16. vātaśōṇitanidānam

Adhikarana atha vAtashoNitanidAnaM nAma ShoDasho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વાતશોણિતનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

વાતહેતુત્વસામાન્યાદ્વાતવ્યાધ્યનન્તરં વાતશોણિતનિર્ણયાયાધ્યાયારમ્ભઃ| અસૃજા રુદ્ધો વાયુર્વાતશોણિતમ્|| ૧||

Adhikarana vAtashoNitasya nidAnasamprAptiparyAyAH (2) · Śloka 2

નિદાનસમ્પ્રાપ્તિપર્ય્યાયાઃ- વિદાહ્યન્નં વિરુદ્ધઞ્ચ તત્તચ્ચાસૃક્પ્રદૂષણમ્| ભજતાં વિધિહીનઞ્ચ સ્વપ્નજાગરમૈથુનમ્| પ્રાયેણ સુકુમારાણામચઙ્ક્રમણશીલિનામ્| અભિઘાતાદશુદ્ધેશ્ચ નૃણામસૃજિ દૂષિતે| વાતલૈઃ શીતલૈર્વાયુવૃદ્ધકૃદ્ધો વિમાર્ગગઃ| તાદૃશેનાસૃજા રુદ્ધઃ પ્રાક્તદેવપ્રદૂષયેત્| આઢ્યરોગં ખ્રુડં વાતબલાસં વાતશોણિતમ્| તદાહુર્નામભિઃ.............................||૨||

કથમિત્યાહ-વિદાહીત્યાદિ| સુકુમારા અત્યર્થમૃદુશરીરાઽવયવાઃ સર્વક્લેશાઽસમર્થા ઉક્તઃ (શા. - ૫૫૬)| તે પુનર્બાલા એવેત્યેકે| પ્રાગિતિ ક્રમાદ્ધાત્વન્તરમપિ પ્રદૂષયેત્| તચ્ચ વાતશોણિતમાચાર્ય્યા આઢ્યરોગાદિભિરાહુઃ (ચ. ચિ. - ૨૮/૧૧)||૨||

Adhikarana vAtashoNitasya sthAnaM svabhAvashca (3) · Śloka 3

..........................તચ્ચ પૂર્વં પાદૌ પ્રધાવતિ| વિશેષાદ્યાનયનાદ્યૈઃ પ્રલમ્બૌ..........................||૩||

તચ્ચ વાતશોણિતં પ્રથમં પાદૌ પ્રધાવતિ| યાનયાનાદ્યૈઃ પ્રલમ્બૌ પાદૌ વિશેષાત્ પ્રધાવતિ|| ૩||

Adhikarana vAtashoNitasya purvarUpam (4) · Śloka 4

............................તસ્ય લક્ષણમ્ ભવિષ્યતઃ કુષ્ઠસમં તથા સાદઃ શ્લથાઙ્ગતા| જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ| કણ્ડૂસ્ફુરણનિસ્તોદભેદગૌરવસુપ્તતાઃ| ભૂત્વા ભૂત્વ પ્રણશ્યન્તિ મુહુરાવિર્ભવન્તિ ચ||૪||

તસ્ય ચ વાતાસ્રસ્ય કુષ્ઠસદૃશમતિશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શાદ્યુક્તં (અ. સં. નિ. - ૫૩૧) પૂર્વરૂપં ભવતિ| અત્ર તુ સાદાદીન્યપિ ભવન્તિ|| ૪||

Adhikarana vAtashoNitasya prasaraNaprakAraH (5) · Śloka 5

પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ| આખોરિવ વિષં ક્રુદ્ધં કૃત્સ્નં દેહં પ્રધાવતિ|૫|

૦૦

Adhikarana uttAnagambhIrabhedAbhyAM vAtashoNitasya dvaividhyam (5) · Śloka 5

ત્વઙ્માંસાશ્રયમુત્તાનં તત્પૂર્વં જાયતે તતઃ| કાલાન્તરેણ ગમ્ભીરં સર્વન્ ધાતૂનભિદ્રવત્||૫||

તચ્ચ દ્વિવિધમ્| પૂર્વમેવ યાવત્ત્વઙ્માંસાશ્રયં તાવદુત્તાનમુચ્યતે| તતઃ ક્રમેણ સર્વાન્ ધાતૂનપિ ગચ્છદ્ ગમ્ભીરાખ્યં લભતે|| ૫||

Adhikarana uttAnavAtashoNitasya lakShaNam (6) · Śloka 6

કણ્ડ્વાદિસંયુતોત્તાને ત્વક્તામ્રા શ્યાવલોહિતા| સાયામા ભૃશદાહોષા........................||૬||

અથોત્તાનલિઙ્ગમાહ- કણ્ડ્વાદિત્યાદિના||૬||

Adhikarana gambhIravAtashoNitasya lakShaNam (7) · Śloka 7

................................ગમ્ભીરેઽધિકપૂર્વરુક| શ્વયથુર્ગ્રથિતઃ પાકો વાયુઃ સન્ધ્યસ્થિમજ્જસુ| ભિન્દન્નિવ ચરત્યન્તર્વક્રીકુર્વંશ્ચ વેગવાન્| કરોતિ ખઞ્જં પઙું વા શરીરે સર્વતશ્ચરન્||૭||

ગમ્ભીરેત્યાદિના ગમ્ભીરલિઙ્ગમ્| ગમ્ભીરે શ્વયથુઃ| ઉત્તાનશ્વયથોરપ્યધિકરુગ્ભવતિ| તથા ગ્રથિતઃ કઠિનઃ| ખઞ્જો વિકલૈકપાદઃ પઙ્ગુરુભયપાદવિકલઃ|| ૭||

Adhikarana vAtAdhikasya vAtashoNitasya lakShaNam (8) · Śloka 8

વાતેઽધિકેઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણતોદનમ્| શોફસ્ય રૌક્ષ્યકૃષ્ણત્વશ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ| ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સઙ્કોચોઽઙ્ગગ્રહોઽતિરુક્| શીતદ્વેષાનુપશયૌ સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ||૮||

વાતેઽધિકેત્યાદિ વાતાધિકલિઙ્ગમ્||૮||

Adhikarana raktAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (9) · Śloka 9

રક્તે શોફોઽતિરુક્તોદસ્તામ્રશ્ચિમિચિમાયતે| સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ શમં નૈતિ કણ્ડૂક્લેદસમન્વિતઃ||૯||

રક્તેઽધિકે વાતાઽસ્રે શોફાદિકં લિઙ્ગમ્|| ૯||

Adhikarana pittAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (10) · Śloka 10

પિત્તે વિદાહઃ સમ્મોહઃ સ્વેદો મૂર્ચ્છા મદઃ સતૃટ્| સ્પર્શાઽક્ષમત્વં રુગ્રાગઃ શોફઃ પાકો ભૃશોષ્મતા||૧૦||

પિત્તેઽધિકે વાતાઽસ્રે વિદાહાદિલિઙ્ગમ્|| ૧૦||

Adhikarana kaphAdhikavAtashoNitasya lakShaNam (11) · Śloka 11

કફે સ્તૈમિત્યગુરુતા સુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતાઃ| કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુક્............................||૧૧||

સ્તૈમિત્યાદિફેઽધિકે|| ૧૧||

Adhikarana dvandvasannipAtayorvAtashoNitayorlakShaNam (12) · Śloka 12

...............................દ્વન્દ્વસર્વલિઙ્ગઞ્ચ સઙ્હ્કરે||૧૨||

સઙ્કરે સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ યથાસઙ્ખ્યેન દ્વન્દ્વસર્વલિઙ્ગમ્| યથાસ્વલિઙ્ગં ચ ભવતિ|| ૧૨||

Adhikarana sAdhyavAtAsralakShaNam (13) · Śloka 13

એકદોષાનુગં સાધ્યં નવં .......................||૧૩||

તચ્ચ વાતશોણિતમેકદોષજં નવં સત્ સાધ્યમ્|| ૧૩||

Adhikarana yApyavAtAsralakShaNam (14) · Śloka 14

.....................................યાપ્યં દ્વિદોષજમ્||૧૪||

૦૦

Adhikarana asAdhyavAtAsralakShaNam (15) · Śloka 15

ત્રિદોષજં ત્યજેત્ સ્રાવિસ્તબ્ધમર્બુદકારિ ચ||૧૫||

ત્રિદોષજં ત્યજેદસાધ્યત્વાત્| સ્રાવિત્ય્વાદિયુક્તં ચ| અર્બુદં સ્થિરં ઘનં સવ્રણમધિકમાંસમ્|| ૧૫||

Adhikarana AvRutavAtaraktavyApat (16) · Śloka 16

રક્તમાર્ગં નિહન્ત્યાશુ શાખાસન્ધિષુ મારુતઃ| નિવિશ્યાન્યોન્યમાઽઽવાર્ય્યવેદનાભિર્હરત્યસૂન્||૧૬||

વાયુઃ શાખાસન્ધિષુ નિવિશ્ય રક્તસ્ય માર્ગમાશુ નિહન્તિ| તે ચ વાયુરક્તે પરસ્પરમાવાર્ય્યવેદનાભી રુજાભિઃ પુરુષસ્યાસૂન્ હરતઃ| ન કેવલમેષૈવાવરણવિધા| યાવદ્વક્ષ્યમાણેન (૬૫૧) પ્રકારેણાનેકધાપિ સમ્ભવતિ| તાં ચ પ્રદર્શયિતું પ્રથમં પઞ્ચસુ વાયુવિશેષેષુ નિદાનં લક્ષણં ચ સૈવ ચ| વાયૌ પઞ્ચાત્મક ઇત્યાદિના પ્રદર્શયતો વાયોઃ સવેગત્વાદાવરણં સિદ્ધમ્|| ૧૬||

Adhikarana prANavAyoH kopanakAraNAni tadvikArAMshca (17) · Śloka 17

વાયૌ પઞ્ચાત્મકે પ્રાણો રૌક્ષ્યવ્યાયામલઙ્ઘનૈઃ| અત્યાહારાભિઘાતાધ્વવેગોદીરણધારણૈઃ| કુપિતશ્ચક્ષુરાદીનામુપઘાતં પ્રવર્ત્તયેત્| પીનસાર્દિતતૃટ્કાસશ્વાસાદીંશ્ચામયાન્બહૂન્||૧૭||

તેષુ ચ પ્રાણો રૌક્ષ્યાદિભિઃ કુપિતશ્ચક્ષુરાદ્યુપઘાતં પીનસાદીંશ્ચ યથાકોપં બહુનુપદ્રવાન્ કુરુતે|| ૧૭||

Adhikarana udAnasya prakopakAraNAni tadvikArAMshca (18) · Śloka 18

ઉદાનઃ ક્ષવથૂદ્ગારચ્છર્દિનિદ્રાવિધારણૈઃ| ગુરુભારાતિરુદિતહાસ્યાદ્યૈર્વિકૃતો ગદાન્| કણ્ઠરોધમનોભ્રંશચ્છર્દ્યરોચકપીનસાન્| કુર્યાચ્ચ ગલગણ્ડાદીન્તાઁસ્તાઞ્જત્રૂર્ધ્વસંશ્રયાન્||૧૮||

ઉદાનઃ ક્ષવથુધારણાદિભિર્વિકૃતઃ કણ્ઠરોધાદીનન્યાઁશ્ચ જત્રૂર્ધ્વજાન્ યથાકોપં ગદાન્ કુર્યાત્|| ૧૮||

Adhikarana vyAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (19) · Śloka 19

વ્યાનોઽતિગમનસ્થાનક્રોડાવિષમચેષ્ટિતૈઃ| વિરોધિરૂક્ષભીહર્ષવિષાદાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ| પુંસ્ત્વોત્સાહબલભ્રંશશોફચિત્તોત્પ્લવજ્વરાન્| સર્વાઙ્ગરોગનિસ્તોદરોમહર્ષાઙ્ગસુપ્તતાઃ| કુષ્ઠં વીસર્પમન્યાઁશ્ચ કુર્યાત્સર્વાઙ્ગગાઙ્ગદાન્||૧૯||

વ્યાનોઽતિગમનાતિસ્થાનાદિભિર્દૂષિતઃ પુંસ્ત્વભ્રંશાદીન્યાઁશ્ચ સર્વાઙ્ગગાન્ ગદન્ કુર્ય્યાત્| પુંસ્ત્વં શુક્રમ્| સર્વાઙ્ગરોગ ઉભય પક્ષવધઃ|| ૧૯||

Adhikarana samAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (20) · Śloka 20

સમાનો વિષમાજીર્ણશીતસઙ્કીર્ણભોજનૈઃ| કરોત્યકાલશયનજાગરાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ| શૂલગુલ્મગ્રહણ્યાદીન્પક્વામાશયજાઙ્ગદાન્||૨૦||

સમાનો વિષભોજનાદિભિર્દૂષિતઃ શૂલાદીન્ પક્વામાશયજાન્ ગદાન્ કરોતિ| અકાલે બહુ વાઽલ્પં વા ભુક્તં તુ વિષમાશનમ્|| ૨૦||

Adhikarana apAnasya kopanakAraNAni tadvikArAMshca (21) · Śloka 21

અપાનો રૂક્ષગુર્વન્નવેણાઘાતાતિવાહનૈઃ| યાનયાનાસનસ્થાનચઙ્ક્રમૈશ્ચાતિસેવિતૈઃ| કુપિતઃ કુરુતે રોગાન્કૃચ્છ્રાન્પક્વાશયાશ્રયાન્| મૂત્રશુક્રપ્રદોષાઽર્શોગુદભ્રંશાદિકાન્ બહૂન્||૨૧||

અપાનો રૂક્ષાદિભિર્યાનયાનાદિભિશ્ચાતિસેવિતૈઃ કુપિતઃ મૂત્રદોષાદિકાન્ પક્વાશયાશ્રિતાન્ અતિકૃચ્છ્રાન્ રોગાન્ કુરુતે| સર્વત્ર ચાદિગ્રહણાન્યાગમાઽવિરુદ્ધેનાનુમાનેન યથાસમ્ભવં વ્યાખ્યેયાનિ|| ૨૧||

Adhikarana sAmavAyorlakShaNam (22) · Śloka 22

સર્વઞ્ચ મારુતં સામં તન્દ્રાસ્તૈમિત્યગૌરવઃ| સ્નિગ્ધત્વારોચકાલસ્યશૈત્યશોફાગ્નિહાનિભિઃ| કટૂરૂક્ષાભિલાષેણ તદ્વિધોપશયેન ચ| યુક્તં વિદ્યાત્............................||૨૨||

સર્વં ચ પ્રાણાદિકં મારુતં તન્દ્રાદિભિરન્વિતં સામં વિદ્યાદ્વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ|| ૨૨||

Adhikarana nirAmavAyorlakShaNam (23) · Śloka 23

................... નિરામં તુ તન્દ્રાદીનામ્ વિપર્ય્યયાત્||૨૩||

તન્દ્રાદિવૈપરીત્યાન્નિરામમ્||૨૩||

Adhikarana vAtA~a~avaraNaprakArAH (24) · Śloka 24

વાયોરાઽઽવરણં ચાઽતો બહુભેદં પ્રવક્ષ્યતે||૨૪||

અતોઽન્તરં વાયોઃ પિત્તાદિવિશેષાત્ બહુભેદમાઽઽવરણં વક્ષ્યતે||૨૪||

Adhikarana pittAvRutasya vAtasya lakShaNam (25) · Śloka 25

લિઙ્ગં પિત્તાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણાશૂલં ભ્રમસ્તમઃ| કટુકોષ્ણામ્લલવણૈર્વિદાહઃ શીતકામતા||૨૫||

દાહાદિકં પિત્તાઽવૃતે લિઙ્ગમ્|| ૨૫||

Adhikarana kaphAvRutasya vAtasya lakShaNam (26) · Śloka 26

શૈત્યગૌરવશૂલાનિ કટ્વાદ્યપશયોઽધિકમ્| લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામતા ચ કફાવૃતે||૨૬||

શૈત્યાદિકં કફાવૃતે|| ૨૬||

Adhikarana raktAvRutasya vAtasya lakShaNam (27) · Śloka 27

રક્તાવૃતે સદાહાર્ત્તિસ્ત્વઙ્માંસાન્તરજા ભૃશમ્| ભવેચ્ચ રાગી શ્વયથુર્જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ||૨૭||

સદાહત્વગાર્ત્ત્યાદિ રક્તાવૃતે|| ૨૭||

Adhikarana mAMsAvRutasya vAtasya lakShaNam (28) · Śloka 28

માંસેન કઠિનઃ શોફો વિવર્ણઃ પિટકાસ્તથા| હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સઞ્ચાર ઇવ જાયતે||૨૮||

કઠિનઃ શોફાદિમાંસેન|| ૨૮||

Adhikarana medasAvRutasya vAtasya lakShaNam (29) · Śloka 29

ચલઃ સ્નિગ્ધો મૃદુઃ શીતઃ શોફો ગાત્રેષ્વરોચકઃ| આઢ્યવાત ઇતિ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાવૃતે||૨૯||

ચલત્વાદિયુતઃ શોફ આઢ્યવાતનામા કૃચ્છ્રસાધ્યો મેદસાવૃતે|| ૨૯||

Adhikarana asthyAvRutasya vAtasya lakShaNam (30) · Śloka 30

સ્પર્શમસ્થ્યાવૃતેઽત્યુષ્ણં પીડનં ચાભિનન્દતિ| સૂચ્યેવ તુદ્યતેઽત્યર્થમઙ્ગં સીદતિ શૂલ્યતે||૩૦||

ઉષ્ણસ્પર્શાદ્યભિનન્દનાદ્યસ્થ્યાવૃતે||૩૦||

Adhikarana majjAvRutasya vAtasya lakShaNam (31) · Śloka 31

મજ્જાવૃતે વિનમનં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્| શૂલઞ્ચ પીડ્યમાને ચ પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્||૩૧||

અઙ્ગવિનમનાદિકં મજ્જાવૃતે|| ૩૧||

Adhikarana shukrAvRutasya vAtasya lakShaNam (32) · Śloka 32

શુક્રાવૃતેઽતિવેગો વા ન વા નિષ્ફલતાઽપિ વા||૩૨||

અતિવેગાદિકં શુક્રાવૃતે| શુક્રફલસંસર્ગઃ||૩૨||

Adhikarana annAvRutasya vAtasya lakShaNam (33) · Śloka 33

ભુક્તે કુક્ષૌ રુજાજીર્ણે શામ્યત્યન્નાવૃતેઽનિલે||૩૩||

અન્નાવૃતેઽનિલે ભુક્તે કુક્ષિરુજાદિ||૩૩||

Adhikarana mUtrAvRutasya vAtasya lakShaNam (34) · Śloka 34

મૂત્રાઽપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તેર્મૂત્રાવૃતે ભવેત્||૩૪||

મૂત્રાવૃતે મૂત્રાઽપ્રવૃત્યાદિલિઙ્ગમ્||૩૪||

Adhikarana viDAvRutasya vAtasya lakShaNam (35) · Śloka 35

વિડાવૃતે વિબન્ધોઽધઃ સ્વે સ્થાને પરિકૃન્તતિ| વ્રજત્યાઽઽશુ જરાં સ્નેહો ભુક્તો ચાઽઽનહ્યતે નરઃ| શકૃત્પીડિતમન્નેન દુઃખં શુષ્કં ચિરાત્સૃજેત્||૩૫||

વિશા પુરીષેણાઽવૃતે વિબન્ધાદિ||૩૫||

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAtasya lakShaNam (36) · Śloka 36

સર્વધાત્વાવૃતે વાયૌ શ્રોણિવઙ્ક્ષપૃષ્ઠરુક્| વિલોમો મારુતોઽસ્વાસ્થ્યં હૃદયં પીડ્યતેઽતિ ચ||૩૬||

શ્રોણિરુગાદિ યૌગપદ્યેન સર્વધાત્વાવૃતે લિઙ્ગમિતિ|| ૩૬||

Adhikarana pittAvRutasya prANavAyorlakShaNam (37) · Śloka 37

ભ્રમો મૂર્ચ્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે| વિદગ્ધેઽન્ને ચ વમનમ્ .....................||૩૭||

સામાન્યેન વાયોરાઽઽવરણમુક્ત્વા પ્રાણાદિભેદેનોચ્યતે| ભ્રમાદિયુક્તં પિત્તેન પ્રાણાખ્યે વાયાવાવૃતે ભવતિ|| ૩૭||

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya lakShaNam (38) · Śloka 38

............................ઉદાને વિભ્રમાદયઃ| દાહોઽન્તર્રુજાભ્રંશશ્ચ.......................||૩૮||

પિત્તેનોદાન આવૃતે વિભ્રમન્તર્દાહાદયઃ| વિભ્રમો મોહપ્રાયઃ||૩૮||

Adhikarana pittavRutasya vyAnasya lakShaNam (39) · Śloka 39

....................................દાહો વ્યાને તુ સર્વગઃ| ક્લમોઽઙ્ગચેષ્ટાસઙ્ગાશ્ચ સન્તાપઃ સહવેદનઃ||૩૯||

પિત્તેન વ્યાને આવૃતે સર્વાઙ્ગીણદાહાદિ લક્ષણમ્|| ૩૯||

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya lakShaNam (40) · Śloka 40

સમાન ઊષ્મોપહતિરતિસ્વેદોઽરતિઃ સતૃટ્| દાહશ્ચ સ્યાત્...........................||૪૦||

અગ્ન્યુપહત્વાદિદાહાન્તં પિત્તેન સમાને આવૃતે|| ૪૦||

Adhikarana pittAvRutasyA~apAnasya lakShaNam (41) · Śloka 41

.......................... અપાને તુ મલે હારિદ્રવર્ણતા| રુજોઽતિવૃદ્ધિસ્તાપશ્ચ યોનિમેહનપાયુષુ||૪૧||

હારિદ્રપુરીષત્વાદિપિત્તેનાઽપાનાખ્યેઽનિલે આવૃતે રૂપમ્|| ૪૧||

Adhikarana kaphAvRutasya prANAdipa~jcakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

શ્લેષ્મણા ત્વાવૃતે પ્રાણે સાદસ્તન્દ્રાઽરુચિર્વમિઃ| ષ્ઠીવનં ક્ષવથૂદ્ગારનિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંગ્રહઃ| ઉદાને ગુરુગાત્રત્વમરુચિર્વક્સ્વરગ્રહઃ| બલવર્ણપ્રણાશશ્ચ વ્યાને પર્વાઽસ્થિવાગ્ગ્રહઃ| ગુરુતાઽઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્ખલિતઞ્ચ ગતૌ ભૃશમ્| સમાનેઽતિહિમાઙ્ગત્વમસ્વેદો મન્દવહ્નિતા| અપાને સકફં મૂત્રશકૃતોઃ સ્યાત્પ્રવર્ત્તનામ્||૪૨||

શ્લેષ્મણેત્યાદિના પિત્તવત્ ક્રમેણોચ્યતે| ક્ષવથ્યાદીનાં સંગ્રહઃ| સુબોધમન્યત્|| ૪૨||

Adhikarana dvAviMshatividhaM vAyorA~a~avaraNam (43) · Śloka 43

ઇતિ દ્વાવિશતિવિધં વાયોરાઽઽવરણં વિદુઃ||૪૩||

એવં દ્વાભ્યાં દોષાભ્યાં રક્તાદિભિઃ ષડ્ભિર્ધાતુભિરન્નેન મૂત્રેણ વિશા સર્વધાતુભિઃ પુનઃ પ્રાણાદિપઞ્ચકસ્ય પિત્તેન તદ્વત્ કફેનેતિ દ્વાવિશતિવિધં વાયોરાઽઽવરણમુક્તમ્|| ૪૩||

Adhikarana prANAdInAmanyo~a~avaraNasya prakArAH (44) · Śloka 44

પ્રાણાદયસ્તથાન્યોન્યમાઽઽવૃણ્વન્તિ યથાક્રમમ્| સર્વેઽપિ વિંશતિવિધં વિદ્યાદાઽઽવરણઞ્ચ તત્||૪૪||

સર્વેઽપિ પ્રાણાદયઃ પરસ્પરેણ યથાક્રમમાઽઽવૃણ્વન્તિ| તચ્ચાઽન્યોન્યાવરણં વિંશતિવિધં વિદ્યાત્| તથા ચ પ્રાણાદીનામન્યતમઃ શેષાણાં ચતુર્ણાં ક્રમેણાઽઽવરકો ભવતિ| એવં પઞ્ચ પ્રાણાદયઃ| યતઃ પ્રત્યેકં ચતુરો ભેદાન્ યાન્ત્યતો વિંશતિવિધમાઽઽવરણમ્|| ૪૪||

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam (45) · Śloka 45

નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંરોધઃ પ્રતિશ્યાયઃ શિરોગ્રહઃ| હૃદ્રોગી મુખશોષશ્ચ પ્રાણેનોદન આવૃતે||૪૫||

તત્ર ચ પ્રાણેનોદાન આવૃતે નિઃશ્વાસરોધાદિકં ભવતિ|| ૪૫||

Adhikarana udAnAvRutasya prANasya lakShaNam (46) · Śloka 46

ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે વર્ણૌજોબલસંક્ષયઃ||૪૬||

એવમુદાનેનાવૃતે પ્રાણે બલાદિક્ષયઃ|| ૪૬||

Adhikarana AvaraNavij~jAnopasaMhAraH (47) · Śloka 47

દિશાનયા ચ વિભજેત્ સર્વમાવરણં ભિષક| સ્થાનાન્યવેક્ષ્ય વાતાનાં વૃદ્ધિહાનિઞ્ચ કર્મણામ્||૪૭||

અનયૈવ દિશાઽનુક્તમાવરણં સ્વબુદ્ધ્યા વૈદ્યો વિભજેત્| કથમિત્યાહ-વાતાનાં પ્રાણાદીનાં દોષભેદીયોક્તેન (અ. સં. સૂ. - ૨૦) પ્રકારેણ સ્થાનાન્યવેક્ષ્ય તથા કર્મણાં ષ્ઠીવનાદીનાં વૃદ્ધિં હાનિં ચાવેક્ષ્ય| તેનૈવં ભવત્યસ્ય વાયોરયં પ્રદેશસ્તત્ર સ્થિતસ્ય ચેદં કર્માઽઽમ્નાતં તચ્ચ સમ્પ્રયત્નેન રૂપેણ વૃદ્ધં વા હીનં વા યદા દૃશ્યતે તદાઽનુમીયતેઽનેનાઽઽવૃતોઽયમિતિ| ન કેવલમેતદેવાઽઽવરણં યાવદેભ્યોઽન્યદપ્યધિકમસ્તીત્યાઽઽહ||૪૭||

Adhikarana vAyorAvaraNasyA~asa~gkhyeyatvam (48) · Śloka 48

પ્રાણાદીનાઞ્ચ પઞ્ચાનાં મિશ્રમાઽઽવરણં મિથઃ| પિત્તાદિભિર્દ્વાદશભિર્મિશ્રાણાં મિશ્રિતૈશ્ચ તૈઃ| મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિસ્તદ્વન્મિશ્રણાભિરનેકધા| તારતમ્યવિકલ્પાચ્ચ યાત્યાવૃત્તિરસઙ્ખ્યતામ્||૪૮||

પ્રાણાદીનામિત્યાદિ| પ્રાણાદયો દ્વ્યાદિસંયોગેન મિશ્રાઃ કદાચિદાઽઽવાર્ય્યા ભવન્તિ| કદાચિદાઽઽવારકા ઇત્યાવૃત્તિરસંખ્યતાં યાતીતિ સમ્બન્ધઃ| તથૈવ પિત્તાદિમિશ્રા અપિ દ્વૌ દોષૌ| ષડ્ધાતવો રક્તાદયઃ| અન્નં શકૃન્મૂત્રં સર્વધાતુશ્ચેતિ| તૈશ્ચ પિત્તાદીનિ દ્વ્યાદિસંયોગેન મિશ્રૈઃ અનેકધા પ્રાણાદિમિશ્રણાદિભિઃ| સર્વેષુ સંયોગેષુ કિઞ્ચિદધિકતરં કિઞ્ચિદધિકતમમિતિ| એવમનેકધા વિકલ્પનાઽઽવૃતિરસઙ્ખ્યતાં યાતિ|| ૪૮||

Adhikarana vAtAvRuttyA vedanaprakAraH (49) · Śloka 49

તાં લક્ષયેદવહિતો યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્| શનૈશ્શનૈશ્ચોપશયાદ્ગૂઢામપિ મુહુર્મુહુઃ||૪૯||

તાઞ્ચાઽનેકવિધામાવૃત્તિં યથાસ્વં લક્ષણૈર્દોષાણાં લક્ષયેત્| ગૂઢાન્તુ શનૈશ્શનૈર્મુહુશ્ચોપશયેન લક્ષયેત્|| ૪૯||

Adhikarana vikRutA~avikRutayoH prANodAnayoH svarUpam (50) · Śloka 50

વિશેષાજ્જીવિતં પ્રાણ ઉદાનો બલમુચ્યતે| સ્યાત્તયોઃ પીડનાદ્ધાનિરાઽઽયુષશ્ચ બલસ્ય ચ||૫૦||

તત્ર ચ પ્રાણોદાનૌ યત્નતો રક્ષેત્| કુત ઇત્યાહ-વિશેષાદિત્યાદિ| સુબોધમ્|| ૫૦||

Adhikarana vAtAvRutasya vatsarAdanantaramasAdhyatvam (51) · Śloka 51

આવૃતા વાયવોઽજ્ઞાતા જ્ઞાતા વા વત્સરં સ્થિતાઃ| પ્રયત્નેનાપિ દુઃસાધ્યા ભવેયુર્વાઽનુપક્રમાઃ||૫૧||

આવૃતાશ્ચ વાયવોઽનુપલક્ષિતા લક્ષિતાશ્ચાપ્યુપેક્ષિતા અતીતસંવત્સરાઃ સન્તઃ પ્રયત્નેનાપ્યુપચર્ય્યમાણા દુઃસાધ્યા એવ વ ભવેયુઃ| અતોઽવશ્યમુપલક્ષયેત્|| ૫૧||

Adhikarana AvRutavAyUnAmupekShaNAjjAyamAnA upadravAH (52-53) · Śloka 53

વિદ્રધિપ્લીહહૃદ્રોગગુલ્માઽગ્નિસદનાદયઃ| ભવન્ત્યુપદ્રવાસ્તેષામાવૃતાનામુપેક્ષણાત્||૫૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવંષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં વાતશોણિત નિદાનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૫૩||

આવૃતાનાં વાયૂનામુપેક્ષણાદ્વિદ્રધ્યાદયો ભવેયુરતો નોપેક્ષેતેતિ| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને ષોડશોઽધ્યાયઃ