशनेन वा| भिद्यते पच्यते चान्त्रं तच्छिद्रैश्च स्रवन् बहिः| आम एव गुदादेति ततोऽल्पाल्पं सविड्रसः| तुल्यः कुणपगन्धेन पिच्छिलः पीतलोहितः| शेषश्चापूर्य्य जठरं घोरमावहेत्| वर्धते तदधो नाभेराशु चैति जलात्मताम्| उद्रिक्तदोषरूपञ्च व्याप्तञ्च श्वासतृड्भ्रमैः| छिद्रोदरमिदं प्राहुः परिस्रावीति चापरे||१८||
🔊 Audio coming soon
ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸ਼ਲ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਦਿਕਮਾਹ| ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਪਕ੍ਵਾਨ੍ਤ੍ਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰੈਃ| ਸ੍ਰਵਨ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਗੁਦਾਤ੍ ਬਹਿਰੇਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ਜਠਰਮਾਪੂਰ੍ਯ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਾਨ੍ਵਯੇਨ ਯਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਤਾਨ੍ਯੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਤਿਸ਼ਯੇਨ ਯੁਤਮ੍| ਆਚਾਰ੍ਯਾਃ (ਚਰਕਾਚਾਰ੍ਯਾਃ) ਇਦਂ ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਆਹੁਃ| ਅਪਰੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾਃ (ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਚਾਰ੍ਯਾਃ) ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਸ੍ਯੈਵ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀਤਿ ਨਾਮ ਮਨ੍ਯਤੇ|| ੧੮||
Adhikarana jalodaranidAnasamprAptilakShaNAni (19) · Śloka 19
ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਦੇਃ ਸਹਸਾਮਾਮ੍ਬੁਪਾਯਿਨਃ| ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਃ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਤਿਕਸ਼ਸ੍ਯ ਵਾ| ਰੁਧ੍ਵਾਮ੍ਬੁਮਾਰ੍ਗਾਨਨਿਲਃ ਕਫਸ਼੍ਚ ਜਲਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਃ| ਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤਾਂ ਤਦੇਵਾਮ੍ਬੁ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਦੁਦਰਾਸ਼੍ਰਿਤੌ| ਤਤਃ ਸ੍ਯਾਦੁਦਰਂ ਤਸ੍ਣਾਗੁਦਸ੍ਰੁਤਿਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਰੁਚਿਯੁਤਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਸਿਰਾਤਤਮ੍| ਤੋਯਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਕ੍ਸੋਭਵੇਪਥੁਃ| ਦਕੋਦਰਂ ਮਹਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਥਿਰਮਾਵਤ੍ਤਨਾਭਿਤਤ੍||੧੯||
प्रवृत्तस्नेहपानादेः सहसाऽऽमाम्बुपायिनः| अत्यम्बुपानान्मन्दाग्नेः क्षीणस्यातिकृशस्य वा| रुध्वाम्बुमार्गाननिलः कफश्च जलमूर्च्छितः| वर्द्धयेतां तदेवाम्बु तत्स्थानादुदराश्रितौ| ततः स्यादुदरं तृष्णागुदस्रुतिरुजान्वितम्| कासश्वासारुचियुतं नानावर्णसिराततम्| तोयपूर्णदृतिस्पर्शशब्दप्रक्षोभवेपथुः| दकोदरं महत्स्निग्धं स्थिरमावृत्तनाभितत्||१९||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਦੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਕੋਦਰਮਾਹ| ਤਦਮ੍ਬੁ ਕਫਾਨਿਲਾਵੁਦਰਾਸ਼੍ਰਯੌ ਵਰ੍ਧਯੇਤਮ੍| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਣਾਨ੍ਵਿਤਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮੁਦਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਆਵਤ੍ਤਾ ਨਾਭਿਰ੍ਯਤ੍ਰ|| ੧੯||
Adhikarana upekShAyAM sarvodarANAM jalodaratvaprAptiH (20) · Śloka 20
ਉਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਤਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਾਃ| ਪਾਕਾਦ੍ ਦ੍ਰਵਾ ਦ੍ਰਵੀਕੁਰ੍ਯ੍ਯਃ ਸਨ੍ਧੀਨ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖਾਨ੍ਯਪਿ| ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਰੋਤਸ੍ਸੁ ਵਿਹਤਸ੍ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗਾਸ੍ਥਿਤਃ| ਤਦੇਵੋਦਕਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯ ਪਿਚ੍ਛਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਭਵੇਤ੍| ਗੁਰੂਦਰਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਵਤ੍ਤਮਾਹਤਂ ਚ ਨ ਸ਼ਬ੍ਦਵਤ੍| ਮਦੁ ਵ੍ਯਪੇਤਰਾਜੀਕਂ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਚ ਸਰ੍ਪਤਿ| ਤਦਨੂਦਕਜਨ੍ਮਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੁਕ੍ਸਿਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤਤੋਧਿਕਮ੍| ਸਿਰਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਮੁਦਕਂ ਜਠਰੋਕ੍ਤਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||੨੦||
उपेक्षया च सर्वेषु दोषाः स्वस्थानतश्च्युताः| पाकाद् द्रवा द्रवीकुर्य्यः सन्धीन् स्रोतोमुखान्यपि| स्वेदश्च बाह्यस्रोतस्सु विहतस्तिर्य्यगाऽऽस्थितः| तदेवोदकमाप्याय्य पिच्छां कुर्यात्तदा भवेत्| गुरूदरं स्थिरं वृत्तमाहतं च न शब्दवत्| मृदु व्यपेतराजीकं नाभ्यां स्पृष्टं च सर्पति| तदनूदकजन्मास्मिन् कुक्षिवृद्धिस्ततोऽधिकम्| सिरान्तर्धानमुदकं जठरोक्तं च लक्षणम्||२०||
🔊 Audio coming soon
ਉਪੇਕ੍ਸਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਰ੍ਵੋਦਰੇਸੂਦਕਰੂਪਾਪਤੌ ਹੇਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਉਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਾਤਾਦਯਃ ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਾਃ ਪਾਕੇਨ ਚ ਸ੍ਵਯਂ ਦ੍ਰਵਾਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਕਂ ਦ੍ਰਵੇਯੁਃ| ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਬਾਹ੍ਯਵਿਹਤਸ੍ਤਦੁਦਕਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯ ਪਿਚ੍ਛਾਂ ਕੁਰ੍ਯ੍ਯਾਤ੍| ਤਦਾ ਭਵੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੨੦||
Adhikarana vAtAdyudarANAM yathottaraM kRucchratvam (21) · Śloka 21
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਪ੍ਲੀਹਸਨ੍ਨਿਪਾਤਦਕੋਦਰਮ੍| ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ..................||੨੧||
वातपित्तकफप्लीहसन्निपातदकोदरम्| कृच्छ्रं यथोत्तरं..................||२१||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤੋਦਰਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੋਦਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਮ੍| ਤਤਃ ਕਫੋਦਰਮ੍| ਤਤਃ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਮ੍| ਤਤਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ| ਤਤ ਉਦਕੇਨੇਤਿ ਯਥੋਤ੍ਤਰਾਰ੍ਥਃ|| ੨੧||
Adhikarana asAdhyodaram (22) · Śloka 22
................................ਪਕ੍ਸਾਤ੍ਪਰਂ ਪ੍ਰਾਯੋਪਰੇ ਹਤਃ| ਸਰ੍ਵਞ੍ਚ ਜਾਤਸਲਿਲਂ ਰਿਸ੍ਟੋਕ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ਵਿਤਮ੍||੨੨||
................................पक्षात्परं प्रायोऽपरे हतः| सर्वञ्च जातसलिलं रिष्टोक्तोपद्रवान्वितम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ਅਪਰੇ ਬਦ੍ਧਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋਦਰੇ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਤੋ ਮਾਰਯਤਃ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਪਕ੍ਸਾਦਧਰੇਪੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਜਾਤਸਲਿਲਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਮੁਦਰਂ ਹਨ੍ਤਿ|| ੨੨||
Adhikarana sarvasyaivodarasya kRucchratamatvAdi (23) · Śloka 23
ਜਨ੍ਮਨੈਵੋਦਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਂ ਮਤਮ੍||੨੩||
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम्||२३||
🔊 Audio coming soon
ਜਾਤਸਲਿਲਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਮੁਦਰਂ ਹਨ੍ਤਿ|| ੨੩||
Adhikarana sAdhyodaralakShaNam (24-12) · Śloka 12
ਬਲਿਨਸ੍ਤਦਜਾਤਾਮ੍ਬੁਯਤ੍ਨਸਾਧ੍ਯਂ ਨਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍||੨੪|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਉਦਰਨਿਦਾਨਂਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੨||
बलिनस्तदजाताम्बुयत्नसाध्यं नवोत्थितम्||२४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने उदरनिदानंनाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon
ਬਲਿਨਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਜਾਤਾਮ੍ਬੁ ਚਾਭਿਨਵੋਤ੍ਥਿਤਂ ਸਦ੍ਯਤ੍ਨੇਨ ਸਾਧ੍ਯਂ ਭਵਤਿ|| ੨੪|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ